કેટલાક સમાચારો અખબારો માટે રાષ્ટ્રીય રિવાજ જેવા હોય છે. એમાં એક સમાચાર છે : જગતના અને ભારતના સૌથી શ્રીમંત માણસોની યાદી. આપણને સૌથી વધુ અમીર કોણ છે એ જાણવાનું કોઈ વિલક્ષણ આકર્ષણ હોય છે. ૧૯૯૫માં હું જ્યારે ‘ગુજરાત સમાચાર'માં હતો, ત્યારે છાપાના ન્યુઝ એડિટરે મને ન્યુઝ એજન્સીનો એક તાર આપ્યો હતો જેમાં એ સમયે ભારતના સૌથી અમીર એવા દસ ઉદ્યોગપતિઓની યાદી આપવામાં આવી હતી અને મારે તેનો અનુવાદ કરવાનો હતો. મને યાદ છે ત્યાં સુધી એ દસમાંથી આઠ શ્રીમંતો અત્યારે પહેલા દસ નહીં, પાંચસોની યાદીમાં પણ સ્થાન નથી ધરાવતા. ૨૦૧૮ની યાદીમાં એમાંથી બે ઉદ્યોગપતિઓ બચ્યા છે અને બાકીના આથમી ગયા છે. તાતા જૂથમાં તાતા પરિવારની વ્યક્તિગત માલિકી નહીં હોવાના કારણે અને પરિવારના સભ્યોની માલિકી તાતા સન્સ દ્વારા સુરક્ષિત હોવાના કારણે જે.આર.ડી. તાતા કે રતન તાતા સહિત કોઈ તાતાનો શ્રીમંતોની યાદીમાં સમાવેશ થતો નથી. તાતાના નામનો અભાવ જોઇને એમ નહીં સમજતા કે તેઓ પાછળ પડી ગયા છે.

આ વરસની અમીરોની યાદીમાં આટલાં નામ છે : મુકેશ અંબાણી, વિપ્રોના અઝીમ પ્રેમજી, આર્સેલરના લક્ષ્મી મિત્તલ, હિન્દુજા બંધુઓ, શાપુરજી પાલનજીના પાલનજી મિસ્ત્રી, એચ.સી.એલ.ના શિવ નાડર, ગોદરેજ પરિવાર, સન ફાર્માના દિલીપ સંઘવી, કુમાર મંગલમ્‌ બિરલા અને ગૌતમ અદાણીનો સમાવેશ થાય છે. જો ૧૯૮૫ સાથે સરખાવવામાં આવે તો આ દસમાંથી ગોદરેજ અને મિસ્ત્રી પરિવારની અમીરાઈ એકંદરે એના એ જ સ્વરૂપમાં જળવાઈ રહી છે. બિરલાઓનો ત્યારે સંયુક્ત પરિવાર હતો અને ઘનશ્યામ દાસ બિરલાના અવસાન પછી પરિવારમાં વિભાજનની મથામણ ચાલી રહી હતી. બિરલા પરિવારમાંથી એક માત્ર કુમાર મંગલમ્‌ બિરલા(આદિત્ય બિરલા જૂથ)ને છોડીને બાકીના બિરલાઓ ફેંકાઈ ગયા છે.

તો સાર એ એવો નીકળે છે કે ૧૯૮૫માં જેનો ઉદય પણ નહોતો થયો એવા આઠ જણ અત્યારે ઉદિત થઈને ટોપ ટેનમાં સ્થાન ધરાવે છે અને ૧૯૮૫માં જેમનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને હતો એવા આઠ જણા ક્ષિતિજે આથમી ગયા છે.

આવું કેમ બનતું હશે? આનો જવાબ શુક્રવારના અખબારોમાં અમીરોની યાદી સાથે પ્રકાશિત થયેલા બીજા બે સમાચારોમાંથી મળી જશે.

આઈ.સી.આઈ.સી.આઈ. બેન્કના સી.ઈ.ઓ. ચંદા કોચરે રાજીનામું આપ્યું છે. રાજીનામું આપવું પડ્યું એનું કારણ એ છે કે ચંદા બહેને વીડિયોકોનના માલિક વેણુગોપાલ ધૂતને અને એસ્સાર ગ્રુપના રવિ રુઈયાના જમાઈ નિશાંત કનોડિયાને ફાયદા સામે ફાયદો કરાવી આપ્યો હતો. તેમને બન્નેને હળવા વ્યાજે અને ઓછી રકમની મિલકત ગિરવે લઈને મોટું ધિરાણ આપ્યું હતું. હળવું વ્યાજ એટલા માટે કે ખોટી થયેલી રકમનો ફુગ્ગો ફુલાતાં વાર લાગે અને જ્યારે ફુગ્ગો ફૂટે ત્યારે વસૂલ કરવા માટે બેંક પાસે પૂરેપૂરી મિલકત હોય જ નહીં. દેખીતી રીતે આવો ખોટનો સોદો કોઈ કરે જ નહીં, સિવાય કે તેમાં અંગત લાભ હોય.

ચંદા કોચરે વીડિયોકોનને ૩,૨૦૦ કરોડ રૂપિયાની અને એસ્સાર રુઈયાને ૩,૯૦૦ કરોડ રૂપિયાની કાચી લોન અપાવી હતી. આ બન્નેએ ચંદા કોચરના પતિ દીપક કોચરની કંપનીમાં રોકાણ કર્યું હતું. એક હાથ સે દિયા દુસરે હાથ સે લિયા. પણ આપ્યા કોના? બેન્કના અને લીધા કોના માટે? પોતાના માટે. આને ચોરી કહેવાય. આને છેતરપિંડી કહેવાય. આને વિશ્વાસઘાત કહેવાય. ચંદા કોચરનું કામ પોતે જે બેન્ક માટે કામ કરતાં હતાં એ બેન્કના હિતોનું રક્ષણ કરવાનું હતું, પરંતુ તેમણે બહારના લોકો સાથે મળીને ખાતર પાડ્યું હતું. આ ઘટના પ્રકાશમાં આવી એને એક વરસ થવા આવ્યું છે. અમેરિકા જેવો બીજો કોઈ દેશ હોત તો ચંદા કોચર આજે જેલમાં હોત, જ્યારે આપણે ત્યાં તો હજુ રાજીનામું આવ્યું છે. ખાનગી બેન્કની આવી સ્થિતિ છે, તો સરકારી બેન્કોની સ્થિતિની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ નથી. વ્યાજ સાથે કુલ ૧૮ લાખ કરોડ રૂપિયાની ચોરી કરવામાં આવી છે અને આવડી મોટી ચોરી ભાગીદારી વિના ન જ થાય.

આ બધા લોકો સરકારી કાયદા મુજબ સામાજિક જવાબદારીના ભાગરૂપે (સી.એસ.આર.-કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી) તેમની વાર્ષિક આવકના બે ટકા રકમની સખાવત કરે છે. બેન્ક પાસેથી સો રૂપિયા લીધા. પચીસ રૂપિયા ચંદા કોચરોને તેમના હિસ્સાના આપ્યા, પચીસ રૂપિયાની મિલકત ટાંચ કરાવી અને બે રૂપિયાની સખાવત કરી. સખાવતના બે રૂપિયા પણ કોઈના હાથમાં નહીં મૂકવાના. દરેકે પોતપોતાનાં ટ્રસ્ટો અને ફાઉન્ડેશનો સ્થાપ્યાં છે અને એ બે રૂપિયા એમાં જમા કરવામાં આવે છે. બે રૂપિયાનું દાન પણ દેખાવ પૂરતું નકલી.

અમીરાઈને અને સત્તાને અનીતિ સાથે સીધો સંબંધ છે. અનીતિ દ્વારા માણસ સત્તા અને પૈસો મેળવે છે અને સત્તા અને પૈસા દ્વારા માણસ વધારે અનીતિ આચરે છે. આની પણ એક કિંમત હોય છે અને એ કિંમતનું નામ પતન છે. માણસ અંદરથી સંવેદનહીન બની જાય છે. તો શુક્રવારના મુંબઈ મિરરમાં છપાયેલા બીજા સમાચાર આ પ્રકારના છે.

રેમન્ડ ગ્રુપના માલિક વિજયપત સિંઘાણિયા એમ માને છે કે તેમના પુત્ર અને રેમન્ડ જૂથના વર્તમાન ચેરમેન ગૌતમ સિંઘાણિયાએ છેતરપિંડી કરીને તેમને લૂંટી લીધા છે. નેપિયન સી રોડ પર નવા બાંધવામાં આવેલા સિંઘાણિયા હાઉસમાં તેમને ફ્લેટ પણ આપવામાં આવ્યો નથી અને તેઓ ભાડેના મકાનમાં રહે છે. કેટલા ય સમયથી બાપ-દીકરા વચ્ચે ઝઘડો ચાલે છે અને ઝઘડો અદાલતમાં પહોંચ્યો છે. દરમ્યાન વિજયપત સિંઘાણિયા આત્મકથા લખી રહ્યા છે અને ટૂંક સમયમાં તે પ્રકાશિત થવાની છે. આત્મકથામાં શું હશે એ જાણવા માટે આત્મકથા વાંચવાની જરૂર નથી, એટલી હદે ગૌતમ સિંઘાણિયાને પોતાની કરણી વિષે ખાતરી છે. એક સમયે ગૌતમ સિંઘાણિયા પિતાજીના એટલા લાડકા હતા કે પિતાજીએ મોટા દીકરાને અન્યાય કરીને ગૌતમ સિંઘાણિયાને પોતાની મિલકત આપી હતી અને કંપની સોંપી દીધી હતી. હવે તેઓ પિતાજીની આત્મકથા પ્રકાશિત ન થાય એવી માંગણી સાથે અદાલતમાં ગયા હતા. બદનામીનો ડર લાગે છે.

સિદ્ધાંત વિનાના રાજકારણનો અને નૈતિકતા વિનાના ધંધાનો ગાંધીજીએ સાત સામાજિક પાપોમાં સમાવેશ કર્યો છે. આજે આ બન્ને વચ્ચે ભાગીદારી વિકસી છે જેને ક્રોની કેપિટલલિઝમ કહેવામાં આવે છે.

હવે ૨૦૧૮ના અમીરોની યાદી પર એક નજર નાખો. કેટલાં નામ વાંચીને તમારા મનમાં આદરની લાગણી જન્મી? છેલ્લાં પચીસ-પચાસ વરસ દરમ્યાન જે આથમી ગયા છે એવા અમીરોની એક યાદી બનાવો અને જુઓ એમાંથી કેટલા માટે તમારા મનમાં આદર જન્મે છે અથવા તેમની કીર્તિ તમારા કાને પડી છે? કોર્પોરેટ કંપનીઓમાં પણ લાબું આયુષ એ ભોગવે છે જે તેન ત્યક્તેન ભુંજીથામાં અર્થાત્‌ વહેંચીને ખાવામાં માને છે. જેઓ માલી સાથે દિલી અમીરી પણ ધરાવે છે.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 06 અૉક્ટોબર 2018

આ પુસ્તક એવા બધા સાધારણ આદિવાસીઓ માટે છે કે જેમની સહનશક્તિની ભાગ્યે જ કલ્પના થઈ શકે. આ પુસ્તક એટલા માટે પણ લખાયું છે કે ન્યાય ન મળતો હોય તો ય સત્ય તો ચોપડે ચઢવું જ જોઈએ.

દિલ્હી યુનિવર્સિટીના સમાજશાસ્ત્ર વિષયનાં કર્મશીલ અધ્યાપક નંદિની સુંદરનું ‘ધ બર્નિંગ ફોરેસ્ટ’ છત્તીસગઢમાંના નક્સલવાદ વિશેનું, આપણા સમયનું, એક મહત્ત્વનું અને હૃદયસ્પર્શી પુસ્તક છે. 2016માં પ્રસિદ્ધ થયેલાં આ પુસ્તકનું પેટા મથાળું છે : ‘ઇન્ડિયાઝ વૉર ઇન બસ્તર’. તેમાં લેખકે પ્રતીતિજનક રીતે બતાવી આપ્યું છે કે સત્તા-સંપત્તિની પાછળ પડેલા શાસકો અને હિંસક માર્ગે સત્તા અને સમાનતા લાવવા માગતા નક્સલવાદીઓની ભીષણ લડાઈની વચ્ચે છત્તીસગઢના બસ્તર પ્રદેશના આદિવાસીઓનાં જીવનનો કેવો નાશ થયો છે.

નોબલ પુરસ્કાર સન્માનિત અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેન ‘ધ બર્નિન્ગ ફૉરેસ્ટ’ને ‘બહુ વંચાવું જોઈએ એવું ખૂબ અગત્યનું પુસ્તક’ ગણાવે છે. સવા ચારસો પાનાંનાં આ અંગ્રેજી પુસ્તકનો દોઢસો પાનાંમાં ગુજરાતીમાં સાર આપતું પુસ્તક ગયા શનિવારે ‘યજ્ઞ’ પ્રકાશને લેખકની ઉપસ્થિતિમાં લોકાર્પિત કર્યું. તેનું નામ છે : ‘વિકાસની વિકરાળતા અને આદિવાસીઓની કરુણ દાસ્તાન’. તેના લેખક રજની દવે સર્વોદય વિચારને વરેલા ‘ભૂમિપુત્ર’ પખવાડિકના એક પ્રહરી સંપાદક છે અને આ પુસ્તક તેમનું ગુજરાતના નાગરિક સમાજ માટેનું મહત્ત્વનું પ્રદાન છે. ગુજરાત વિકાસના ઉજાસથી અંજાઈ રહ્યું હોય ત્યારે વાચકોને બસ્તરના વિનાશનો અંધકાર આ પુસ્તક બતાવી આપે છે.

દેશના કુલ આદિવાસીઓમાંથી સાડા સાત ટકા આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતું છત્તીસગઢ  રાજ્ય જંગલ અને ખનિજોથી ખૂબ સમૃદ્ધ છે. આ સંપત્તિની સરકાર અને કૉર્પોરેટ સેક્ટરની મિલીભગતથી લૂંટ ચાલતી રહી છે. તેમાં વિકાસના નામે આદિવાસીઓનાં જંગલો અને જમીનો છિનવાતાં તે વધુ ને વધુ કંગાલ બનતા જાય છે. વળી વંચિતોનાં સાચાં કલ્યાણ માટેની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિને અભાવે સરકારો પાણી, વીજળી, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવી પાયાની જરૂરિયાતો અહીં પહોંચાડી શકી નથી. સામે જંગલ-જમીન છિનવવા માટે સુરક્ષાદળોનો ઉપયોગ વધતો રહ્યો છે. આવા સંજોગોમાં, અલગ સરકાર થકી ન્યાય અપાવવાનો દાવો કરનાર માઓવાદી જુથો આદિવાસીઓને દંડ-ભેદ દ્વારા પોતાની તરફ ખેંચવા પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે.

આ સદીની શરૂઆતથી દસ રાજ્યોમાં ફેલાતાં રહેલા માઓવાદની સહુથી વધુ પકડ છત્તીસગઢમાં છે. સમાનતાના વિવાદાસ્પદ વિચારો અને હથિયારોથી સજ્જ માઓવાદીઓને પોલીસ જેર  કરી શકતી નથી. એટલે તે દરેક આદિવાસીને નક્ષલવાદી કે તેના સમર્થક ગણીને તેની પર અત્યાચાર કરે છે. આમ એક તરફ પોલીસ અને બીજી તરફ નક્ષલવાદીઓ એવી બે એક સરખી હિંસક તાકાતો વચ્ચે છત્તીસગઢનાં આદિવાસી સ્ત્રી-પુરુષો પિસાતાં રહ્યાં છે. તેમાં સરકારે 2006માં સાલ્વા જુડુમ નામનું સશસ્ત્ર નાગરિક દળ ઊભું કરીને આદિવાસીઓને હિંસાચાર માટે પરસ્પરની સામે મૂક્યા. યાદવી જેવા ખતરનાક માહોલ તરફ લઈ જનાર આ દળોની સામે કર્મશીલોએ તર્કબદ્ધ રજૂઆતો કરી. એટલે પાંચ વર્ષ બાદ સર્વોચ્ચ અદાલતના આદેશથી રાજ્યને સાલ્વા જુડમ વિખેરી નાખવાની ફરજ પડી. પણ સાલ્વા જુડુમની જ્ગ્યાએ  બીજાં  રક્ષક દળો આવ્યાં. સુરક્ષાકર્મીઓ દ્વારા કથિત નક્ષલવાદીઓનાં એન્કાઉન્ટર્સ, ગામડાંમાંથી તેમને પકડવા માટે કોમ્બિન્ગના નામે લૂંટ અને બળાત્કારના કિસ્સાઓ એકંદરે ચાલુ રહ્યા. આખાં ગામડાં બાળી નાખવાનો સિલસિલો ચાલ્યો. સાલ્વા જુડુમ સામે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અરજી કરનાર કર્મશીલોમાં નંદિની એક હતાં. તેમની સાથે ઇતિહાસકાર રામચન્દ્ર ગુહા, કેન્દ્ર સરકારના પૂર્વ સચિવ ઇ.એ.એસ. શર્મા, આદિવાસી કાર્યકર કર્તમ જોડા અને સમાજસુધારક અગ્નિવેશ હતા.

નંદિનીએ આ પુસ્તકમાં 2006થી લઈને એક દાયકા સુધીના બસ્તરની વીતકકથાનું આલેખન કર્યું છે. તેના માટે તેમણે છત્તીસગઢમાં પુષ્કળ જોખમકારક ફીલ્ડ વર્ક કર્યું છે. જંગલમાં રઝળતા, સાલવા જુડમમાં રિબાતા, જુલમ સામે ટકી રહેવા મથતાં સેંકડો આદિવાસીઓને તે અનેક જગ્યાએ મોટી સંખ્યામાં મળ્યાં છે. માઓવાદીઓની સાથે ચર્ચાઓ કરી છે. રાજકીય પક્ષો, સરકારી અમલદારો, સુરક્ષાકર્મીઓ અને તેમના વડાઓની મુલાકાતો લીધી છે. ઇતિહાસ, અર્થશાસ્ત્ર, રાજકારણના પાસાંનો ઍકેડેમિક અભ્યાસ પણ મોટા પ્રમાણમાં કર્યો છે. તેમને પોલીસે ખૂનના ગુનામાં સંડોવવાની કોશિશ પણ કરી છે.

પુસ્તક ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે : ‘ધ લૅન્ડસ્કેપ ઑફ રેસિસ્ટન્સ’, ‘સિવિલ વૉર’ અને ‘ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સ ઑન ટ્રાયલ’. પહેલાં ભાગમાં આદિવાસીઓનાં શોષણ અને તેના પ્રતિકારની છણાવટ છે. બીજામાં સશસ્ત્ર પ્રતિસંઘર્ષ અને તેમાં આદિવાસીઓની થતી અવદશાનું વર્ણન છે. ત્રીજા ભાગમાં બસ્તરની યાદવીને ભારત જેવા લોકશાહી દેશના જુદા જુદા ઘટકો કેવી રીતે પ્રતિભાવ આપે છે તેની તપાસ છે. આમાં લેખક સનદી સેવાતંત્ર, રાજકીય પક્ષો, માનવધિકાર સંગઠનો, કર્મશીલો, મીડિયા અને ન્યાયતંત્રને આવરી લે છે. પુસ્તકમાં ભાવનાઓ અને વિચાર બંનેનો સમન્વય છે. લેખિકા સતત ભરપૂર વિગતવાર માહિતી આપે છે, તર્કપૂર્ણ દલીલો મૂકે છે અને વચ્ચે આદિવાસીઓ પરના અત્યાચારના વાચક હચમચી જાય તેવા બનાવો સનસનાટી વિના વર્ણવે છે. તેમની અભિવ્યક્તિને લાગણી અને સાહિત્યનો સહજ સ્પર્શ પણ છે.

આ પુસ્તક શા માટે ? સુંદર જણાવે છે : આ પુસ્તક સરકાર માઓવાદી ચળવળને કાયદા અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા તરીકે કચડી નાખવાનાં સરકારનાં લશ્કરવાદી દૃષ્ટિકોણનો વિરોધ કરે છે. બીજી બાજુ, ક્રાન્તિ થવાની જ છે એવી નિશ્ચિતતામાં રાચનાર માઓવાદીઓ અને તેમના ટેકેદારોનો પણ અહીં વિરોધ છે. આ પુસ્તક એવા સહુ લોકો માટે છે જે ભારત સરકારની ન્યાય તરફની બેપરવાઈ અને ઉદ્દંડતાને તિરસ્કારતા હોય, માઓવાદીઓની ન્યોછાવરીની કદર કરતા હોય પણ તેમણે અપનાવેલા રાહને નામંજૂર કરતા હોય. આ પુસ્તક એવા સૌ સાધારણ આદિવાસીઓ માટે છે કે જેમનાં સહનશક્તિ અને ધીરજની ભાગ્યે જ કલ્પના થઈ શકે. આ એ આદિવાસીઓ છે કે જેમના માટે જીવવું એ પણ અતિમાનવીય બળ માગી લે છે. આ પુસ્તક એટલા માટે પણ લખાયું છે કે ન્યાય ન મળતો હોય તો ય સત્ય તો ચોપડે ચઢવું જ જોઈએ. અંતે નંદિની લખે છે : ‘આ પુસ્તક મેં મારા પોતાના માટે લખ્યું છે – એ એક કેથાર્સિસ છે, લોકો અને તેમની આખી ય જીવનરીતિનો નાશ થતો મજબૂરીથી જોવો પડે તેની સામે આક્રોશ ઠાલવવાનો આ મારો રસ્તો છે.’ 

રજનીભાઈએ આ આક્રોશને પોતાની રીતે મૂક્યો છે. તેમણે મૂળ પુસ્તકની રજૂઆત કરવા ઉપરાંત તેનાં પ્રકાશન બાદ હમણાં સુધીમાં છત્તીસઢના માઓવાદી સંઘર્ષના નોંધપાત્ર બનાવો પણ પ્રકરણોમાં ઊમેર્યાં છે. આ પુસ્તકનાં પ્રકરણ ‘ભૂમિપુત્ર’ના અંકોમાં માર્ચ 2017 થી આ વર્ષના મે મહિના દરમિયાન પ્રકટ થતાં રહ્યાં છે. આ ઢબે વીતેલાં વર્ષોમાં આ પાક્ષિકમાં દસેક નિવડેલાં અંગ્રેજી પુસ્તકો રજૂઆત પામીને પછી ‘યજ્ઞ પ્રકાશન’ થકી પુસ્તક તરીકે પ્રસિદ્ધ થયાં છે. એરિક ફ્રોમ, ફ્રિટજૉપ કાપ્રા, શુમૅકર, ટૉફ્લર, અમર્ત્ય સેનનાં એક-એક પુસ્તકો અને કાન્તિભાઈ શાહ સહજ યાદ આવે. એ જ પરંપરામાં રજનીભાઈ અત્યારે રવીશ કુમારના ‘ધ ફ્રી વૉઇસ’ પુસ્તકને ગુજરાતીમાં લાવી રહ્યા છે. નંદિની સુંદરનું પુસ્તક અને તેની ગુજરાતી રજૂઆત  છત્તીસગઢના માઓવાદી સંઘર્ષ પરનાં અસ્વસ્થકારી માહિતીકોશ અને કરુણાકોશની ગરજ સારે છે. તેનાં લોકાર્પણમાં ચંદુભાઈ મહેરિયાએ કહ્યું હતું તેમ ‘બિહારનાં પીડિત આદિવાસીઓને માથે એક સમયે જયપ્રકાશનાં પત્ની પ્રભાદેવીનો માયાળુ હાથ હતો, તેવો અત્યારે બસ્તરના આદિવાસીઓને માથે સોની સોરી અને  નંદિની સુંદરનો છે.’

*********

4 ઑક્ટોબર 2018

સૌજન્ય : ‘ક્ષિતિજ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, “નવગુજરાત સમય”, 05 અૉક્ટોબર 2018 

મારી ઉંમર દસેક વર્ષની હશે, ત્યારે પિતાજી મારી આંગળી પકડીને મને એક દિવસ અમારા મ્વાંઝા ગામના ‘કેપિટલ’ સિનેમાઘરમાં લાગેલી બ્લેક એન્ડ વાઈટ મૂવી “પૃથ્વીવલ્લભ’’ જોવા લઈ ગયેલા. આવડી કાચી ઉંમરે ફિલ્મના સંદર્ભો પકડવાની બૌદ્ધિકક્ષમતા કે તેના કથાપ્રવાહમાં તદ્રુપ થઈ તણાઈ જવા જેટલી સૂઝબૂઝ પણ ક્યાંથી હોય? પરંતુ મુંજનું પાત્ર ભજવતા સોહરાબ મોદી, મૃણાલના પાત્રને આત્મસાત્ કરતી એ જમાનાની જાજરમાન અભિનેત્રી દુર્ગા ખોટે અને તૈલબનો અભિનય ઝીલતા ફનમૌલા કે.એન. સિંઘનાં છાયાચિત્રો મારી ચિત્તમંજૂષામાં એ વખતે કેદ થઈ ગયેલાં, જે આજે પણ મારી ચિતમંજૂષામાં યથાતત રહ્યાં છે. પણ એ વખતે મને સહેજ પણ ખ્યાલ નહોતો કે જે નવલકથા પરથી આ ફિલ્મ બની હતી, તે નવલકથાનું કથાલેખન ગુજરાતી ભાષના યુગધર નવલકથાકાર મુનશીજીએ કર્યું હતું. 

મુનશીએ સાહિત્યજગતમાં જ્યારે પ્રવેશ કર્યો ત્યારે ગોવર્ધનરામની મહાનવલ ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ સમગ્ર ગુજરાતમાં છવાઈ ગઈ હતી. મુનશી પણ ગોવર્ધનરામની મહત્તા અને પ્રજાપ્રીતિથી અજાણ ન હતા. મુનશી ‘મારી કમલા’ વાર્તાથી સાહિત્યક્ષેત્રમાં શ્રીગણેશ કરે છે. જો કે, ‘મારી કમલા અને બીજી વાતો’’ એ મુનશીનો એકમાત્ર 1912માં પ્રગટ થયેલો વાર્તા સંગ્રહ. પછી ‘વેરની વસૂલાત’ જેવી સામાજિક નવલકથા ‘ઘનશ્યામ’ તખુલ્લસથી લખવાની શરૂઆત કરી. ઇતિહાસને સાહિત્ય સાથે જોડવાની કાળવેધી દ્રષ્ટિ તેમને હાથવગી હતી. વળી મુનશી પોતે બહુ બારીકાઈથી જોનારી વ્યક્તિ, એટલે સમજી ગયા કે ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ના પ્રભાવ વચ્ચે સામાજિક નવલકથામાં ગજું કાઢવું તલવારની ધાર પર ચાલવા જેવું કઠિન બનશે માટે વિષયની પસંદગી બદલવી પડશે. આ કોઠાસૂઝે મુનશીને સભાનપણે ઐતિહાસિક નવલકથા તરફ વાળ્યા અને નવલકથા ક્ષેત્રે એમણે પોતાનું અનોખાપણું સ્વમાનભેર સિદ્ધ કરી દેખાડ્યું. ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’ અને ‘રાજા ધિરાજ’ – આ નવલત્રયી ઉપરાંત મુંજની શૌર્યગાથાથી ધબકતી તખ્તાક્ષમ ઐતિહાસિક નવલકથા ‘પૃથિવીવલ્લભ’નો સૌ પ્રથમ પ્રયોગ કરનાર પણ મુનશી જ હતા.

‘પૃથિવીવલ્લભ’ એ મુનશીની નાટ્યાત્મક ને રંગદર્શી લઘુનવલ છે. મૂળ ટૂંકા ઐતિહાસિક વસ્તુને મુનશીએ પોતાની કલ્પનાના અવનવા રંગો પૂરી તેમાં પોતાની આગવી કલાભાવનાનો પૂટ આપીને એક ઉત્તમ કૃતિનું સર્જન કર્યું છે. કથાનો મર્યાદિત વિસ્તાર આ પ્રમાણે ઊઘડે છે : કથાનું મુખ્ય પાત્ર માલવપતિ મુંજે તૈલંગણના રાજવી તૈલપને સોળ સોળ વાર હરાવ્યા પછી, મુંજ તૈલપના સરસામંત ભિલ્લમના હાથે પકડાય છે. મુંજની સાથે તેનો ભત્રીજો ભોજ (રસનિધિ) અને રાજ્યના બીજા કવિઓને પણ કેદ કરી લેવામાં આવે છે. તૈલેપ પોતાને અનેકવાર પરાજય આપનારા આ શત્રુનું પૂરું વેર લેવા માગે છે. પણ મુંજ સ્વાભિમાની નરપુંગવ છે- પોતાની જાતને પૃથ્વીપતિ માને છે. મુનશીએ મુંજનું પાત્રઘડતર ઘડવામાં તેની વીરતાને પ્રગટ કરવા નિત્શેની અતિમાનવ (Superman)ની કલ્પના મુંજમાં પૂરી ઊતારી હોય એમ સહેજે લાગે. તૈલપની આધેડ વયની વિધવા અને સહેજ ઓછી દેખાવડી બહેન – મૃણાલવતીનો રાજસત્તા પર કાબૂ છે. એણે સમસ્ત પ્રજાને સાત્ત્વિક માર્ગે પ્રેરવા રાજ્યમાં ઉત્સવ, જલસા, નૃત્ય, નાટ્ય અને મોજશોખ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

મુંજ મૃણાલવતીના સંપર્કમાં આવે છે. નગરમાં કેદી છતાં હસતે ચહેરે પ્રવેશેલા મુંજનું ગર્વ ભાંગવા ને ભાઈના પરાજયનો બદલો લેવા મૃણાલ એને તુરંગ જેલમાં અનેકવાર મળે છે. મુંજને અપમાનિત કરવા મૃણાલ અને તૈલપ એને લાકડાના પાંજરામાં પૂરી કોઇ હિંસક વનપશુનું પ્રદર્શન દેખાડવું હોય એમ નગરની વચ્ચે જાહેર સ્થળે મૂકે છે. અને તો ય નરપુંગવ મુંજનો ચહેરો તો એ વખતે પણ હસતો જ રહે છે. આટલું બાકી હોય તેમાં મૃણાલ એનું વિશેષ અપમાન કરવા એના હાથ પર ચોકીદાર પાસે ધગધગતા સળિયાના ડામ દેવડાવે છે અને છતાં બળતાં માંસની પીડાથી પણ જાણે પ્રસન્ન થતો હોય એમ એ કહે છે, “અરે તમારી! આટલેથી તમે રાજી થાત એમ જાણ્યું હોત તો ઊભો ઊભો હું જ હાથ બાળત.’’ મૃણાલ મૂંઝવણમાં પડી જાય છે. શો જવાબ દેવો એ પણ સૂઝતું નથી. એટલે ફાળ ભરતી એ ત્યાંથી જતી રહે છે. પાછળ મુંજ બોલે છે, “મૃણાલવતી!  આ ડામની દવા દેવા કાલે આવજો, હોં!’’ અને મૃણાલને બીજા દિવસે ખરેખાત આવવું પડે છે. એ જીતવા માગતી હતી મુંજને ને જાતે એનાથી જીતાઈ જાય છે. શરૂશરૂમાં મૃણાલની અરસિક વૈચારિક વિભાવના મુંજની રંગદર્શી વિચારધારા સામે ટકરાય છે પણ અંતે તેમાંથી જ પ્રચ્છન્ન  અનુરાગની માધુરી વરસી રહે છે.

કથામાં એક બીજી નાનકડી ઘટનાનું પણ નિરુપણ છે. આ ગૌણ ઘટના એટલે રસનિધિ ઉર્ફે ભોજ અને ભિલ્લમપુત્રી વિલાસની પ્રણયગાથા. મૃણાલની કઠોર વિચારછાયામાં ઊછરેલી વિલાસ પ્રથમ તો પ્રેમ એટલે શું એ જાણતી નથી પણ કવિ રસનિધિના પરિચયમાં આવતાં અને તેના પ્રભાવની અસર તળે તેની સાથે નાસી જવા તૈયારી સુધ્ધાં કરે છે.

આ પ્રયોજન અગાઉ રસનિધિ ઉર્ફે ભોજ તુરંગમાં પોતાના કાકા મુંજને મળે છે અને તેની સાથે નાસી છૂટવા વિનંતી કરે છે. પણ મુંજ એ રીતે નાસી છૂટવાનો ઇનકાર કરે છે. છેવટે ભોજ અને વિલાસ નાસી છૂટે છે પણ અગાઉ વિલાસ જેની સાથે વરવાની હતી એ સ્ત્યાશ્રય પીછો પકડે છે. માર્ગમાં એની અને ભોજની વચ્ચે ઝપાઝપીમાં ભોજ જીતે છે પણ એ વિલાસવતીને ગુમાવે છે. સત્યાશ્રય વિલાસવતીને લઈને જીવતો પાછો ફરે છે અને માર્ગમાં વિલાસવતીનું માથું કાપી નાખે છે. ગુસ્સે ભરાયેલો તૈલપ મુંજનું જાહેર અપમાન કરવા તેને હાથીના પગ નીચે ચગદાવી નાખે છે.

અલેક્ઝાંડર ડૂમા મુનશીના પ્રિય નવલકથાકાર હોવાથી એમની આરંભની નવલકથા મુનશીનો આદર્શ બને છે. કેટલાક વિવેચકો મુનશીના સર્જન પર એૅલેક્ઝાન્ડર ડૂમાની અને જર્મન દાર્શનિક નિત્શેએ કલ્પેલા વૃત્તિવિલાસમાં અપૂર્વ એવા ‘બ્લોન્ડ બીસ્ટ’ની અસર હોવાનું તારણ કાઢે છે. એ તારણોમાં થોડું વજૂદ પણ જણાય છે. કારણ કે, ખુદ મુનશીએ ‘જય સોમનાથ’ની પ્રસ્તાવનામાં વિવેચકોના મંતવ્યનો સ્વીકાર કરતાં આમ લખ્યું છે : “સાહિત્યસર્જનના સ્વરૂપની શોધમાં મેં ઘણા પ્રયત્નો કર્યા છે. કથાકાર શિરોમણી અલેક્ઝાન્ડર ડૂમાની છાપ કંઈક અંશે રહી ગઈ છે.

‘પૃથિવીવલ્લભ’નું વિષયવસ્તુ ગુજરાતમાં 9 મી કે 10મી સદીમાં અપભ્રંશ લખાયેલાં કાવ્યોના આધારે તેમ 15મી સદીમાં એક જૈન સાધુએ લખેલા પ્રબંધમાંથી લીધું છે. મુનશીએ એક પત્રમાં આમ લખ્યું છે : “એ સમયે એટલે કે 1914-15માં યોગ ક્ષેત્રે કલ્પેલા વૈરાગ્યપ્રધાન સુપરમેન અને જર્મન તત્ત્વજ્ઞાની નિત્શેએ કલ્પેલા વૃતિવિલાસમાં અપૂર્વ એવા ‘બ્લોન્ડ બેસ્ટ’ની ભાવનાઓ વચ્ચે હું ઝૂલતો હતો. આમ ઝૂલતાં ઝૂલતાં મુંજ અને મૃણાલનાં વ્યક્તિત્ત્વ જન્મ્યાં હતાં.” આ ઉલ્લેખ પણ મુનશીએ એ પત્રમાં કર્યો છે. પછી આગળ એ લખે છે: “પણ મારે તો મારી સર્જકતાના ધોરણે બદલાવું જ જોઈએ ને?”

એ પછી મુનશીની લેખનશૈલી આગવી મૌલિકતા તરફ વળે છે અને 'જય સોમનાથ’ પછીની એમની નવલક્થાઓમાં મુનશીની આગવી મૌલિકતા તરત ધ્યાન ખેંચનારી બની રહી છે. આને પણ મુનશીની નવલસર્જકતાનું એક ઉજ્જ્વલ પૃષ્ઠ જ  ગણવું રહ્યું.

આજથી 90 વરસ પહેલાં 1921ની સાલમાં ‘પૃથિવીવલ્લભ' પ્રગટ થઈ હતી, ત્યારે તેને વિદ્વાનોની આકરી આલોચનાઓના ભોગ થવું પડ્યું હતું. એમાં નિરૂપાયેલી નીતિભાવનાએ સમાજમાં સારી એવી ચર્ચા જગાડેલી અને જેને શમતાં ખાસો સમય લાગ્યો હતો.

એટલું જ નહીં, ગાંધીજીની કડક આલોચનામાંથી પણ તે બચી શકી નહોતી. નવલકથા વાંચ્યા પછી ગાંધીજીએ મુનશીને પત્ર લખી પોતાની નારાજગી આ શબ્દોમાં બતાવી હતી: ‘પૃથિવીવલ્લભ’ રસપૂર્વક વાંચી ગયો છું. તેમાનું એક્કે ય પાત્ર મને ગમ્યું નહીં. મુંજ જેવા થવાની ઇચ્છા પણ ન થઈ. એમ કેમ? પાત્રોને હોય એવાં તમે ચીતર્યાં છે એમ કહો તો એ બરાબર બંધ નહીં બેસે. આ પચરંગી દુનિયામાં કોઇક તો સારા હશે, દંભ વિનાના હશે. મૃણાલના તમે ચૂરા કર્યા. વિલાસ બિચારી રસનિધિ આગળ મીણ થઈ ગઈ. પુરુષો એવા ધૂર્ત ને ચાલીસ વર્ષની કદરૂપી સ્ત્રી પણ પુરુષની મોહક વાતમાં અને તેના ગળામાં પોતાના હાથ હેઠા નાખી દે. કાલિદાસે એવું ન લખ્યું, શેક્સપિયરની છાપ મારી ઉપર એવી ના પડી. તેઓ પાસેથી કાંઈક શિખ્યો. તમારી પાસેથી કેમ નહિ? તમારી જે સારામાં સારી કૃતિ ‘પૃથિવીવલ્લભ’ ગણાય છે ને?  તેમાં હું કેમ તમારું દર્શન ન કરી શક્યો? હવે થોડો વિનોદ કરી લઉં. તમારું છેલ્લું વાક્ય કાંઈક આમ છે: “મુંજનું શબ હાથીના પગ તળે છુંદાઈ રોટલો બની ગયું.” રોટલો શબ્દ તો સારો લાગ્યો, પણ શરીરનો રોટલો બની જ ના શકે એ વિચાર્યું છે? “છુંદો થઈ રહ્યું” તો ચાલે. શરીરનો મુરબ્બો થાય, ચૂર્ણ થાય, રોટલો બનવો અશક્ય છે.”

જો કે, ગાંધીજીની આ આલોચનાનો મુનશીજીએ આ શબ્દોમાં ખુલાસો કર્યો હતો: “કાલિદાસ કે શેક્સપિયર જેવું હું લખી શકું તો પછી હું ગાંગો તેલી શા માટે રહું? બીજું ‘પૃથિવીવલ્લભ’ ‘Literature of inspirationનો નમૂનો નથી; Literature of Escape’નો છે; શીખવવાનો કે પ્રેરવાનો હેતુ એમાં નથી. કલ્પનાવિલાસી લેખકના મનમાં ઉદ્દભવતાં ચિત્રોને શબ્દદેહ આપવાનો છે.  મુંજ કંઈક અંશે અવાસ્તવિક છે; તો તે જ પ્રમાણે કૈવલ્યપદ પામેલો યોગી પણ અવાસ્તવિક લાગી જાય છે. જો બન્ને રીતે દુ:ખનો આત્યાંતિક –પરમ આનંદ – મળી શકે તો એ બે પ્રયોગો સરખા થઈ રહે. – એટલે મારો મુંજ – જેમાં રાગ છે પણ ભય ને ક્રોધ નથી- એ તો સસલાંનું શૃંગ જ બની ગયો .. આ સર્જકતાને મેં સ્વધર્મ માન્યો છે. કલ્પના જ સરસ વસ્તુ સર્જે. તેને સાહિત્યમાં સ્થાન પામવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. સાહિત્યપ્રવૃત્તિમાં હું કલ્પનાવિલાસી છું. મને ધૂન થાય, વિચાર આવે કે આદર્શ આકર્ષે તે વસ્તુ અને પાત્ર બની બહાર પડે છે. અને પછી તેમને લખી નાખું છું. એટલે મેં સારાંનરસાં માણસો ને પ્રસંગો આલેખ્યાં છે. શીખવવાના કે પ્રેરવાના હેતુથી નહીં -પણ સર્જકતાની ધૂનમાં અને આત્મકથનની અણદબાતી વૃત્તિથી.’’ આટલી ચોખવટા પછી પત્રની નીચે તા.ક. ટાંકતા મુનશી લખે છે: ‘’શરીરનો દબાઈને રોટલો કેમ ના થાય – ચપ્પટ બની જાય તો? એ ભરુચી ઇડિયમ છે’’. આનંદ લેવા જેવી બાબત એ છે કે મુનશીએ કરેલા ખુલાસા પછી એ વિવાદ આગળ વધ્યો નહોતો.

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ મુંજના પાત્ર વિશે આમ લખ્યું હતું: “મને તો મુંજ અને મૃણાલનું વર્તન મેળ વિનાનું લાગે છે . આ બધું નાટકિયું છે. આ તો કોઇ માથાભારે કાઠી જેવું છે. ગામડામાં એવો માણસ કોઇ વાર શરત કરે કે ગામની કોઇ મોટી સતી સાધ્વી છે જેને હું ના ફસાવી શકું? મુંજ આવો કોઈ માથાભારે વિલાસી કાઠી જેવો છે. મને તો આમાં કોઇ મહાન કૃતિનું લક્ષણ જણાયું નહિ.’’

પ્રસિદ્ધ સાહિત્યકારના આવા મતદર્શન પછી ‘પૃથિવીવલ્લભ’ વતી દલીલ કરવી એ કઠણ કામ. ટિપ્પ્ણી કરવી હોય તો કરી શકાય, પણ એમાં કલાકારને અન્યાય કરવા જેવું છે. આમાં કશું અવાસ્તવિક નથી, કલાદ્રષ્ટિએ વિઘાતક પણ નથી. અને સાહિત્યકાર રતિલાલ સાં. નાયક અને સોમાભાઈ વી. પટેલ ‘જીવન અને સાહિત્ય’ નામના પુસ્તકમાં ‘પૃથિવીવલ્લભ’ નવલકથા વિષયક ઉક્ત ચર્ચાના સંદર્ભમાં નોંધે પણ છે: “મેઘાણીભાઈ, ‘પૃથિવીવલ્લભ’ની સમસ્યા એ રસશાસ્ત્રીય સમસ્યા છે, એ બહુ સૂક્ષ્મ મીમાંસા માગી લે છે.’’ ‘પૃથિવીવલ્લભ’ના નીતિસંદેશની ચર્ચાસ્પદ બાજુને એક બાજુએ મૂકીએ તો કોઈ પણ તટસ્થ વિચારકને ‘પૃથિવીવલ્લભ’ ઉચ્ચ કોટિનું સર્જન જણાશે.

બીજી તરફ ‘પૃથિવીવલ્લભ’ જેટલી વખોડાઈ હતી એટલી વખણાઈ પણ હતી. ચર્ચાના મહાનળમાં તપ્યા પછી ય તેની લોકચાહના ઘટી નથી. ‘પૃથિવીવલ્લભ’ની 11 આવૃતિઓ ગુજરાતીમાં તેમ એકાધિક આવૃતિઓ હિન્દી, મરાઠી, બંગાળી, તમિળ, કન્નડ, સંસ્કૃત અને અંગ્રેજીમાં પણ થઈ અને તેનાં ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં નાટ્યાંતરો પણ થયાં, જે તખ્તાક્ષમ બની રહી ગ્રંથસ્વરૂપે પ્રગટ થયાં; એ બાબત જ ‘પૃથિવીવલ્લભ’ની લોકપ્રિયતા સિદ્ધ કરી આપે છે.

મુનશી પાસે પાત્રાલેખનની અદ્દ્ભુત કળા હતી. કથાપ્રવાહને સુસંગત સુરેખ અને સજીવ પાત્રાલેખન, ક્રમિક પાત્રવિકાસ સાથે સુશ્લિષ્ટ વસ્તુસંકલના, અને નવલકથાનાં અભિન્ન અંગો જેવા આદર્શને નજર સમીપ રાખીને પાત્રોને વિક્સાવવાની હથોટી મુનશીને હસ્તગત છે. ‘પૃથિવીવલ્લભ’નું દરેક પાત્ર કોઈ ને કોઈ આદર્શને વરેલું છે. પછી ‘પૃથિવીવલ્લભ’નો કથાનાયક મુંજ હોય કે પછી ઉંમર વળોટી ગયેલી રાજકન્યા મૃણાલ હોય, દરેક પાત્ર અહીં કોઈને કોઈ આદર્શવાદને વરેલું છે.

મુંજની પડછે મૃણાલનું પાત્ર પણ સારું ઉપસ્યું છે. એની સત્તાપકડ, એનો સંયમ અને સદાચાર માટેનો જડ આગ્રહ અને આખરે મુંજ આગળ થતું તેનું ગર્વખંડન એના વ્યક્તિત્વને એક નવું પરિમાણ આપે છે. નારીના પાત્રને આરંભમાં તેજસ્વિ બનાવવું અને પછી એ પાત્રનું ગર્વખંડન કરવું મુનશીનો એ ટેકનિક મૃણાલના પાત્રઘડતરમાં સફળ બન્યો છે. એના સદાચારી સંયમનું જીવનના ઉલ્લાસ આગળ થતું પતન મૃણાલનાં વ્યક્તિત્વની ઘેરી કરુણતા છે. મૃણાલનું પાત્રલેખન બાબતમાં મુનશી લખે છે: “મૃણાલમાં બાર વર્ષની નવોઢાનું અજાણપણું હતું, સત્તર વર્ષની રસિકાનો અસંતોષ હતો, પ્રૌઢાથી પણ વધારે મસ્તી હતી, વૃદ્ધાનું કલ્પનાહીન, અનુભવી, સ્વાર્થી મગજ હતું. બ્રહ્મચારિણીનું શરીરબળ હતું, ને ઉગ્ર તાપસીની કાર્યસાધકતા હતી.’’ ગમે તેમ પણ આ ગુણવિશેષો મૃણાલના પાત્રને જિવંત બનાવે છે.

રસનિધિ – વિલાસનું પાત્રયુગ્લ આપણા હૃદયસિંહાસનનો સહેજે કબજો લઈ લે છે. વિલાસના પિતા ભિલ્લમ તૈલંગણના સરસામંત છે. સત્તા ટકાવી રખવાના મોહમાં સરસામંત ભિલ્લમે રાજકુંવર સત્યેશ્વરનો હાથ વિલાસના હાથમાં સોંપવા રાજવી તૈલપને વચનબદ્ધ કર્યા હતો. પણ વિલાસે પોતાનું દિલ રસનિધિને સમર્પિત કરી દીધું હોવાથી તે એની સાથે નાસી જાય છે. વિલાસના જીવનનો જે કરુણ અંજામ આવ્યો તે આપણાં હૈયાં ભીંજવી જાય છે.

તૈલપના પાત્રનું પણ યોગ્ય જ લેખન થયું છે. તૈલપ પોતે મહાન વિજેતા હતો. તે ચાલુક્ય વંશનો હતો. માન્યખેટમાં તેણે પોતાનું રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું. કલચૂરીના લક્ષ્મણરાજની પુત્રી જક્કલાદેવીને પરણ્યો હતો. તેણે ચોલા, ચેદી, પાંચાળ, અને ગુજરાત આદિ દેશો જીતી આખરે મુંજને હરાવી માળવા પર વિજયપતાકા ફરકાવી હતી. તેના પુત્રનું નામ અકલંક્ચરિત અથવા સત્યાશ્રય હતું. આટલો પરાક્રમી હોવા છતાં તે સત્તાલોલુપ, ક્રોધી, અદેખો અને નિર્દય હતો. માનવસહજ આ દૂર્બળતાભાવને મુનશીએ તૈલપના પાત્રઘડતર દ્વારા આબાદ વ્યક્ત કર્યો છે.

ગૌણ પાત્રોમાં સ્યૂન દેશનો રાજા ભિલ્લમ તૈલબ જેણે પોતાના યુદ્ધકૌશલથી મુંજને પરાજિત કર્યો હતો. ભોજ, ધનંજય, જક્કલા, લક્ષ્મીદેવી ઇત્યાદિ પાત્રોનું પણ શંખેડાઊતાર ચરિત્રચિત્રણ થયું છે આ પાત્રોને જીવંત અને તેજસ્વી વ્યક્તિઓ તરીકે સર્જીને વાચકની કલ્પના સૃષ્ટિમાં શ્રેષ્ઠ નરવીર કે વીરાંગના રૂપે ઉપસાવ્યાં છે. મુનશીની પાત્રસૃષ્ટિમાં સરળતા, પ્રભાવિતા, ઓજસ્વિતા, અને વીરતા જોવા મળે છે. આ પાત્રો સર્જકની પ્રણયભાવનાનું વિશિષ્ટપણે નિર્વહણ કરે છે. મુંજ જે પ્રણયને ખાતર હાથીના પગ નીચે હસતે મુખે ચગદાઈ જાય છે. એ પ્રણય એટલે સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેનું અદમ્ય આકર્ષણ. આવા પાત્રોનાં દ્વંદ્વના પરસ્પર સંઘર્ષને નિરૂપતી મુનશીની સર્જકતા સોળે કલાએ ખીલે છે. મુંજ, રસનિધિ અને ભિલ્લમ જેવા પુરુષપાત્રોની અસાધારણ શૂરવીરતાની જેમ સ્ત્રીપાત્રોની ખરી કસોટી પુરુષ સામે પોતાનો પ્રતાપ બેસાડવાના પ્રયાસમાં તેમને સહેવા પડતાં માનસિક મંથનોમાં જોવા મળે  છે. મુંજ અને મૃણાલ તેનું પ્રામાણ છે.

નિર્ભયતા એ આ મહાપાત્રોનો સૌથી મોટો ગુણ છે. રાજકીય, સામાજિક, કે ધાર્મિક ક્ષેત્રે ખેલાતા જીવનસંગ્રામમાં એ નિર્ભયતાનું આવિષ્કરણ વીરત્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેમાં પુરુષો જેટલું સ્ત્રીઓનું પણ શૌર્ય પ્રગટે છે. લગ્નની બાબતમાં આ કથાના ંબધાં જ સ્ત્રીપાત્રો સ્વેચ્છાના આગ્રહી છે. આ પ્રતાપી નારીઓ પોતાની અંગત સ્વતંત્રતાની રક્ષા માટે પોતાનાં જીવનને હોડમાં મૂકે છે. આ બાબતમાં મૃણાલ, વિલાસ, લક્ષ્મીદેવી, જક્કલા – બધી કક્ષાની નારીઓ એક પંક્તિમાં સ્થાન પામ્યાં છે. નવલકથાના પ્રવાહને આ પાત્રો મુનશીની અન્ય નવલકથાઓમાં રાજાઓ, યુદ્ધો, સંધિ, વિગ્રહો, વિગ્રહો, રાજદરબારની ખટપટો મોખરે રહે છે તેમ ‘પૃથિવીવલ્લભ’માં પણ યુદ્ધો, વિગ્રહો, ઈત્યાદિ મેલું રાજકારણ અને કૂટનીતિ મુખર રહ્યાં છે.

ભષા, વર્ણન, સંવાદ, પાત્રાલેખન, શૈલી, અને ભાષાકીય સજ્જતાના ધોરણે મુનશીની કલમ આ નવલકથામાં સર્વાંશે વિશિષ્ટ રહી છે. ઐતિહાસિક નવલકથામાં મુનશીએ ઇતિહાસનાં મૂલ્યોનું દસ્તાવેજી આલેખન ટાળી ઇતિહાસ સાથે થોડી છૂટછાટ લઈને પુરવાર કરી આપ્યું છે કે: Historian records and Artist creates. કંઇક નવી ચીજનું સર્જન કરવું એ સર્જકનો કલાધર્મ છે. મુનશી એ સિદ્ધાંતને વરેલા તટસ્થ સર્જક હતા.

આ નવલકથાનો કથાપ્રવાહ રસળતો, ધસમસતો, સુગ્રથિત વસ્તુસંકલનાવાળો અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહી જાય તેવા પરિસ્થિતિગત સંઘર્ષો અને સંવાદોથી ખચિત, ચિંતનભાર વિનાનો, આનંદલક્ષી હેતુવાળો રંગદર્શી પ્રકૃત્રિવાળા સર્જક મુનશીની ‘પૃથિવીવલ્લભ’ નવલકથાનું એક અખંડ શિલ્પ રચી આપે છે.

આજે 90 વર્ષ પછી પણ મુનશીની બહુચર્ચિત નવલકથા ‘પૃથિવીવલ્લભ’ વિશે આપણે ચર્ચા કરીએ છીએ એ જ આ નવલકથાની વિશિષ્ટતા દર્શાવે છે.

[વિલાયતની ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ની ‘વાર્તાવર્તુળ’ નામક બેઠકમાંની રજૂઆત; વર્ષ : 2017]

e.mail : vallabh324@aol.com