અમેરિકન લેખક Henry Van Dykeનાં ઘણાં quotations (અવતરણો) જાણીતાં છે. આપણા આજના આ પ્રસંગને બંધબેસતું આવે તેવું તેમનું એક કવૉટેશન છે, જેમાં તેમણે કહ્યું છે :

Use what talents you possess; the woods would be very silent if no birds sang there except those that sang best.

તમારી પાસે જે કંઈ આવડત હોય તેનો ઉપયોગ કરો; વન-ઉપવનમાં માત્ર શ્રેષ્ઠ ગીત ગાનારાં પંખીઓને જ જો ગીત ગાવાંનો અધિકાર હોત તો વન-ઉપવનમાં સૂનકાર જ વ્યાપેલો હોત.

આપણે એમ કહી શકીએ કે વન-ઉપવનમાં જો માત્ર કોયલને ટહૂકવાનો, મોરને ગહેકવાનો અને બુલબુલને ચહેકવાનો અધિકાર હોત, તો વનો-ઉપવનો અત્યારે ચકલાં, કાબર, કાગડા, કબૂતર, પોપટ, હોલા વગેરે જેવાં અનેક પક્ષીઓનાં ગીતોથી ગુંજે છે તેવું ન બન્યું હોત. અહીં તો સવાર સાંજ જાત જાતના અવાજોથી વન સતત ગુંજતું રહે છે.

અહીં બ્રિટનના લેંકેશર પરગણામાં, ૧૯૬૬ પછી, ‘ગુજરાતી સાહિત્યકાર મંડળ’ (જેનું પાછળથી ગુજરાતી રાઇટર્સ ગિલ્ડ, યુ.કે.માં રૂપાંતર થયું) દ્વારા જે ગઝલ અને મુશાયરા પ્રવૃત્તિ આરંભાઈ અને પછી લેંકેશરના સીમાડા ઓળંગી યોર્કશરની ખીણ ટેકરીઓમાં ફરતી થઈ, તેમાં ધીરે ધીરે જે કવિઓ ઉમેરાયા અને ગીત ગઝલ ગાતાં થયા, તેમાં આજે અહમદ ગુલ સંપાદિત જે “ગુલદાન” કાવ્યસંગ્રહનું વિમોચન થયું, તેમાં સમાવિષ્ટ ગઝલકારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ગઝલકારોએ પોતાની પાસે જે કંઈ પણ આવડત હતી તેનો ઉપયોગ કરી, બાટલીના ગઝલ ઉપવનને પેલાં ગીત ગાતાં અને વનો-ઉપવનોને ગુંજતાં રાખતાં અનેકવિધ પક્ષીઓની જેમ આજ પર્યંત ગુંજતું રાખ્યું છે.

આ કવિઓએ જે ગાયું છે તેને મારે ગાવું છે. તેમના દર્દને આપ લોકો સુધી પહોંચાડવું છે. સમયના અભાવે તેમની કોઈ આખી ગઝલ તો રજૂ કરી શકાશે નહીં, પરંતુ તેમાંથી એકબે શેરો આપ સુધી પહોંચાડવાની કોશિશ કરીશ.

‘ગુલદાન’માં પ્રસ્તુત ગઝલકારોમાંના ગઝલકાર હસન ગોરા ડાભેલી અને હઝલકાર મુલ્લા હથુરણી તો તેમનાં ગીતો-ગઝલોનો વારસો આપણને સોંપીને અલ્લાહની રહેમતમાં પહોંચી ગયા છે. આવો, તેમને તેમની ગઝલોના એક બે શેરોથી યાદ કરીએ :

દર્દ એવું છે હૃદયમાં મુજથી સહેવાતું નથી


આંખમાં આંસુ છતાંયે મુજથી રોવાતું નથી


લોક બેઠા છે અહીં તો ભાઈબંધના રૂપમાં


દોસ્ત દુશ્મન કોણ છે બસ એ જ પરખાતું નથી


જિંદગીની આ રમતમાં ખૂબ થાકયા છે ‘હસન’


લો ઢળી ગઈ સાંજ, મંઝિલ તોયે પહોંચાતું નથી


હસન ગોરા ડાભેલી ઝાઝું ભણતર નહીં, પણ દિલથી, લગનથી ગઝલશાસ્ત્ર શીખ્યા હતા અને ગઝલો લખતા અને મુશાયરાઓમાં તરન્નુમથી રજૂ કરતા થયા હતા.

એમના જેવા જ બીજા કવિ તે મુલ્લા હથુરણી. મસ્ત, મોજીલા, મોટા દિલના અને મહેમાન નવાઝ. દેશપરદેશથી કવિઓ આવે તેમના માટે પોતાનું ઘર ખાલી કરી આપી રહેવાની સગવડ કરી આપે. તેમની ભરપૂર સેવા ચાકરી કરે. તેમની કવિતાઓ સાંભળે, તેમાંથી કંઈ શીખે અને પછી પોતાના રંગમાં ગઝલ-હઝલ લખે. હસનની ગઝલોમાં વેદના ઘૂંટાય છે તો મુલ્લાની હઝલોમાં હાસ્યના રંગફુવારા ઊડે છે :

કરે છે શ્રીમતીજી હર પળે લલકારની વાતો


વધારી દે છે બ્લડ પ્રેશર કરી તકરારની વાતો


કદી ઝઘડો, કદી રગડો, કદી રણકો, કદી છણકો


કદી ઈન્કારના પડદામાં છે ઈકરારની વાતો


ગરીબોની વ્યથાની વાત ‘મુલ્લા’ કોણ જાણે છે


ઘરેઘર થાય છે દોલત અને કલદારની વાતો


આ કવિઓ આપણી વચ્ચે નથી પણ એમણે કરેલી શબ્દની સાધના અને એના પરિપાકરૂપે આપણને મળેલી એમની સુંદર ગઝલો-હઝલો આપણો વારસો બની રહેશે.

ઈસ્માઈલ દાજી ‘અનીસ’ ગુજરાતી રાઈટર્સ ફોરમના સેક્રેટરીપદે છે. ફોરમની પ્રવૃત્તિઓનું શાંતિથી વહન કરી રહ્યા છે. નમ્ર અને મિલનસાર છે. ગઝલોમાં પ્રેમની, પ્રિયતમાની અને ‘ટેરવે એમના પાલવની અસર બાકી છે’ એવી નાજૂક વાતો લઈને આવે છે અને આપણી વચ્ચે ‘મઘમઘતી બહારો’ મૂકી જવાની વાત કરે છે :

હું તો મઘમઘતી બહારો મૂકી જઈશ


ઝાકળભીની કંઈ સવારો મૂકી જઇશ


છે અમાસી અંધકારો ચોતરફ


એક ઝગમગતો સિતારો મૂકી જઈશ


આંખમાં એની ‘અનીસ’ તરતો રહે


એક એવો હું નજારો મૂકી જઈશ


ઈસ્માઈલ દાજી મઘમઘતી બહારો અને ઝાકળભીની સવારો મૂકી જવાની વાત કરે છે તો ધીર, ગંભીર એવા દીનદાર કવિ શબ્બીર કાઝી લાજપુરી એમના અધ્યાત્મલક્ષી રંગમાં વિચ્છિન્ન અને છિન્નભિન્ન થઈ રહેલા માનવસમાજની, માણસની ભલાઇનાં કામો કરવાની અને માણસાઈના દીવા સળગતા રાખવાની વાત કરે છે :

ખુદાને તો ગમે છે કામ માણસની ભલાઈના


જલાવી રાખ તું હંમેશ દીપક માણસાઈના


રહી ના લાગણી ‘શબ્બીર’ બધે છે સ્વાર્થની વાતો


હતાં પહેલાં સબંધો તે હવે કયાં છે સગાઈના


બાટલીમાં યોજાતા મુશાયરા અને કવિઓની સંગતે સેવક આલીપોરીને પણ ગઝલના રંગે રંગી દીધા છે. સામાજિક અને ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા બજાવતા આ કવિ સાચા અર્થમાં ‘સેવક’ છે. સંતનો સહવાસ ઈચ્છતા અને સમાજમાં ભેદભાવો અને મતમતાંતર મિટાવી એકતા સ્થાપવા માટે ચિંતિત એવા આ લોક સેવકના બે ત્રણ શેરો જોઈએ :

વિચારોની તને વણઝાર આપું


ને સાથે શબ્દો પારાવાર આપું


તને તરછોડશે રસ્તામાં મિત્રો


તને હું ઘર સુધી સહકાર આપું


સિતમનો અંત ‘સેવક’ લાવવાને


હવે અન્યાયને પડકાર આપું


શબ્દોથી કામ લેતા આ બધા કવિઓમાં અહમદ ‘ગુલ’ નોખા પડી આવે છે. એમને શબ્દો કરતાં મૌનની ભાષા વધારે ફાવતી હોય એવું લાગે છે. એમણે મૌનને ખૂબ વહાલ કર્યું છે, ખૂબ રમાડયું છે. મૌનને કેન્દ્રમાં રાખી કેટલાયે શેરો લખ્યા છે. આ કવિ શબ્દોના નહીં પણ મૌનના ડાયરાઓ કરવા માંગે છે :

શબ્દના તાયફા કરીએ ચાલ


મૌનના ડાયરા કરીએ ચાલ


રાત આખી પસાર કરવી કેમ


રાતના ભાગલા કરીએ ચાલ


આંસુઓ લાવનાર ચિઠ્ઠીના


કાપલી કાપલા કરીએ ચાલ


હાલ છોડો નવા હિસાબો ‘ગુલ’


ચૂકતે પાછલા કરીએ ચાલ


આ અદના કવિઓએ આ રીતે બાટલીના ગઝલ ઉપવનને ગુંજતું રાખ્યું છે. ‘ગુજરાતી રાઇટર્સ ફૉરમ’ના સ્થાપક અને પ્રમુખ અહમદ ‘ગુલે’ ગઝલ લેખન અને મુશાયરા પ્રવૃત્તિમાં મોખરે રહી, આ કવિઓને યથાશક્તિ માર્ગદર્શન, પ્રોત્સાહન અને પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડયું છે. આ કવિઓની ભાષાપ્રીતિ અને એમની ગઝલ સાહિત્ય સાધનાને આપણે બિરદાવવી રહી.

અંતે, ‘ગુલદાન’ને હું આવકારું છું. એમાં સમાવિષ્ટ કવિઓની લગની, ભાવના અને માતૃભાષા અને માતૃભૂમિ પ્રત્યેની એમની મમતાને બિરદાવું છું. આ કવિઓની કવિતાનું આ રીતે દસ્તાવેજીકરણ કરી અહમદ ‘ગુલે’ એક ઉમદા કામ કર્યું છે, એ બદલ એમને પણ ધન્યવાદ આપું છું.

“A Minor Bird” નામની પોતાની કવિતામાં, ઘરઆંગણે વૃક્ષ પર બેસીને ગીત ગાતાં કોઈ પંખીને હાથની તાળીઓ પાડીને ઉડાડી મૂકવાના કૃત્યને પણ અંગ્રેજ કવિ રોબર્ટ ફ્રોસ્ટે તો ગુનો કહ્યો છે. કાવ્યની છેલ્લી બે પંક્તિઓમાં કવિ કહે છે :

And of course there must be something wrong
In wanting to silence any song.

આગળ ઉપર ગુજરાતી અને હવે અંગ્રેજીમાં પણ લખતા થયેલા અહીંયાંના આપણા British born, British bred, British educated કવિઓના અવાજને દબાવી દેવાનો અપરાધ કોઈ નહીં કરે, એવી આપણે આશા રાખીએ. લેંકેશરમાં ‘મહેક’ ટંકરાવીને અને યોર્કશરમાં માત્ર અહમદ ‘ગુલ’ને જ ગઝલ ગાવાનો અધિકાર હોત, તો અહીંના વસવાટના પાંચ દાયકા પછી પણ, આજે આપણે ગુજરાતીમાં આ જે વાતો કરી રહ્યા છીએ, અને ગઝલોનો આસ્વાદ માણી રહ્યા છીએ, તે શકય બન્યું ન હોત. એમનાં ગીતો લેંકેશરની ટેકરીઓ સાથે અથડાઈને અને યોર્કશરની ખીણોમાં પડઘાઈને કયારનાયે શાંત થઈ ગયાં હોત.

સદ્દભાગ્યે એવું થયું નથી. ‘ગુલદાન’માં સમાવિષ્ટ કવિઓ જેવાં બીજાં અનેક ડાયસ્પોરિક કવિઓનાં ગીતગુંજનથી ગુજરાતી ભાષાનું ઉપવન હજી ગુંજતું, ધબકતું અને જીવંત છે અને આપણી વચ્ચે હજી વધુ સમય જીવંત રહે એવી આશા વ્યક્ત કરી હું વિરમું છું.

e.mail : gwg@mahek.co.uk

[‘ગુજરાતી રાઇટર્સ ફૉરમ, બાટલી(વેસ્ટ યૉર્કશર, ઇંગ્લૅન્ડ)ના, શુક્રવાર, 15 મે 2015ના રોજ યોજાયેલા રજત જયંતી અવસરે, પુસ્તક પ્રકાશન ટાંકણે ‘મહેક’ભાઈનું પ્રવચન]

And Home Was Kariakoo : Memoir of an Indian-African; 
MG Vassanji; 
Hamish Hamilton; 
400 pages;
 Rs 599

And Home Was Kariakoo crosses genres as deftly as its author and his Gujarati forefathers crossed continents. An East African yatra packed tight with swathes of history and autobiography and freewheeling critiques of African politics, current affairs, religion, cultural practices and whatnot, M.G. Vassanji’s latest book is a ghar wapsi in the best possible sense.

Having been brought up with only the vaguest sense of his own heritage as an Asian-African, and irked in no small measure by how the Western world still tars Africa with the old broad-brush of Dark Continent, Vassanji (who holds a Canadian passport) returns to Dar-es-Salaam—not so much to write about his hometown as to rediscover his own moorings in it. Sure, the face and ethos of the Indian quarter, Gaam and the African area, Kariakoo, have both changed irrevocably; the sleepy small-town Dar of Vassanji’s boyhood is now a gleaming megalopolis whose Indian footprint has been all but wiped out. An entire generation fled Gaam for the West in the wake of the socialist takeover of Tanzania in the 1960s; in any case, the diasporic Gujaratis (unflatteringly known as the Jews of Africa) had always been the kabab mein haddi, as Vassanji puts it, in the eyes of European and African alike. Not all is lost, though: the KT Shop of Gaam still thrives, a little six-tabled stronghold, and its chai and camaraderie are as unsurpassed as ever.

Disheartened but determined, Vassanji sets out to retrace the routes (and roots) of the Gujarati in the rest of East Africa. This pilgrimage into the past, to places that seem to have fallen off the map and the history textbook alike, is full of surprises. Along the way, we discover the quaint coastal town of Tanga where a World War was waged by Indian soldiers on behalf of the British sahibs, only to be defeated by a cloud of bees; we learn that the East African Expedition of 1857 led by Richard Burton and John Speke in their quest for the source of the Nile was “brokered” by a Gujarati merchant; and that, in fact, the first Gujaratis had arrived at the east coast of Africa from the west coast of India, long before either had been a gleam in the Empire’s eye.

Vassanji is as fluent in Swahili—which he says “comes to the tongue as readily as the taste of a much-loved mango”—as he is in Gujarati; and the fact that he chose to title the book And Home Was Kariakoo rather than “And Home Was Gaam” is proof enough of his deep attachment and commitment to both. His is an Africa of warmth and many-splendoured exuberance, not merely “wars, HIV and hunger” (And he can’t resist cocking a snook at Paul Theroux’s Dark Star Safari here either.).

Vassanji delights equally in the raucous open-air TV screening of an English Premier League soccer game, as he does in the discovery of Africa’s own brand of Sufism, the Shadhiliyya sect whose “oddball nonconformism” has him in momentary mystical thrall. His travels on rickety buses over rough roads, marked by the familiar impedimenta of too-frequent police check-posts, are invariably enlivened by much chai pe charcha (“Where there are a few Asians, there is a chai place”) and generous helpings of the legendary Indian hospitality.

Written with the insight of the insider and the emotion of the returnee, this is both a celebration of the sheer diversity of Africa and a heartfelt paean to the spirit of the unsung Gujarati vania who believed that “home is where the trade winds take you.”

Sriram is a writer in Chennai

courtesy : http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/home-is-where-the-trade-winds-take-you/99/ : February 21, 2015 4:50 am

BOOK REVIEW

Bead Bai (ખોટા મોતી ના સાચા વેપારી) by Sultan Somjee

CreateSpace, Charleston, SC 29418, U.S.A. – Second Edition 2014 

www.thebeaddbai.blogspot.com  

Sultan Somjee`s Bead Bai is a real feast of magical realism at its best – a kind of kaleidoscopic poetry in motion!  It breaks new ground in `our` literature – a different genre that extends the boundaries of a conventional novel.  It is hugely endowed with imagination and daring, yet well grounded in historical research.

Basically, it is about the settlement of the Satpanth Ismaili Khoja community in East Africa with roots in the princely state of Kathiawar in British India, but Somjee has skilfully contextualised the tales of their arrival and venture into the hinterland with the art and craft of native bead making.  He is an ethnographer by academic training and in this extraordinarily ambitious work he has used his learning and professional expertise, gained over many years` field work in Kenya, to perfection.

If M G Vassanji`s The Gunny Sack was about the inner world of the fictional Shamsi community – the alter ego of the Ismaili Khojas – Bead Bai reaches far and deep into every aspect of the proverbial Asian dukawallahs` lives and businesses.  From the opening Introduction, these passages neatly give the flavour of what is to follow :

`From mid-19th century onwards, there was a steady migration of Satpanth Ismailis from India to East Africa increasing to greater numbers in the   late 19th to early 20th centuries.  Already by the early 20th century, some Satpanth Ismaili merchants had developed trade networks running   from the East Coast of Africa towards the Congo.  Their foot caravans included beads among other goods, such as blankets, cloth, foodstuff, and building material.  The bead trade developed by trial and error as the merchants tested preferences in colours, lustre, sizes and shapes,  among the ethnic people.`

(and)

`Thus, over time the bead merchants of East Africa learned how different and particular were the over hundred ethnic groups when it came to their art.`

Although the chapters are serially numbered, they are nevertheless grouped together into several Parts, each with an epigrammatic intro, such as `Stories from Shantytown` in Part One.  Here he cites, in addition to other references, an undated (and unpublished) paper by a veteran Kenyan Oshwal businessman Amritlal Raishi outlining the building up of what is now known as Nairobi`s Biashara Street by (A M) Jeevanjee from its ramshackle beginning at the turn of the 20th century.     

An extraordinary feature of the story (to call it a `novel` does not do justice to its broader appeal as a work of fiction enriched by factual history) is that the author has entrusted its telling to a female character (from his man`s pen, that is), Sakina, born in Nairobi on 15th March 1922, `on the day when the colonial soldiers opened fire on the crowd protesting against the imprisonment of Harry Thuku`, who had `defied the governor`s order on the wearing of the hated kipande` – a subtle reminder that all this was happening during the heyday of Empire! 

The narrative continues and is threaded through such early chapters as `Stories arriving with the monsoons`, `Stories departing with the monsoons`, `Story of Sohn Bai`, `Losing the land`, `Crows on Board the Dhow`, `There were three prostitutes at sea` and `Deaths on Kala Pani`.

The spread of the community across the Indian Ocean and beyond is further explored under various headings, including `Chup Chap Whispers`, `The Stone Jamat Khana`, `At the Religious School` and `Stories from Meethi Bai`s Lodge`.  In the process, we are treated to an indepth insight into the very soul and character of the Khojas.

The Gujarati sub-title of the book comes from the signage on the shop premises of Nagji Pademsi and Sons (`popularly called Duka la Ushanga na Blanketi, the Bead and Blanket Store`) that, according to the author (at page 127) transliterated as `Of Imitation Pearls We Are Genuine Merchants`, though a nuanced version of it might have been `True Merchants of Imitation Beads`!  In the next chapter (`Loving Gujarati`) Somjee extols the beauty and complexity of the language in, it has to be said, loving homage. 

In other chapters, he delves into the history of the Raj and the relationship between the British rulers and Indian princes, with a passing mention of the famous Aga Khan Case in the High Court of Bombay that definitively declared who the Ismaili Khojas were and how he, the Aga Khan (“Saheb”) came to be their leader.  There is also a mischievous local folklore reference to Gandhi`s alleged sexual peccadillo in Zanzibar en route to South Africa as recounted by Ma, the narrator`s mother-in-law. 

The reader cannot but be impressed by Somjee`s brilliant eye for detail.  A graphic example of this is in his description of the minutiae of domestic drudgery that was traditionally the lot of the newly married daughter-in-law, in this case Sakina, who, besides having to perform the routine tasks of cleaning and cooking (“Bride as Housemaid”), was expected to meet her husband`s conjugal demands and to generally keep the household running smoothly under the stern and watchful eye of Ma, appropriately dubbed `Mama Khelele` by the Maasai milk women who came to the back door of the house daily with their fresh produce and engaged in banter with everyone present.

Although the focus of the book is the trajectory of the Khojas, the fact that they came from the same cultural, ethnic and regional background as the other Gujarati community groups (Hindu and Moslem) who were also part of the Indo-African migrationary trail means that it is richly steeped in resonances of commonalities and shared experiences.

When, therefore, I read `Haiderali was born in Zanzibar.  His father, Khimji Devji Momna, …. lived on Mla Ndege Street in the stone town …` (p 286), as reviewer I was not surprised, though as an `insider` I felt a bit chuffed that Somjee should have chosen the name “Khimji Devji”, which also happened to be my father`s!  The name recurs again more than once, later to become “Khimji Devji Momna and Son, Beads and General Store”, which, incidentally, illustrated how the pioneer migrants were able to prosper and continue their line down successive generations.  In a similar vein, my father`s business, albeit of a different kind, was also after three decades transformed into “Shah Khimji Devji & Sons” exactly sixty years ago, though I myself was not one of the sons!    

At this point, Somjee encapsulates the symbiotic relationship between Khoja and Maasai, between the Indian newcomer and the native inhabitant of the land, under `Storyteller of the Savannah` (Chapter 39) evocatively described by the narrator thus:

` … the new person that I am becoming … shaped by how I am viewed – a wife, a daughter-in-law, expectant carrier of family name and honour, a cook and servant in the house, but an adorned lady of Devji family in the jamat khana.  What tells me who I am …. is the two hours on the veranda of the shop with Ole Lekakeny … [and] the old man`s nieces … the long milk gourds … [t]he milk was their food while they were in town for a day or two, and for their journey to and from their homesteads.  They walked three days … stopping at homesteads of their cousins, age group friends and aunts, refilling their milk gourds.  One afternoon Ole Lekakeny teaches me how to compose a Maasai bead pattern. His name, Ole Lekakeny, means dawn, for he was born when the colours of the sky were pure.`

And it goes on:

` … There is freedom in my heart … listening to lyrics of Ole Lekakeny explaining the emankeeki and the origin of colours and man.  He reminds me so much of Dadabapa singing the Das Avatar and how God came to be fish and an animal before becoming a man.  Dadabapa also told me how we came to Africa, cramped in a wooden craft ….`

How 'we came to Africa' above was an echo of Cynthia Salvadori's `We Came in Dhows` ! There is so much packed into the book`s 457 pages, including a useful glossary and heart-felt acknowledgements, but not counting the Introduction (and lacking, alas, an index or a list of contents), that it is an invidious task to summarise it all fairly. Suffice it to say that Bead Bai will serve as a most valuable contribution to the documented history not only of the Ismaili Khoja presence in East Africa but also, vicariously, of their other Gujarati counterparts.  It cannot be recommended too highly.

© 2014

e.mail : rkds47@hotmail.com