પ્રૉ. ભીખુ પારેખ : જીવન અને વિચાર [રમીન જહાનબેગલુ સાથે સંવાદ] – ગુજરાતી અનુવાદ : આરાધના ભટ્ટ – પ્રકાશન : Zen Opus Ahmedabad – ISBN : 978 81 983946 6 8 – પહેલી આવૃત્તિ : જાન્યુઆરી 2025 – પૃ. 168 – કિંમત રૂ. ૩૫૦/-

યુનિવર્સિટીના અને તે પહેલાંના ભીખુભાઈ પારેખનાં શિક્ષણમાં રહેલી ‘અધૂરપને ભરવા માટે જે વિષયોમાં એ અધૂરપો વધારે વર્તાતી હતી તે વિશે વાંચવામાં અને વિચારવામાં ભીખુભાઈ ઘણીખરી ઉનાળાની રજાઓ’ વિતાવતા. ભીખુભાઈ લખે છે, ‘મને સામાન્ય કરતાં લાંબી રજા મળી ત્યારે હંમેશ થતી એવી વાંચન કે મનનની ખાસ ઇચ્છા ન થઈ.’ કોઈકે એમને આત્મકથા લખવાનું સૂચન પણ કરી જોયું. છેવટે ભીખુભાઈને પોતા વિશે વાત કરવાનો સંકોચ થતો હતો, અને આત્મકથા લખવા સરીખું ‘આટલું મોટું કામ હાથ પર લેવું અઘરું લાગતું હતું.’

આવા સમયગાળામાં ભીખુભાઈ રમીન જહાનબેગલુના સંપર્કમાં’ આવે છે. અને સંપર્ક ગાઢ થતાં ભીખુભાઈને મન બન્નેના વિચારો ઘણી રીતે મળતા આવતા હતા. સમય જતાં બન્નેની વચ્ચે હુંફાળો સંબંધ પણ રચાયો જેમાંથી આ પુસ્તકનું લખાણ તૈયાર થયું તેમ જ ‘ટૉકિંગ પૉલિટક્સ : ભીખુ પારેખ ઇન કન્વર્સેશન વિથ રમીન જહાનબેગલુ’ પુસ્તક તૈયાર થયું. 

રેડિયો પ્રસારણ કાર્ય નિમિત્તે આરાધના ભટ્ટને લૉર્ડ ભીખુ પારેખનો પરિચય થયો. રૂબરૂ મળવાનું થયું. પહેલી મુલાકાત વેળા ભીખુભાઈએ આરાધનાબહેનને ‘ટૉકિંગ પૉલિટક્સ : ભીખુ પારેખ ઇન કન્વર્સેશન વિથ રમીન જહાનબેગલુ’ની ભેટ ધરી. અને એ પુસ્તક આરાધનાબહેનના મનમાં વસી ગયું. ભીખુભાઈના ‘મૌલિક અને સ્પષ્ટ વિચારો, એમની વિલક્ષણ વિનમ્રતાથી પોતાના વિચારોની તર્કબદ્ધ અને લોકશાહી રીતે રજૂઆત, એમના વ્યક્તિત્વની સાદગી, સાલસતા અને મૈત્રીભાવ’સ્પર્શી ગયાં. અને એમણે આ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરવાનો મનસૂબો કર્યો. ભીખુભાઈએ ઉમળકાભેર આ સૂચનને ટેકો આપ્યો.

વારુ, ’પ્રો. ભીખુ પારેખ જીવન અને વિચાર : રમીન જહાનબેગલુ સાથે સંવાદ’ નામક પુસ્તકના પુરોવચનમાં ભીખુભાઈ લખે છે : 

“દરેક અનુવાદ સર્જનાત્મક અને સમસંવેદનભરી સમજણ માગી લે છે. વાચક સરળતાથી સમજી શકે એ માટે મૂળ લખાણનાં અટપટાં અને લાંબાં વાક્યોને નાનાં અને સરળ વાક્યોમાં છૂટાં પાડવાની જરૂર પડે છે. અને આ બધું મૂળ લેખનનાં વાક્યોના ભાવને કોઈ પણ રીતે નુકસાન કર્યા વિના અથવા એક વિકૃત કર્યા વિના કરવાનું હોય છે. અનુવાદ સ્વાભાવિક લાગવો જોઇએ, કૃત્રિમ નહીં. એ અસ્ખલિત વહેવો જોઈએ અને કર્કશ બન્યા વિના સમગ્ર રીતે સુસંવાદી બનવો જોઈએ.”

ભીખુભાઈના મતે આરાધના ભટ્ટનો અનુવાદ ‘આ માપદંડોમાંથી ખરો ઊતરે છે.’ વળી એ લખતા હતા, ‘એ આધારભૂત છે અને મૂળને વફાદાર છે. સાથે સાથે એ સરળ પ્રવાહમાં વહે છે.’

આરાધના ભટ્ટ, ‘અનુવાદ કેમ?’માં લખતાં હતાં, મૂળ ઈરાનના વિશ્વવિખ્યાત લેખક – વિચારક રમીન જહાનગલુ સાથેનો આ સંવાદ ‘બે બળિયા વચ્ચેનો વિમર્શ છે. બંનેનું કાર્યક્ષેત્ર એક જ છે અને પ્રૉ. ભીખુ પારેખના જીવન અને લેખનના અભ્યાસુ એવા રમીન જહાનબેગલુ એક પ્રશ્નકર્તા અને ચર્ચાકાર તરીકે સોળે કળાએ ખીલ્યા છે અને એમ સર્જાયો છે બે અભ્યાસનિષ્ઠ વ્યક્તિત્વો વચ્ચેનો એક ઉત્કૃષ્ટ સંવાદ, જે પ્રૉ. પારેખના જીવનનાં સંઘર્ષમય વર્ષોથી શરૂ થતો એમના જીવનના અને વિચારોના ઘડતરમાં પાયારૂપ પરિબળોનો તેમ જ રાજકીય તત્ત્વચિંતનના મૂળભૂત સિદ્ધાન્તોનો એક અદ્દભુત દસ્તાવેજ બન્યો. છે.’ 

‘નવનીત સમર્પણ’ના મે 25ના અંકમાં, ‘અક્ષરની ઓળખાણ’ પાને ઋષભ પરમાર લખતા હતા, ચિંતનાત્મક હોવા છતાં પુસ્તકમાં ક્યાં ય ચિંતનનો ભાર વર્તાતો નથી. એક જીવનકથા વાંચતાં હોઈએ એવી રસાળતા આ સંવાદ દ્વારા ગુજરાતીમાં અનુદિત થયો છે.

આ પુસ્તકમાં, ‘શ્રેષ્ઠતાની ખોજ’ નામે, આરંભે, એક પ્રકરણ છે અને તેમાં કેનેડાનિવાસી આ ઈરાની તત્ત્વવેત્તા, રમીન જહાનબેગલુ, લખે છે :

‘માર્ક ટ્વેઇને એક વખત કહેલું : મૂળભૂત રીતે બે પ્રકારના લોકો હોય છે. ‘જેમણે સિદ્ધિ મેળવી છે એવા લોકો અને પોતે સિદ્ધિ મેળવી છે એવો દાવો કરનારા લોકો.’ લૉર્ડ ભીખુ પારેખે ખરેખર ઘણુંબધું સિદ્ધ કર્યું છે. એ માત્ર હાઉસ ઑવ્ લૉર્ડ્ઝના સભ્ય બનેલા એક બ્રિટિશ ભારતીય નથી, પરંતુ એક અગ્રણી રાજકીય વિચારક અને રાજકીય તત્ત્વજ્ઞાનના ઇતિહાસનું અર્થઘટન કરનાર ચિંતક છે. પ્રૉ. પારેખના રાજકીય વિચારોનું સામર્થ્ય અને મૌલિકતા બેન્થમ, માર્ક્સ, આરેન્ટ, ગાંધીના વિચારો વિષયક તેમ જ અસ્મિતા, અને બહુસંસ્કૃતિવાદ વિષયક એમના બીજરૂપ પ્રદાનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ પૈકી કેટલુંક હવે રાજકીય તત્ત્વચિંતનનું પ્રમાણભૂત કામ ગણાય છે. …’

આ અનુવાદમાં, લોકશાહી અંગે રસપ્રદ અને વિષદ ચર્ચા મંડાઈ છે. ભીખુભાઈ કહેતા હતા, ‘લોકશાહી એ માત્ર ચૂંટણીઓ પૂરતી સીમિત નથી, પણ લોકશાહી માટે વિવેકપૂર્ણ વિચારવિમર્શ પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. જ્યારે ચૂંટાયેલા સભ્યો વિચાર્યા વિના પક્ષની વિચારધારાને અનુસરે અને એમની બુદ્ધિશક્તિ અને નીતિમત્તા એમના રાજકીય પક્ષને ઉધાર આપી દે ત્યારે એ લોકશાહીના મૂળ તત્ત્વને લાંછન લગાડે છે.’

એકસો અડસઠ પાનાંમાં કુલ મળીને સાત પ્રકરણો છે. અને તેમાં 3-4 તેમ જ 5 વિશેષ અગત્યના પ્રકરણો છે. ‘બહુસાંસ્કૃતિકતા અને સાંસ્કૃતિક બહુલતા’; ‘શું ગાંધી આજે પ્રસ્તુત છે ? તેમ જ ‘ભારતનું પુનરાવલોકન’ નામક આ પ્રકરણો આજે ય તાજાતર અગત્યના હોય એટલા મજબૂત છે. ‘બહુસાંસ્કૃતિક સમાજ એટલે શું ?’ નામક વિમર્ષ આ મથાળાથી આરંભાયો છે અને વળી ભીખુભાઈનો જવાબ અગત્યનો હોઈ તેને સમૂળો અહીં ઉદ્ધૃત કરીએ :

‘હા, મને “બહુસાંસ્કૃતિકતા” શબ્દપ્રયોગ બહુ ગમતો નથી, અને એની વધુ સુસંગત વ્યાખ્યા કરીને જુદા મૂળમાંથી ઉદ્દભવેલા સાંસ્કૃતિક બહુલતાના પરંપરાગત વિચારથી જુદો પાડીને પછી મેં એ શબ્દને સ્વીકાર્યો છે. સામસ્કૃતિક બહુલતા એ બહુ સાંસ્કૃતિક સમાજનું લક્ષણ છે. બહુસાંસ્કૃતિકતા એ અનેકતા પ્રત્યેનો એક વિશિષ્ટ અભિગમ દર્શાવે છે અને એ આદર્શમૂલક સિદ્ધાંત છે. મારા ‘રિથિન્કિંગ મલ્ટિકલ્ચરલીઝમ’ પુસ્તકમાં કેટલું અને કેવું સાંસ્કૃતિક સમાજનું વિભાવન તપાસું છું અને સમાજમાં કેટલું અને કેવું સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય હોય છે, પણ એ બધા જ સમાજોને બહુસાંસ્કૃતિક સમાજ કહેવા એ બહુસાંસ્કૃતિકતાના વિભાવનની સુસંગતતા અને એના હાર્દને નુકસાન કરવા જેવું છે. મારું મુખ્ય ધ્યેય વૈવિધ્ય પ્રત્યે જુદા જુદા અભિગમો તપાસીને એમાંથી કોઈ અભિગમનું સમર્થન કરવાનું છે.

‘હું સાંસ્કૃતિક અને નૈતિક વૈવિધ્યને સમાનાર્થી ગણવા સામે પણ લાલબત્તી ધરું છું. એ બંને સંકળાયેલા હોવા છતાં એમને જુદા પાડવા આવશ્યક છે. જુદા જુદા સમાજો મનુષ્યજીવનને કેવી રીતે સમજે છે અને જીવનનું આયોજન કેવી રીતે કરે છે. વિવિધ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને જુદી જુદી રીતે અર્થપૂર્ણ બનાવે છે, જુદી જુદી ક્ષમતાઓ, લાગણીઓ અને સમજણ વિકસાવે છે, અને મનુષ્યજીવનની અનિશ્ચિતતાઓ અને પીડાઓ સાથે જુદી જુદી રીતે સમજૂતી કરે છે. આ બધાનો નિર્દેશ સાંસ્કૃતિક વિવિધતા કરે છે. નૈતિક વિવિધતા એ મૂલ્યોના, સદ્દગુણોના અને સુખી જીવનના વિભાવનના વૈવિધ્યનું સૂચન કરે છે. કોઈ સમાજ સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ સમશીલ હોવા છતાં એમાં નૈતિક વૈવિધ્ય જુદા જુદા પ્રમાણમાં હોઈ શકે અને એનાથી ઊલટું પણ હોઈ શકે, જ્યારે વિવિધ સંસ્કૃતિઓની સંમતિ સમાન મૂલ્યો પર કેન્દ્રિત થાય. આપણે સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યને આવકારીએ, અમુક હદથી આગળ નૈતિક વૈવિધ્યને ન સ્વીકારી શકીએ. એ બંનેનું મૂલ્યામકન કરવાના માપદંડો જુદા છે.

‘મારા મતાનુસાર વ્યક્તિવાદ સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યને અમુક હદ સુધી આવકારે છે પરંતુ નૈતિક વૈવિધ્યને એટલી હદે સ્વીકારતો નથી. એ ખાનપાનના, કલાઓના, સાહિત્યના, સંગીતના, કલ્પનાવિહારનાં સ્વરૂપોના, વિનોદવૃત્તિના, દંતકથાઓના અને રિવાજોના વૈવિધ્યને આવકારે છે, એટલું જ નહીં, એમને મહત્ત્વનાં પણ ગણે છે. પરંતુ મૂલ્યોના વૈવિધ્યનો અથવા સુખી જીવનના કલ્પનના વૈવિધ્યનો સ્વીકાર નથી કરતો. વ્યક્તિવાદ એ નથી સ્વીકારતો કે કેટલીક કહેવાતી બિનવ્યક્તિવાદી જીવનશૈલીઓ પણ સાર્થક નૈતિક મૂલ્યો અને કલ્પનો રજૂ કરે છે અને એ બધામાંથી પણ એ કંઈક શીખી શકે. દરેક સાંપ્રત પાશ્ચાત્ય બહુસાંસ્કૃતિક સમાજમાં સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યનું મૂલ્ય છે, એટલું જ નહીં, એનું એમને ગૌરવ છે, પણ નૈતિક વૈવિધ્યને શંકાની નજરે જોવાય છે, એટલું જ નહીં, એને રોગસમાન ગણવામાં આવે છે અને દરેક સમાજની આગવી નૈતિક ઓળખ હોવી જોઈએ અથવા વ્યક્તિવાદી જીવનપદ્ધતિ સર્વસામાન્યપણે તેમ જ જે તે સમાજ માટે શ્રેષ્ઠ છે એવાં ગોળગોળ કારણો આપીને લઘુમતી સંસ્કૃતિઓ પર મુખ્ય પ્રવાહનાં વ્યક્તિવાદી મૂલ્યો અપનાવવાનું દબાણ થાય છે.’

અને પછી બન્ને વિદ્વાનો વચ્ચે બહુસાંસ્કૃતિક મુદ્દે દીર્ઘ પટે વિચારવિમર્ષ થાય છે. એમણે જીવનની વિવિધ વિભાવન બાબતને ય આવરી લીધી છે. આ વિમર્ષમાં ઈસ્લામ અને યુરોપ તેમ જ ઈસ્લામ અને અહિંસા બાબતની પણ વિચારણાને આવરવામાં આવી છે.

એ પછીનું પ્રકરણ છે : ‘શું ગાંધી આજે પ્રસ્તુત છે ?’ આથી જ રમીન જહાનબેગલુ ભીખુભાઈને પૂછે છે : ‘ભારતીય વિચારકો પૈકી ટાગોર કે રાજા રામમોહન રૉય જેવા ચિંતકો કરતાં તમને ગાંધીમાં વધુ રસ પડ્યો ?’ જવાબમાં, ભીખુભાઈ જણાવે છે, ‘વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે વાર્તાલાપ કરનારાનાં આ ત્રણે ઉત્તમ ઉદાહરણો છે. એ બધામાં એ ત્રણે અંત:સાંસ્કૃતિકતાને જુદાંજુદાં પરિપેક્ષ્યથી જુએ છે. એ બધામાં મને રસ છે. અને મેં એમના વિશે લખ્યું છે, તેમમ છતાં ગાંધી મારા વિચારોના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે. એમનો વિચારદેહ વિશાળ છે, એમનો પ્રભાવ વધુ છે, અને એમની રાજકીય સંવેદિતા વધુ ઊંડી છે. બીજુ એક વધુ વ્યવહારુ કારણ પણ છે. ટાગોર, જેમને હું ગાંધી અને નેહરુ સાથેના આધુનિક ભારતના ત્રીજા મહાન ઘડવૈયા ગણું છું. એમણે મોટા ભાગનાં એમનાં સર્જનો બંગાળીમાં કર્યાં. જો એમને પૂરતો ન્યાય કરવો હોય તો મારે એમની ભાષા શીખવી પડે, જે કમનસીબે મને નથી આવડતી. ગાંધીએ એમનાં મોટા ભાગનાં લખાણો ગુજરાતીમાં કર્યાં, જે મારી માતૃભાષા છે.

ગાંધીની પ્રસ્તુતાની તરફેણમાં ભીખુભાઈ ‘રાજકીય વિચારને ગાંધીનું પ્રદાન’, ‘ગાંધી અને ખિલાફત આંદોલન’, ‘ગાંધી : રૂઢિવાદી કે સુધારક ?’, ‘ગાંધી અને આધુનિકતા’, ‘ગાંધી અને રાજકારણમાં અધ્યાત્મ’, ‘ગાંધી અને ધર્મનિરપેક્ષતા’, તેમ જ ‘ગાંધીના શાશ્વત્‌ વિચારો’ બાબત પોતાના વિચારોને સરસ પ્રમાણમાં કંડારી આપ્યા છે. આ બાબત આ બન્ને પંડિતોએ વિચારોની રોચક આપ-લે કરી છે. 

અને, છેવટે, રમીન જહાનબેગલુ ભીખુભાઈને ભારતનું પુનરવલોકન અંગેની ચર્ચાવિચાારણામાં દોરી જાય છે. ભીખુભાઈને એમનો પહેલો સવાલ છે : ‘ભારતીય અસ્મિતા એટલે શું ?’ ભીખુભાઈનો જવાબ રસપ્રદ છે. એ જણાવતા હતા,

‘સ્વતંત્ર ભારતે એના જુદા જુદા સમુદાયો અને મુસ્લિમો સહિત સૌને આવરી લેતી પોતાની ભારતીય અસ્મિતાને સતેજ અને એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા આગળ ધપાવી. ભારતના બંધારણનું ઘડતર એ આ દિશામાં પહેલું ડગલું હતું. અને પછી કહી બેસે છે : ‘સામાન્ય ભારતીય અસ્મિતા હવે વ્યક્તિગત અસ્મિતાના સ્વરૂપમાં ઊભરી રહી છે, અને ભારતીયોને મન એનું મહત્ત્વ છે. ભારતીયતાનું મૂલ્ય થાય છે, અમુક ગુણો અને કર્તવ્યોના મૂળ તરીકે એને ઓળખવામાં આવે છે, અને એનું એક આદર્શમૂલક પરિમાણ છે. ભારતીય હોવું એટલે બીજા ભારતીયો પાસેથી અમુક અપેક્ષાઓ સેવવી, અને એમના પર અને રાજ્ય પર કેટલાક અધિકાર હોવા. હવે ભારતીયતાનું નૈતિક અને ભાવનાત્મક ગૌરવ છે જે બીજી અસ્મિતાઓએ ધ્યાનમમાં લેવું પડે છે. આ જાગૃતિ હવે સમાજના જુદા જુદા વર્ગોમાં ઓછે-વધતે અંશે આવી છે, તેમ છતાં એ સમજણ આવી રહી છે અને એ એક સામાન્ય આદર્શમૂલક માળખું ઊભું કરી આપે છે જેના વિના કોઈ પણ રાજકીય સમુદાય લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહી ન શકે.’

પુસ્તકના અંત ભાગે ‘પરિશિષ્ટ’માં ત્રીસ જેટલા અગત્યના તેમ જ ઠેર ઠેર ઉપયોગમાં લેવાયેલા શબદસમૂહોનો સમાવેશ કરાયો છે. મૂળ અંગ્રેજીના પારિભાષિક અને વહીવટી શબ્દોને ગુજરાતીમાં લેવાયાની અહીં યાદી અપાઈ છે. આવા પારિભાષિક અને વહીવટી શબ્દસમૂહ જોડે કૌંશમાં જો મૂળ અંગ્રેજી શબ્દો મુકાયા હોત તો આ વિચાર વિમર્ષને સમજવામાં વિશેષ સરળતા મળી હોત.

ભીખુભાઈને વિશેષે સમજવા માટે પુસ્તકમાં, લગભગ છેવાડે, ‘જીવનના આંતરિક પ્રવાહો’ની રજૂઆત થઈ છે. એ રોચક છે. ભીખુભાઈને વિશેષપણે સમજવા સારુ ઊંડાણભરી વિગતોથી તે ભરીપડી છે.  

06 ફેબ્રુઆરી 2૦26

હેરૉ, મિડલસેક્સ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ

E.mail : vipoolkalyani.opinion@btinternet.com

પ્રાસ્તાવિક

સર્વ જગતને મનમાં સતત રાખતાં રાખતાં ભોજન ગ્રહણ કરવાનું જાણે કે વ્રત રાખ્યું હોય તેવા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીને, ૧૯૩૧માં ગોળમેજી પરિષદમાં ભાગ લેવા વિલાયત જતી વેળા, ફ્રાન્સના વિખ્યાત બંદર માર્સેલ્સ(Marseille)માં જકાત અધિકારીઓએ રોક્યા અને અટકમાં લીધા. પોતાની કને જે કંઈ સરસામાન હોય તેની માહિતી-વિગત આપવા એમને જણાવાયું. એમની તરતપાસ દરમિયાન ગાંધીજીએ કહ્યું : “હું તો ગરીબ ભિખારી છું; મારા સરંજામમાં છે – છ રેંટિયા, જેલનાં તાંસળાં, બકરીનાં દૂધનો એક ડબો, છ લંગોટીઓ અને ટુવાલ, અને મારી આબરૂ – જેની બહુ કિંમત હશે નહિ!” [ગાં.દિ., ૧૧-૯-૧૯૩૧]^[1]

બી.આર. નંદા સરીખા ઇતિહાસકાર લિખિત In Search of Gandhi (essays and reflections)નો હવાલો આપતાં, કાર્નેગી મેલૉન યુનિવર્સિટીમાં ઇતિહાસ બાબતના અમેરિકી અભ્યાસી, અધ્યાપક નીકો સ્લેટ (Nico Slate) Gandhi’s Search for the Perfect Diet (2019) પુસ્તકના પ્રાસ્તાવિકમાં કહે છે કે પોતાની આ અતિ અલ્પ માલમતાની સરખામણીએ ગાંધીની ખ્યાતિ ક્યાં ય વિશેષ હતી. ગોળમેજી પરિષદમાં હિંદી રાષ્ટ્રીય મહાસભાના એક માત્ર અધિકૃત પ્રતિનિધિને નામે એ ઇંગ્લૅન્ડના રાજવીને ય મળવાના હતા અને બ્રિટિશ શાસકો જોડે ય હિંદની આઝાદી સારુ વાટાઘાટ કરવાના હતા.

આ અગાઉ બ્રિટિશ કન્સર્વેટિવ પક્ષના નેતા વિન્સ્ટન્ટ ચર્ચિલે ૧૯૩૧ના જ ફેબ્રુઆરીમાં ગાંધીજીની તત્કાલીન વાઇસરૉય સાથેની ચર્ચા મુદ્દે ત્યાં સુધી કહેલું કે “મિડલ ટૅમ્પલનો એક વકીલ ગાંધી (ગાંધીજી મિડલ ટૅમ્પલના નહિ પણ ઈનર ટૅમ્પલના વકીલ હતા) જે, પૂર્વમાંના બહુ જાણીતા પ્રકારના ફકીરનો સ્વાંગ સજી રહ્યો છે, અને જે હજી સવિનયભંગની રાજ વિરુદ્ધની ચળવળ ગોઠવી અને ચલાવી રહ્યો છે તે, સમ્રાટના પ્રતિનિધિ સાથે, સમાન દરજ્જે ચર્ચા કરવા માટે, અર્ધનગ્ન દશામાં વાઈસરોયના મહેલનાં પગથિયાં આજે ચઢી રહ્યો છે – એ દૃશ્ય ભયજનક અને ઘૃણાસ્પદ છે.” [ગાં. દિ., ૧૭-૨-૧૯૩૧] પરંતુ ગાંધીજીને પાકું સમજાતું જ હતું કે એમનો બાહ્ય દેખાવ એ જે વર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે તે માટે તદ્દન સુયોગ્ય છે. આર્થર એલ. હરમન Gandhi and Churchill^[2]માં લખે છે તેમ, ગાંધીજીને મન એમના દેખાવ અને આહાર અંગેના સંબંધ વિશે લોકો શું કહે છે તે લગીર અગત્યનું નહોતું તે નહોતું જ. 

એ દિવસોમાં ગાંધીજીનું વજન આશરે સોએક રતલ^[3] માંડ હશે. એમની ઊંચાઈ પાંચ ફૂટ ને છ ઇંચ હતી. અહિંસાના રસ્તે અને સત્યની શોધમાં આગળ વધતાં વધતાં એમણે પોતાના રોજિંદા આહારમાં સમય સમયે ફેરફાર કરવાનું રાખ્યું હતું. બારિસ્ટર બનવા સારુ વિલાયત પહોંચ્યા ત્યારથી એમણે આહાર વિશે સતત વિચાર કરવાનું જોયું છે. એ વખતે તેમની ઉંમર વીસ વર્ષની હતી. એ યુવાન ગાંધી હતા, મોહનદાસ ગાંધી હતા. એમણે તેની વાત પણ કર્યા કરી છે અને તેને સારુ ભાતભાતના પ્રયોગો ય કર્યા છે. 

નીકો સ્લેટ લખે છે : શાકાહારીપણું, નિમકનો તેમ જ મીઠાઈનો મર્યદિત ઉપયોગ, પ્રક્રમણિત ખોરાક(processed food)ને સંપૂર્ણપણે ત્યાજ્ય ગણવા, વણરાંધેલો ખોરાક લેવો, ઉપવાસ કરવા એમના આહારના પાયાગત આધાર હતા. આ સઘળું એમની રાજકીય ગતિવિધિ સાથે પૂર્ણપણે સંકળાયેલા હતા. આગળ વધીને તેઓ કહે છે, આ તો મૂળે તેમની અહિંસા અંગેની વિચારધારાના ભાગરૂપ જ હતા. એમની અહિંસા અને શાકાહાર એમને માટે અંગત, રાજકીય તેમ જ આહારવિહાર બાબતે સર્વસમાનતાના ભાગ તરીકે નીખરી રહ્યા. જીવન પર્યન્ત આવી સર્વસમાનતામાં જ ગાંધીજી રહ્યા. આહાર આધારિત અહિંસામાં એ લંડનથી દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા તે વચ્ચે જ્યાં જ્યાં ગયા ત્યાંના આહારની અનુકૂળતા તપાસતા ગયા અને શક્ય બન્યું તે ગ્રહણ કરતા રહ્યા. 

કેટલાક તજજ્ઞો આ વૃત્તિને culinary cosmopolitanism લેખે છે. વિશ્વનાગરિકપણાનું જ તે એક અગત્યનું પગલું.

આશરે ૨૪૦ પાનના આ, Gandhi’s Search for the Perfect Diet પુસ્તકમાં લેખક, નીકો સ્લેટ સાત પ્રકરણો આપે છે. અને આ પ્રકરણો છે : નિમક, ચોકલેટ, બકરાનું માંસ અને મગફળીનું દૂધ, વણરાંધેલું – છાંડ્યા વિનાનું – અસલ અનાજ, કુદરતી ઓસડિયા, ખેતીવાડી તેમ જ ઉપવાસ; અને સમાપન લેખમાં કેરી અને મહાત્માને વણી લેવાયાં છે. વળી, ઉપસંહારમાં ગાંધીજીના આહાર તેમ જ તે આહાર બનાવવાની રીતરસમને આવરી લેવાયાં છે.

પ્રસ્તુત પ્રાણપોષક આહાર માટે ગાંધીની ખોજ પુસ્તકમાં ગાંધીજીના આહાર બાબતને સમજતા સમજતા આપણે આ મનેખને અને એમની જીવનીને સમજવા પ્રયત્ન કરીશું. એ માટે નિમિત્ત બનેલા નીકો સ્લેટના પુસ્તક ઉપરાંત, જૉસેફ ઑલ્ટરકૃત Gandhi’s Body [University of Pennsylvania, June 2000] તેમ જ પરમ રૉયકૃત Alimentary Tracts [Duke University Press, Nov. 2010], મો.ક. ગાંધી લિખિત સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા, દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ અને આરોગ્યની ચાવી^[4] જેવાં પુસ્તકો અને ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ ગ્રંથમાળા તથા ગાંધીજીની દિનવારી [સં. ચંદુલાલ ભગુલાલ દલાલ, માહિતી ખાતું, ગુજરાત રાજ્ય, ૧૯૭૦] જેવા અન્ય પણ ઘણા સંદર્ભોને ઓજાર રૂપે સામે રાખી, ઇતિહાસના બે શાશ્વત કોયડા અંગે પણ પડપૂછ કરી શકીએ : કેવી રીતે જીવન ગુજારવું અને શો આહાર લેવો.

હેરૉ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ

પુસ્તકના સંપાદકીય માટે લિંક માતા પૂતળીબાઈની સાક્ષીએ — | Opinion Magazine | Opinion Online Gujarati Thoughts Journal

***

પુસ્તક : પ્રાણપોષક આહાર માટે ગાંધીની ખોજ • લેખક : વિપુલ કલ્યાણી, પૂરક લેખન અને સંપાદન : કેતન રૂપેરા • પ્ર. 3S પબ્લિકેશન, પ્રથમ આવૃત્તિ, ઓક્ટોબર, 2025 • પેપર બૅક, સાઇઝ : 4.75” x 7.0”, પૃષ્ઠ 112 • ₹ 100

-.-.-

^[1] ગાંધીજીની દિનવારી (1915-1948), સંગ્રાહક : ચંદુલાલ ભગુભાઈ દલાલ, પ્ર. માહિતી ખાતું, ગુજરાત રાજ્ય. 1970

^[2]  Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry That Destroyed an Empire and Forged Our Age, Bantam Books, 2008

^[3]  એક રતલ = આશરે સાડા ચારસો ગ્રામ

^[4]  હકીકતે, आरोग्य વિશે सामान्य ज्ञान મથાળા હેઠળ ૧૯૦૬માં ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’માં પ્રકાશિત એ લેખ શ્રેણી, જે પછીથી હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં પણ પુસ્તકાકારે પ્રકાશિત થતી રહી. પોતાના પ્રયોગોના નિચોડ રૂપ આરોગ્યની ચાવી પુસ્તકના ‘પ્રાસ્તાવિક’માં, ૧૯૪રમાં આગાખાન મહેલમાં નજરકેદ ગાંધીજી લખે છે, “મારું કોઈ લખાણ પશ્ચિમમાં કે પૂર્વમાં આટલું લોકપ્રિય નથી થવા પામ્યું જેટલું મજકૂર પુસ્તક. … आरोग्यनी चावी ધ્યાન દઈને વાંચનારને અને પુસ્તકમાં આપેલા નિયમોના અમલ કરનારને આરોગ્ય જાળવવાની ચાવી મળી રહેશે ને તેને દાક્તરોના, વૈદ્યોના કે હકીમોના ઉંબરા નહીં ભાંગવા પડે, એવી આશા બંધાવી શકું છું.” (ર૭-૭-૧૯૪ર)

ગાંધીજીને જાહેર નાણાં અંગે અને તેના ઉપયોગ બાબત બહુ ચિંતા રહેતી.

એક વાર, બાપુ આચાર્ય કૃપાલાણી તથા આચાર્ય ભણશાળી સાથે પૂણેની પાર્વતી ટેકરી પર આવેલાં વિખ્યાત મંદિરની મુલાકાતે ગયા હતા. મંદિરેથી પાછા ફરતી વખતે ગાંધીજીએ કૃપાલાણીજીને ઘોડાગાડી કરી લેવા અને તેનું ભાડું નક્કી કરવાનું જણાવ્યું. આ દરમિયાન એક કોલેજ યુવતી બાપુ પાસે આવી. અને હસ્તાક્ષર આપવા એ બાપુને વીનવતી હતી. હસ્તાક્ષર સામે પોતાનાં રચનાત્મક કામ સારુ કોઈક પ્રકારનો ફાળો આપવાનો ગાંધીજીને આગ્રહ રહેતો. ગાંધીજીએ અહીં પણ કોઈક ફાળાની માગ મૂકી. કોલેજ યુવતીએ દસ રૂપિયાનો ફાળો આપ્યો અને મહાત્માજીએ પોતાના હસ્તાક્ષર આપી એ યુવતીને રાજી કરી. ગાંધીજીએ એ દસ રૂપિયા આચાર્ય કૃપાલાણીના હાથમાં મૂક્યા અને તેમાંથી ઘોડાગાડીનું ભાડું ચૂકવવા એમને સૂચના કરી.

ઘોડાગાડી એમને લઈને યજમાનને ત્યાં પહોંચી. ત્રણે ય નીચે ઊતર્યા. નીચે ઊતરતાની સાથે જ ગાંધીજીએ આચાર્ય જીવતરામ કૃપાલાણીને આ ઘોડાગાડીનું કેટલું ભાડું ચૂકવ્યું, એમ પૂછ્યું. પાંચ રૂપિયા થયા એમ કૃપાલાણીજીએ જણાવ્યું. તરત જ ગાંધીજીએ પાંચ રૂપિયા પાછા આપવાનું કહ્યું. કેમ કે એમણે તો મૂળે દસ રૂપિયા આપ્યા હતા.

હવે કૃપાલાણી અસહાયપણે ભણશાળીજી સામે જોવા લાગ્યા, ભળશાળીજીએ બાપુને ફોડ પાડી, સમજાવતા કહ્યું કે એ ઘોડાગાડીવાળો પાંચ રૂપિયા પાછા આપ્યા વિના જ દસ રૂપિયાની નોટ લઈને જ નાઠો હતો.

એ સાંજે ત્રણે ય આ યજમાનને ત્યાં જમવાના હતા. યજમાનના ઘરમાં દાખલ થતાની સાથે ગાંધીજીએ યજમાનપત્નીને કહ્યું, ‘અમારા ત્રણમાંથી માત્ર બે જ જણ જમવાના છે.’ બાપુએ ઉમેર્યું: ‘એક યુવાન કન્યાએ જાહેર કામ માટે આપેલા દસ રૂપિયાના ફાળામાંથી કૃપલાણીએ પાંચ રૂપિયા ખોયા છે એથી કૃપાલાણીને આજે રાતે વાળુ કરવા દેવામાં આવશે નહીં.’

નવી દિલ્હી ખાતે, 1996માં, જયપ્રકાશ નારાયણ સ્મૃતિ વ્યાખ્યાન આપતી વેળાએ પ્રાધ્યાપક મધુ દંડવતે આ પ્રસંગને ટાંકીને કહેતા હતા તેમ આજના જાહેર જીવનની સરખામણીએ આ તદ્દન વિરોધાભાસી વલણ છે. આજે તો કરોડોની ગંભીર ઉચાપત લાંચરૂશ્વત પેટે થયા કરે છે. જાહેર જીવનમાંની સ્વચ્છતાની તથા નાણાં અંગે પ્રામાણિકતાની અસર આઝાદીની લડત દરમિયાન મહાત્મા ગાંધીના વરિષ્ઠ સાથીઓ પર ઊંડી હતી. જ્યારે આજે આનાં વરવાં રૂપો અને સ્વરૂપો આપણે ભાળીએ છીએ … આપણે આપણી સીમા આંકી લઈએ અને આપણા જીવનને કેન્દ્રમાં મૂકીએ તો આપણે કેટલા રૂડા પુરવાર થઈએ ? ગાંધીને નામે ચાલતી સંસ્થાઓ, ગાંધીનાં કામ કરતી વ્યક્તિઓની જ વાત જોઈએ તો આ સ્તરે કોઠો ઠારે એવી હાલત જ નથી. તો પછી બીજી સંસ્થાઓની, આગેવાન વ્યક્તિઓની કેવી હાલત, ભલા, હશે? જરાક પોરો લઈને મટકું મરાય એટલો વખત પણ વિચારીએ.

પાંચા પટેલનો દાખલો જગમશહૂર છે. ગાંધીયુગનો સુવર્ણ સમય એટલે મીઠા સત્યાગ્રહ. દાંડી યાત્રાનો જુવાળ ચોમેર હતો. દક્ષિણ ગુજરાતના કંઠાર વિસ્તારના દાંડી નજીક કરાડી નામે ગામ. કરાડીમાં પાંચાકાકા કરીને એક ગાંધી ભક્ત. સાચા અર્થમાં ગાંધીભક્ત. પૂરી સમજણવાળા ગાંધીભક્ત. એમણે નાકરની લડતમાં પણ ભાગ લીધેલો. એમણે દાંડીના મીઠા સત્યાગ્રહમાં ય ભાગ લીધેલો, બ્રિટિશ સરકારે એથી તો એમનું ઘર હડપ કરી લીધું. એમની વાડી જપ્ત કરી અને બીજી મિલકત પણ સરકારને ચોપડે ફરજિયાત મેળવ્યાની નોંધ બોલે. પોલીસે પાંચાકાકાને હાથે બેડીઓ નાંખી. એમને થાણે લઈ જતા જતા એક પોલીસ અધિકારી બોલ્યા :

‘તમારી પાસે એક પણ તસુ જેટલી જમીન ન રહી જાય એ અમે જોવાના છીએ. તમારું ઘર પણ અમે જપ્ત કરી લીધું છે.’

પાંચાકાકા જેનું નામ. એમણે પોલીસને કહ્યું: ‘તમે ખાતરી રાખજો, હિંદ આઝાદ ન થાય ત્યાં લગી મારી જમીન હું પાછી માગવાનો જ નથી.’

સને 1937માં મુંબઈ ઈલાકામાં કૉંગ્રેસ સરકાર આવી. બાળ ગંગાધર ખેર મુખ્ય પ્રધાન બન્યા. એમણે બાપુના આ આદર્શ સૈનિકને સંદેશો મોકલ્યો :

‘બ્રિટિશ રાજ વખતે તમારાં જપ્ત થયેલાં ઘર અને જમીન અમે તમને પાછાં સુપ્રત કરવા ઈચ્છીએ છીએ.’

પાંચાકાકા બોલ્યા : ‘ના. આ કંઈ ગાંધીજીનાં સપનાની આઝાદી નથી. હિંદ સંપૂર્ણ આઝાદી મેળવે ત્યાં લગી આ મિલકત પાછી ન લેવાનાં મેં પણ લીધાં છે. દેશને સંપૂર્ણ આઝાદી ન મળે ત્યાં સુધી હું મારી મિલકત પાછી લેવાનો નથી. એ તમારી પાસે રાખી મેલો.’

15 ઑગસ્ટ 1947ના દેશ આઝાદ થયો. ગાંધીભક્ત પાંચા પટેલને ફરી વાર સંદેશો ગયો : ‘હવે તો આપણો દેશ આઝાદ થયો છે અને તમે તમારી મિલકત હાવાં પાછી લઈ લો.’

પાંચાકાકાએ બાપુનો સંપર્ક કર્યો. પૂછ્યું : ‘બાપુ, તમારા સપનાની આઝાદી આવી છે કે?’

ગાંધીજીએ કહ્યું : ‘કમભાગ્યે, મારો જવાબ ના છે.”

અને પછી પાંચાકાકાએ સરકારે જણાવી દીધું : ‘હું મારી મિલકત પાછી લઈ શકું તેમ નથી.’

આ સાંભળીને કોઈક ચતુર જણ બોલ્યું : ‘ અરે ! પાંચાકાકા પોતાની મિલકત પાછી મેળવવાની ના પડે છે ? પરંતુ એમની જ્યારે આંખ મિંચાશે ત્યારે તેમની પત્ની અને તેમના સંતાનો તો આ મિલકત મેળવશે જ ને !’

આ પ્રકારની વાત થયા કરતી હતી. એ અંગે પાંચાકાકાએ જે જવાબ આપ્યો છે, એ સાંભળવા જેવો છે. આ જવાબ નિતાંત ગાંધી સમજણનો દ્યોતક છે :

‘મને એવો અંદેશો હતો. તેથી મારે ક્યારે ય શરમ અનુભવવી ન પડે તે સારુ હું પરણ્યો જ નથી અને આમ મારે કોઈ સંતાન પણ નથી.’

ગાંધીજીએ દરેક સ્તરે આવા માણસોની લંઘાર તૈયાર કરી હતી. ઘરઘરમાં આવા દીવાઓએ ઓજસ પાથર્યા હતા. એમનાં તપે આપણે સૌ ઊજળા રહ્યા છીએ. પણ આજે આપણી વચ્ચે જુદું ચિત્ર કેમ છે ? કારણ ચોખ્ખું છે : આપણે ગાંધીને ગોખલે પૂરીએ છીએ, એને દેવ બનાવીએ છીએ, ફરી ફરીને એ જ પુષ્પમાળાઓથી એની સમાધિ, એની છબિ અને એની મૂર્તિ લાદી દઈએ છીએ. લગીરે ય સમજ્યા વિણ એમનો જયઘોષ કરીએ છીએ. ‘સત્યેશ્વરની જય’ પોકારનારાઓ આપણે કયું સત્ય જોઈએ છીએ ? કયો ઈશ્વર ભાળીએ છીએ? કોનો જય ઈચ્છીએ છીએ?

ઘડીભર આપણી જાતને જ પૂછીએ : સામાજિક ન્યાય માટે આપણે શું કર્યું? સામાજિક ન્યાયની આપણી વ્યાખ્યા શી ? ગાંધીને નામે કામ કરતી સંસ્થાઓમાં ય સામાજિક ન્યાય જાળવીએ છીએ ? બહેનોને સરખાપણું આપીએ છીએ? સાંઠગાંઠ કરીને ખુદ સારુ જ સાટાદોઢા તો નથી કરતાં ને? પઈએ પઈનો અણિશુદ્ધ વહેવાર જાળવીએ છીએ ? આપણી સંસ્થાઓ જાહેર જનતાની અમાનત છે, એનો વહીવટ પ્રજાના સાચા ટ્રસ્ટીઓ બનીને ચલાવીએ છીએ કે ? વહીવટી માળખા સારુ વરસે દહાડે જાહેર લેખાંજોખાં કર્યા છે ? અણિશુદ્ધ ચારિત્ર્ય કેળવ્યું છે? કાર્યકરોને ચકાસ્યા છે? ગાંધીનામને સત્તા, શેખી અને ફદિયા સારુ ધૂળમાં રગદોડતા તો નથી ને ? પોતાની પ્રસિદ્ધિ, પોતાની વાહ વાહ સારુ જ સંસ્થાની પાંખ કાપી નથી મેલી ને ? સત્યની બાંગ પોકારીને સત્તાની શેખી તો નથી કરીને? છેવાડાના આદમીને ન્યાય મળે એવા કેટલાં કાર્યો કર્યા છે ? પોતાના સ્વાર્થ સાટુ ગાંધીનામ અને કામમાં સંસ્થાના મૂળ હિતની ય છડેચોક હરાજી કરવામાં ય શરમ અનુભવીએ છીએ કે? ગાંધીનામ અને કામમાં સમભાવ અને સમદૃષ્ટિ પાયામાં જ છે. આપણે સમભાવ અને સમદૃષ્ટિ કેળવી છે ? – આ બધા સવાલોના જવાબ મેળવવા, ક્યારેક, આકરા થઈ પડે છે. પરંતુ, ક્યારેક તો મહેનત કરવી જ પડશે. 

સને બેતાળીસનાં ભારત છોડો આંદોલન વેળાએ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ અહમદનગર કિલ્લામાં બંદીવાન હતા. એ જેલમાં હતા એ ગાળા દરમિયાન બેગમ આઝાદનું અવસાન થયું. મૌલાનાસાહેબના મિત્રોએ પૂરતા સન્માન સાથે બેગમસાહેબાની સ્મૃતિ જાળવવા ભંડોળ એકત્ર કરવાનું વિચાર્યું.

દરમિયાન, 1945માં મૌલાના આઝાદને કેદમાંથી છોડી મૂકવામાં આવ્યા. એમને આ ફાળાની જાણ થઈ. 17 સપ્ટેમ્બરે એમણે એક જાહેર નિવેદન કરીને મિત્રોને અને સાથીદારોને આ ફાળો તત્કાળ રોકવા અનુરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું, સમાજના મુઠ્ઠી ઊંચેરા આગેવાનો માટે જ આવો ફાળો એકઠો કરવાનો હોય. એમના પત્ની સામાન્ય ધરખ્ખુ મહિલા જ હતાં અને એમણે જાહેર જીવનમાં કોઈ મોટો ફાળો આપ્યો નથી, એમ ઉમેરતા એમણે કહ્યું. પરિણામે જે કંઈ ફાળો એકઠો થયો હતો એ તત્કાળ એમણે ‘કમલા નેહરુ સ્મારક હોસ્પિટલ’ ભંડોળમાં જમે કરાવી દીધો.

સુધરાઈ, સરકાર અને અહીં તહીં નાની મોટી સંસ્થાઓ પાસે પણ માન અકરામ માટે ફાંફાં ફાંફાં મારતા, ગાંધીની જપમાળા ધસતા, હારતોરા ને ભાષણ સારુ વલખા મારતા અનેક આગેવાનોને આપણે આપણા સમાજમાં ભાળીએ છીએ. આ લાજી મરવા જેવું વરવું ચિત્ર નથી શું? ગાંધીનું ઓજસ સત્યમાંથી ટપકતું હતું. આજે સત્યેશ્વરની બાંગ પૂકારનાઓને ‘સત્’, ‘સત્ય’ કરતાં કદાચ ‘સત્તા’માં જ સવિશેષ શ્રદ્ધા હોય !

સને 1940ના એ દિવસો. વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહનું આંદોલન હિંદભરમાં પથરાયેલું. મુંબઈના સિક્કાનગર વિસ્તારની વાત છે. એ વિસ્તારમાં રહેતાં એક સાદાં, સીધાં, સરળ બાનુની આ વાત છે. લેમિંગ્ટન રોડ પોલીસ સ્ટેશન સામે આઝાદીની તરફદારી કરતું ભાષણ ઠપકારીને આ બહેને વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ માંડ્યો. પોલીસે એમને તરત અટકમાં લીધાં. સામાન્યપણે સત્યાગ્રહીને અટકમાં લેવામાં આવે ત્યારે તેમને અદાલતમાંની હાજરી પછી કેદખાને લઈ જતા પહેલાં પોતાને ઘેર લઈ જવામાં આવે. જેથી એ પોતાને અત્યંત જરૂરી ચીજવસ્તુઓ સાથે લઈ શકે. આ દાખલામાં એમ કરવાનું પોલીસે ના પાડી. બાઈએ સમયસૂચકતા વાપરી. હાથમાંની બંગડી, કાનમાંના એરિંગ, ગળાનો અછોડો એણે સત્વરે ઊતારી લીધાં. એક રૂમાલમાં વીંટીને એણે ચોતરફ જોઈ લીધું. ટોળામાં એક ખાદીધારી ભાઈ હતા. એની સામે એ ગાંસડી આ બહેને ફેંકી અને કહ્યું,

‘આમાં મારું સરનામું છે, ત્યાં જઈને આપી આવજો અને પરિસ્થિતિ સમજાવજો.’

ભારે હેબતાઈ ગયેલા પેલા ખાદીધારી ભાઈએ લાગલા પૂછ્યું, ‘બહેન, તમે મને ઓળખતાં નથી. તમને ખાતરી છે કે હું આપી આવીશ ? આ દાગીનો લઈને હું ભાગી નહીં જઉં તેની તમને કોઈ શંકા નથી ?’

બહેનનો જવાબ જોવા જેવો છે : ‘ભાઈ, તમારા શરીરે ગાંધીની ખાદી છે; એથી વિશ્વાસ સાથે મેં તમને આ દાગીનો સુપ્રત કર્યો છે. તમે એ લઈને ભાગી જશો નહીં જ એનો મને પૂરો ભરોસો છે.’

ગાંધીએ અદના સૈનિકોમાં ય ખાદીની સમજણ ઊતારી હતી. રામને નામ પથ્થરો તર્યા કે નહીં એની કોઈ પાક્કી જાણ આપણને નથી. ફક્ત રામાયણમાં વાંચ્યું છે કે પછી પારાયણીએ એ ઘટના લડાવી લડાવીને કહી છે. અહીં તો આ માત્ર ગઈ કાલની જ વાત છે. સાચી ઘટના છે. બાપુનાં નામે આવા કેટલાં ય સોળ આનાના પાણીદાર સિક્કાઓ વિસ્તારે વિસ્તારે, મહોલ્લે મહોલ્લે, ઘરે ઘરે એ કાળે પેદા થતા હતા. આજે ? બાપુનાં તમામ રચનાત્મક કામોમાં ખૂંપેલા આપણે આમ વરતી શકીએ કે ? આપણી અહીંની જ વાત સમજીએ અને અંતરથી જાતને ઢંઢોળી તપાસીએ. કંઈ કેટલાં ય સાથીમિત્રોને જોઈએ છીએ; અંગત સ્વાર્થે વિશ્વાસઘાત કરનારા, ખંજર હલાવતા, ઠેર ઠેર જોઈએ છીએ. ક્યારે આપણી જાતને સંકોરીને ગાંધીનામની સાચી જપમાળા કરીશું ? ક્યારે એના સાચાં કામો આદરીશું?

“હરિજનબંધુ”ના 18-11-1936ના અંકમાં મહાત્મા ગાંધીએ લખ્યું હતું :

‘કોઈ લોકસેવક જ્યાં લગી કોઈ તંત્રના એક અંગ તરીકે કુશળતાથી કામ કરતો હોય ત્યાં લગી તેના ચારિત્ર્ય વિષે પૂરેપૂરું દુર્લક્ષ કરવાની વૃત્તિ આધુનિક જાહેર જીવનમાં છે. એમ કહેવામાં આવે છે કે દરેક માણસનું ચારિત્ર્ય કેવું છે એ એને પોતાને જોવા સંભાળવાનું છે. આવો વિચાર કરતા લોકોને મેં ઘણી વાર જોયા છે, પણ મને એ કદી ગમ્યો નથી. તો હું સ્વીકારી તો ક્યાંથી જ શકું? જે સંસ્થાઓએ માણસના ચારિત્ર્ય વિષે ઉપેક્ષા રાખી છે તેના પર મહાન આફતો આવી પડેલી મેં જાણી છે.’

આપણે દરેક આપણી જાતને આ એરણ પર મૂકી જોઈશું ? કેટલી કેરેટનું સોનું નીવડીશું? 

[“ઓપિનિયન” અંક જાન્યુઆરી 1999માંથી ટૂંકાવીને.]

22-23 જૂન 2025

સૌજન્ય : નંદિતાબહેન મુનિની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર – ક્રમાંક – 341-342