મને સપનાંમાં
પોપાબાઈનું રાજ યાદ આવે.
આમ તો રાજમાં હતું કંઈ નહીં !?

એવું કહેવાય છે ને કે
ખાલી ચણો વાગે ઘણો
કે ચા કરતાં કીટલી ગરમ
શું એવું જ કંઈક હશે આ રાજમાં?

કે પછી
રાંડ્યા રાજની રાંડી પ્રજાને
પોપાબાઈના રાજથી કોઈ
મતલબ ન'તો !?

કે એવું શું પોપાબાઈ ચલવતાં
કે
નહીં
એ તો રામ જાણે!

ઘૈડિયા ય ગુજરી ગયા
ને ઇતિહાસ તો હોય જ નહીં
બિચારા પોપાબાઈના રાજનો
એટલે થયું
ચાલ આજે
કવિતામાં
પોપાબાઈનું કરીએ પુણ્યસ્મરણ!

પોપાબાઈ ગમે તેમ તો ય રાજમહિષી.

આમ તો રોજ
પણ રોજ નહીં તો
ક્યારેક જય તો કરવી જ પડેને!?

મારા પૂર્વજોએ ન'તી કરી જય
તો લ્યો હું કરું
જય જય પોપાબાઈ સરકાર!

‘સારું છે. ચિંતા કરવા જેવું નથી.’ સુમિતાએ કહ્યું. ’કાલ સુધી તો મને પણ એમ હતું કે -‘

ચારુ એને જોઈ જ રહી હોત, પણ –

*

– પણ સુમિતાએ ચમત્કાર કર્યો હતો.

*

ચારુને થયું પણ ખરું કે તેણે અમસ્તી જ સુમિતા પર પસ્તાળ પાડી હતી –

’હું જોઈ રહી છું કે તમે ડેલિબરેટલી આમ -‘

‘લૂક, મિસિસ બક્ષી, તમે નકામી ચિંતા કરી રહ્યા છો. નિલયની કાળજી રખાય જ છે.’

‘મારા દીકરાને કંઈ થયુંને તો -‘

‘કંઈ નહીં થાય. વિશ્વાસ રાખો.’

‘વિશ્વાસ ક્યાંથી રાખું, ડોક્ટર મહેતા? નિલય મારો નાનો દીકરો છે. મોટા દીકરાને હું આજ હોસ્પિટલમાં -‘

રડી પડી હતી, ચારુ. સુમિતાએ ઊભા થઈને એને ખભે હાથ મૂક્યો હતો, પણ ચારુને એથી આશ્વાસન મળ્યું ન હતું. તેણે હાથ ઝટકી નાખતાં કહ્યું હતું, ‘તમે બરાબર જાણો છો કે હોસ્પિટલની શાખ બહાર કેવી છે? એ તો પ્રાઈવેટમાં આનો ટેસ્ટ થતો નથી એટલે અહીં આવવું પડ્યું, બાકી -‘

બહુ જ તુચ્છતાથી તેણે સુમિતા તરફ જોયું હતું. સુમિતાએ તેને બહુ કેઝ્યુઅલી લીધું હતું, ’મિસિસ બક્ષી, હોસ્પિટલ ગમે એટલી ખરાબ હોય તો પણ ટેસ્ટ અહીં જ થાય છે ને ટ્રીટમેન્ટ પણ …’

‘એટલે જ સ્તો! બાકી અહીં પગ કોણ મૂકે?’

‘મિસિસ બક્ષી, તમારે અહીં પગ મૂકવાનો જ ન હોય. ખબર નહીં, ક્યાં જોરે તમે અહીં છો, પણ પેશન્ટ સિવાય કોઈ સંબંધી અહીં એલાઉ નથી.’

‘તો પણ હું અહીં છું. એના પરથી પણ તમને મારાં સ્ટેટસનો ખ્યાલ …’

‘આપણે આ જ ચર્ચા કરવાની હોય તો નિલયની ટ્રીટમેન્ટ લંબાશે. એ ન થવા દેવું હોય તો તમે પ્લીઝ …’

– ને ચારુ ઝડપથી બહાર નીકળી ગઈ હતી. સુમિતા, નિલય તરફ વળી હતી. ચૌદનો મસ્ત છોકરો હતો. વાળ થોડા વધારે હતા ને ચહેરો એકદમ રૂપાળો –

પણ, એ ખાંસ્યો ત્યારે સમજાઈ ગયું કે તકલીફ ખાસી છે. તેની પાસે નેપ્કિન હતો તેનાથી તે નાક લૂંછયા કરતો હતો. નાકનું ટીચકું લાલ થઈ ગયું હતું. જોતાં જ ગમી જાય તેવો સોહામણો છોકરો હતો. સુમિતાએ ગમ્મતમાં તેના વાળ ખોરવી નાખ્યા, સિલ્કી હતા એટલે રહી રહીને ચહેરે સરકી આવતા હતા ને એ તેને એક તરફ માથું ઝટકીને પાછળ ધકેલ્યા કરતો હતો. તેના માથામાં સુમિતાએ વહાલથી હાથ ફેરવ્યો. તેનું કપાળ ગરમ હતું. સુમિતાએ નર્સને કહ્યું, ’ટેમ્પરેચર છે.’

‘એકસો એક.’નર્સે કહ્યું.

સુમિતાએ નિલયને પૂછ્યું, ‘બીક લાગે છે?’

‘મને તો નહીં,પણ મારી મોમને લાગે છે.’

એ હસ્યો.

‘એને બીવા દે, આપણે બીવાનું નથી. બરાબર?’

નિલયે હકારમાં ડોકું ધૂણાવ્યું, ‘જો દીકરા, હું એક ટેસ્ટ કરું છું. આ એક વાયર તારા નાકમાં ઉતારીશ. આઠેક દસ સેન્ટિમીટર અંદર. એને નાકમાં ગોળ ફેરવીશ. એવું જ બીજા નસકોરામાં કરીશ. જરા અનઇઝી લાગશે, એટલું જ! બીજું કંઈ નહીં થાય. આર યુ, રેડી?’

‘મેડમ, આ ટેસ્ટનું નામ …’

‘સ્વેબ ટેસ્ટ.’

ને ટેસ્ટ પોઝિટીવ આવ્યો.

એ દિવસથી સુમિતાની નોકરી જ જાણે નિલય થઈ બેઠો હતો. આમ તો તે એક પેશન્ટ માત્ર હતો, પણ સમય જાય છે તેમ તેમ કોઈ પણ પેશન્ટ નજીક લાગવા માંડે છે. એના તરફ ડોક્ટરનું ધ્યાન વધતું જતું હોય છે ને આ તો આવ્યો ત્યારથી જ નજીક થઈ ગયો હતો, તો અંતર રાખી રાખીને કેટલુંક રખાય! એને એકલો મૂકાય એવું હતું જ નહીં. એ બહુ બોલતો ન હતો. કદાચ, થોડો ડરી ગયો હતો, પણ કો-ઓપરેટ કરતો હતો.

પેરાસિટામોલની ખાસ અસર જ ન હોય તેમ તાવ ઉતરતો ન હતો ને ઉપરથી મિસિસ બક્ષીનો ટકટકારો ચાલુ જ હતો. જો કે એમાં એનો વાંક ન હતો. મોટા દીકરાને એ આ જ હોસ્પિટલમાં ગુમાવી ચૂકી હતી ને નિલયને તે ખોવા તૈયાર ન હતી. કઈ મા ખોવા તૈયાર હોય? મા તો એ પણ હતી જ ને! મા જ કેમ, બાપ પણ તો એ જ …

ત્યાં નિલયનો કણસાટ સંભળાયો ને તે દોડી હતી. કિટ સાથે દોડવાનું ફાવતું ન હતું, પણ પી.પી.ઈ. કિટ કમ્પલસરી હતી એટલે … બીજો કોઈ ઈલાજ ન હતો.

નિલયને શ્વાસ લેવામાં ખાસી તકલીફ પડી રહી હતી. તેણે માસ્ક પણ કાઢીને ફગાવી દીધું હતું. સુમિતાએ તેને પૂછ્યું, ’શું થાય છે, દીકરા?’

એ કંઈ બોલવા ગયો, પણ શબ્દો બહાર ન પડ્યા. સિસ્ટર જ્યોતિ આવી ચડી. તેણે બેડ પર ભેરવેલો ચાર્ટ  બતાવ્યો. એઝિથ્રોમાયસિનની એક ટેબ્લેટ આપવાનું મેં જ્યોતિને કહ્યું. તેણે નિલયને બેડ પર બેઠો કર્યો. એ તંદ્રામાં જ હતો. રહી રહીને તેની ડોકી ઢળી જતી હતી ને ઝબકીને જાગી જતો તો આમતેમ જોઇને વળી ઘેનમાં …

જો કે તે દવા ગળી ગયો હતો. થોડો હાંફતો પણ હતો. તેને જ્યોતિએ લીંબુપાણી આપવા કર્યું, પણ ન પીવાયુ.નીકળી ગયું. જ્યોતિએ નેપ્કિનથી તેનું ગળું સાફ કર્યું. જ્યોતિએ હાઈડ્રોક્સિક્લોરોક્વીન કાઢી ને નિલયને આપવા કરી, પણ સુમિતાએ તેને ઈશારો કરીને ના પાડી. ‘નિલય, કંઈ થાય છે?’ પણ તે જાણે તેનામાં જ ક્યાંક ઊંડે ઊતરી ગયો હોય તેમ સવાલ તેને પહોંચ્યો જ નહીં. સુમિતાએ તેને હલાવ્યો. પણ તે એમ જ પડી રહ્યો. તેના ગાલ થપથપાવ્યા. જરા હચમચાવ્યો, પણ તે રિસ્પોન્ડ કરતો ન હતો. સુમિતાએ જ્યોતિને કહ્યું, ‘ઉપર વેન્ટિલેટર ખાલી હશેને?’ જ્યોતિએ હકાર ભણ્યો,’ આને શિફ્ટ કરવો પડશે. ક્વિક!’

થોડી જ વારમાં બે વોર્ડ બોય સ્ટ્રેચર સાથે આવ્યા. નિલયને એ બંનેએ સ્ટ્રેચર પર લીધો ને ઉતાવળે લિફ્ટ તરફ વળ્યા. ડોક્ટર તે તરફ જતી જ હતી ત્યાં રમ્યા દોડતી આવી. તેની પાછળ સિસ્ટર સોલંકી પણ દોડતી પ્રવેશી. સુમિતાને ‘મમ્મી’ કહીને તે જોરથી વળગી જ પડી. સુમિતાએ તેને બાથમાં લેતાં કહ્યું, ‘કેમ આવી? તારી તબિયત સારી નથી. તારે બેડ પરથી ઉતરવાનું જ નથી ને તું-‘

સોલંકી બોલી, ‘મેમ, મેં બહુ સમજાવી એને, પણ માની નહીં.’

‘રમ્યા, ધીસ ઇસ નોટ ગૂડ.’

‘મોમ, હું પાછી નથી જવાની. તું બધાની ટ્રીટમેન્ટ કરે છે ને મારી જ -‘

‘એવું નથી, દીકરા. તું જુએ છેને! આ છોકરો ક્રિટિકલ થતો જાય છે. એને છોડીને તારી પાસે આવું તો સારું લાગે? મારું માન, હમણાં તારા વોર્ડમાં જા, પ્લીઝ! આને જરા સારું થશે કે હું તરત જ તારી પાસે આવી જઈશ.’

‘પ્રોમિસ?’

‘ગોડ પ્રોમિસ!’ સુમિતાએ ગળું પકડયું ને રમ્યાને માથે હાથ ફેરવ્યો. જરાકમાં તો રમ્યા, મનોરમ્યા બની ગઈ ને આગળ થઈ. સુમિતાએ સોલંકીને કહ્યું, ‘આને સાચવીને લઈ જા! હું થોડી જ વારમાં-‘

‘પ્લીઝ, આવજો, જરૂર. છોકરી હિજરાય છે.’

‘જરૂર આવીશ.’

પણ એ ન જઈ શકી.

એ આખી રાત નિલયને એટેન્ડ કર્યા સિવાય છૂટકો જ ન હતો. બાકી હતું તે ચારુ બક્ષીએ પૂરું કર્યું. એક તરફ નિલયની કથળતી જતી હાલત અને બીજી તરફ ચારુનો કાળો કકળાટ!

’ડોક્ટર, નિલયને કંઈ થયુંને તો હું આખી હોસ્પિટલને સુપ્રીમમાં ખેંચીશ. આવી ભંગાર હોસ્પિટલમાં ઈલાજ થાય જ કેવી રીતે તે જ નથી સમજાતું. આખો વોર્ડ કોઈ ટોઇલેટથી ય જાય તેવો છે ને અહીં ઈલાજ થાય છે, હં!’ ચારુએ ખભા ઉલાળતાં કહ્યું, ’અહીં એક દીકરો ખોયો છે, પણ બીજો…’

ચારુએ આંખો લૂંછી.

સુમિતાએ તેને ખભે હાથ મૂકતાં કહ્યું હતું, ’મિસિસ બક્ષી, તમારે જે કોર્ટમાં મને લઈ જવી હોય ત્યાં જરૂર લઈ જજો, હું ખુશીથી આવીશ, પણ અત્યારે તો કોઈ કોર્ટ ખુલ્લી નહીં હોયને! અત્યારે હોસ્પિટલ જ ખુલ્લી છે ને એમાં નિલયને બચાવવાની કોશિશ કરી રહી છું, તો મને કો-ઓપરેટ કરો, પ્લીઝ!’

એ વાતે ચારુ થોડી ઢીલી પડી હતી ને પછી તો કોઈ ભડકો જ્યોત બને એવું થયું હતું. ચારુ બહુ જ સૌમ્ય દેખાતી હતી. ગુસ્સો તેના દેખાવ સાથે જતો જ ન હતો, પણ સંપત્તિ જ કદાચ ક્રોધનું કામ કરી રહી  હતી. એવું જ નિલયનું હતું. એ એટલો ઋજુ અને શાંત હતો કે –

ઓક્સિજન પહોંચવામાં હજી તેને કોઈ મુશ્કેલી પડી રહી હોય એવું લાગતું હતું. એક ટ્યૂબ નિલયના ગળામાં ઉતારેલી હતી ને તેનો બીજો છેડો વેન્ટિલેટર સાથે જોડાયેલો હતો. સુમિતાએ ઓક્સિજન ટ્યૂબ ફરી ચેક કરી જોઈ. કાર્ડિયોગ્રામનું મોનિટરિંગ થતું હતું. પલ્સ ક્યારેક જતી રહેતી હતી. ક્યારેક તો એવું લાગતું હતું કે એની પોતાની પલ્સ રહી રહીને રમ્યા પાસે –

આખી રાત સુમિતાએ નિલયના બેડ પાસે જ કાઢી હતી. એકેય મટકું માર્યું ન હતું. ચારુ એ પણ આખી રાત લોબીમાં આંટા માર્યાં કર્યાં હતાં. ઘડીક બહારના બાંકડે બેસતી ને એકાદ ઝોકું આવી ચડતું તો તેમાં દૂરથી રડવાનો અવાજ નજીક આવતો ને એકદમ મોટો થઈ ઊઠતો હતો. તે ઝબકી પડતી હતી ને વળી આંટા મારવા લાગતી હતી. એકદમ જ ઉચાટ ઉભરાઈ પડતો હતો. રહી રહીને તેને ફાળ પડતી હતી કે –

વહેલી સવારે સિસ્ટર જ્યોતિ આઈ.સી.યુ.માંથી બહાર નીકળી ત્યારે ચારુએ દોડીને તેના હાથ પકડી લેતાં પૂછ્યું ,’સિસ, કેમ છે, નિલયને?’

એ એક સવાલના જવાબ ઉપર ચારુની આખી દુનિયા તોળાઈ રહી હતી. જ્યોતિએ ઉજાગરાવાળા ભારે અવાજે કહ્યું હતું,’ આમ તો સારું છે, છતાં ડોક્ટર જ વધારે કહી શકે.’

‘થેન્કયુ, સિસ!’

‘થેન્કયુ, મને નહીં, ડોક્ટર સુમિતા મહેતાને કહો. એ ન હોય તો તમારો દીકરો બચે નહીં. એમણે જીવ રેડી દીધો છે, તમારા દીકરામાં -’

‘યેસ, આઈ મસ્ટ થેન્ક હર! મારે એમને ‘સોરી’ પણ કહેવાનું છે.’

‘તમારે ‘સોરી’ કહેવું જ જોઈએ. કંઈ પણ જાણ્યા વગર તમે જે બોલ્યાં હતાં તે ઠીક નો’તું.’

‘યા ,યુ અર રાઈટ! આયેમ રિયલી વેરી સોરી.જો કે મારી કમેન્ટ હોસ્પિટલ માટે …’

‘તમને ખબર છે,ડોક્ટરની પોતાની ડોટર આ જ હોસ્પિટલમાં બીમાર છે અને એણે એને ટ્રીટ ન કરતાં નિલયને …'

‘વોટ?’

ચારુ ચમકી. તે સીધી બારણું ખોલીને અંદર જ ધસી ગઈ. સામે જ સુમિતા દેખાઈ. ચારુએ તેના હાથ પકડી લેતાં પૂછ્યું, ’કેમ છે, નિલયને?’

‘સારું છે. ચિંતા કરવા જેવું નથી.’ સુમિતાએ કહ્યું ,’કાલ સુધી તો મને પણ એમ હતું કે -‘

ચારુ એને જોઈ જ રહી હોત, પણ સિસ્ટર સોલંકી દોડતી આવી, ’ડોક્ટર,રમ્યા … ઈઝ … નો મોર …’

‘વોટ?’

ચારુ રડી પડી!

૦૦

પ્રગટ : “જલારામદીપ”, જુલાઈ 2020ના વાર્તા વિશેષમાં પ્રકાશિત વાર્તા

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

કંચનલાલ વાસુદેવ મહેતા (ઉપનામ: મલયાનિલ) (૧૮૯૨ – ૨૪ જૂન ૧૯૧૯) ગુજરાતી ભાષામાં આધુનિક ટૂંકી વાર્તાના પ્રણેતા માનવામાં આવે છે. તેમની ટૂંકી વાર્તા 'ગોવાલણી' આધુનિક શૈલીની ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ ટૂંકી વાર્તા હતી. સત્યાવીસ વર્ષની ટૂંકી વયે એમનું અવસાન થયું હતું. મૃત્યુ પછી તેમનો વાર્તાસંગ્રહ 'ગોવાલણી અને બીજી વાતો' પ્રકાશિત થયો હતો.

તે ઘણી જ જુવાન હતી. કેટલાકને ચૌદમે વર્ષે અધર પર ગુલાબ ફરકે છે, કોઈક તો સત્તર-અઢાર વર્ષે આંખમાં ચમક ચમકાવે છે. એને તો પંદરમે વર્ષે કંઠમાં કોયલ ટહુકતી હતી. નિર્દોષતાએ હવે રજા લેવા માંડી હતી. બાલભાવ હવે યૌવનને માર્ગ કરી આપતો હતો. ઊઘડતી કળી હવે તસતસતી હતી.

નહોતી કેળવાયેલી તોય ચાતુર્ય હતું. નહોતી શહેરની તોય સૌજન્ય હતું. નહોતી ઉચ્ચ વર્ણની તોય ગોરી હતી.

માથા પર પિત્તળની ચળકતી તામડી મૂકી ભાગોળેથી ગામમાં પેસે, ત્યારે જાણે લક્ષ્મી પ્રવેશી. ‘દૂધ લેવું સે દૂધ’નો ટહુકો શેરીએ શેરીએ સંભળાય અને દાતણ કરતું સૌ કોઈ એની સામું જુએ. પુરુષોને શુભ શુકન થતા. સ્ત્રીઓને ઈર્ષ્યા આવતી.

એ ગુજરાતી ગોવાલણી હતી. સવારના પહોરમાં તળાવમાં નાહવા પોતાને ગામડેથી નીકળતી. તાજાં દોહેલાં દૂધ શહેરીઓની સેવામાં રજૂ કરતી. સૌ કોઈને એનું દૂધ લેવાનું મન થાય. ‘દૂધ લેવું સે દૂધ’ સાંભળતાં શેરીની સ્ત્રી ઝટ પથારીમાંથી ઊભી થતી.

એ હંમેશાં રાતો સાલ્લો-જાડો, પણ સ્વચ્છ, નવો ને નવો સાચવી પહેરતી, એને પીળી પટ્ટીની કોર હતી અને કાળો પાલવ હતો. હાથમાં દાંતનાં રૂપાની ચીપવાળાં ભારે ‘બલ્લૈયાં’ પહેરતી. પગે જાડાં કલ્લાં ઘાલતી. નાકમાં નથની અને કાનમાં નખલી. આગંળીએ રૂપાનાં વેઢ, ગળામાં ટૂંપીઓ અને કીડિયાસેર. આ એનાં આભૂષણો હતાં. માથે જરા ઘૂમટો તાણતી, તેથી એના વાળ કેવા હશે તેની કોઈને ખબર નહોતી. એ ઓળતી હશે, સેંથીમાં કંકુ પૂરતી હશે, એ કલ્પના જ એની ખૂબસૂરતીમાં ઉમેરો કરી આપતી હતી.

હું એના આવવાને વખતે જ ઓટલા પર દાતણ કરવા બેસતો. એ બિચારી શરમાય, નજર નીચી ઢાળી દે, પણ બીજી નવેલીઓની માફક એની ચાલ નહોતી બદલાતી; ધ્રુજારો નહોતો છૂટતો. હાથ વાંકાચૂકા નહોતા ઊછળતા. શાંત અને ગંભીર થઈ હંમેશનો ‘દૂધ લેવું સે, દૂધ’નો રણકારો કર્યા કરતી.

મારી પત્નીને હું રોજ કહું કે આ ગોવાલણી પાસેથી તું દૂધ કેમ નથી લેતી ? હંમેશાં ‘બૂન ! દૂધ લેવું સે ?’ કહી એનું મોં દુખી જાય છે અને તને તેની જરા પણ દરકાર નથી.’

કોણ જાણે શાથી, પણ જ્યારથી એને જોઈ હતી, ત્યારથી મને દિલમાં કંઈક અજબ લાગણી થઈ આવી હતી. પરાણે પણ હું મારે ઘેર એનું દૂધ લેવડાવું. એને થોડી વાર મારે આંગણે બેસાડું અને લાગ આણી મારી સામે જોવડાવું. આવી કોમલાંગના છતાં ભરવાડણ કેમ જન્મી ! એના કોમળ જણાતા બદન ઉપર આવું જાડું વસ્ત્ર કેમ રહી શકતું હશે ! ઈશ્વર પણ જોયા વગર જ જન્મ આપે છે ને ?

તે દિવસે જ મને થયું કે હું ભરવાડ જન્મ્યો હોત તો ઠીક થાત ! મને તળાવના કાંઠા પર ઊભા રહી વાંસળી વગાડતાં આવડતી હોત તો સારું થાત. ડચકારતો ડચકારતો ગામને સીમાડે ઢોરની વચ્ચે ડાંગ પર શરીર ટેકવી, માથે મોટું ફાળિયું બાંધી ગીત લલકારતો હોત તો ઘણું ગમત. એ ગામડાનું પણ કાનુડાનું જીવન હતું. ગાંડો બનાવનાર ગોવાલણી પણ રાધાની જાતવાળી !

વારંવાર એનું સૌંદર્ય જોવાથી મારા મન પર એની માઠી અસર થઈ. એની ગંભીર, પણ કાળી આંખ પર મારું દિલ લલચાયું. એની પાછળ હું શેરીમાં ભટકું ને એ પછી ક્યાં જાય છે તે જોઉં એમ હૃદય ગોઠવણ કરવા લાગ્યું.

એક દિવસ તો આઠ વાગ્યાનો ડંકો થયો તેવો જ હું ઊઠ્યો અને આડુંઅવળું જવાનું છોડી દઈ ગામને દરવાજે જઈ ઊભો રહ્યો. દૂધ વેચીને ઘેર જવા એ હમણાં જ આવશે, ત્યારે અજાણ્યો થઈ એની પાછળ પાછળ જઈશ. લાગ આવશે કે તરત જ એને પૂછીશ કે તું કોણ છે ? તારી આ આંખોમાં શું છે ? તારી ગોવાલણીની જાતમાં આવી બેભાન કરે તેવી પરીઓ છે ?

સવાલ ગોઠવતો હું દરવાજે જઈ ઊભો રહ્યો. એટલામાં બંને હાથમાં પૈસા ગણતી, ખાલી પડેલી દૂધની તામડીઓને માથે અધ્ધર રાખી સીધી ડોકે, પણ નીચી નજરે ચાલતી ચાલતી એ દરવાજાની બહાર નીકળી. હું પાછળ પાછળ જવા લાગ્યો.

ગામડાનો ચીલો પડ્યો હતો. ઊંચી ચડાણવાળી જમીનમાંથી રસ્તો કાઢેલો હોવાથી આજુબાજુ માટીની ભીંતો જેવું થઈ ગયું હતું અને ઉપર કેર તથા ચણોઠીનાં ઝાડ અને વેલા ઊગ્યાં હતાં. ચીલાની વચમાંની ધૂળ ઉરાડતી એ ઉતાવળે પગલે ચાલી જતી હતી. સામે સૂર્ય હોવાથી એક હાથ ઊંચો ધર્યો હતો અને બીજે હાથે તામડી પકડી હતી. એકાદ વખત ઓચિંતું પાછું જોવાથી મને એણે જોયો હતો, અને હું તેની જ પાછળ તો નથી ચાલતો એમ વહેમાઈ હતી. એટલે એ ઘડીમાં ધીમે પગલે ચાલે તો ઘડીક ઉતાવળે પગલે; અને તે જ પ્રમાણે હું પણ મારી ચાલ બદલતો હતો. મને ખબર નહીં કે એ ઠગારી પોતાનો વહેમ ખરો છે કે ખોટો તે જાણવા માગે છે. અલબત્ત, હું એની પવિત્રતાને કે એના ચારિત્ર્યને દૂષિત કરવા નહોતો માગતો. એના રૂપથી હું અંજાઈ ગયો હતો. મનથી હું ભ્રષ્ટ થઈ ચૂક્યો હતો, છતાં હજી કાંઈક મગજશક્તિ ચાલતી હતી અને છેક બેશુદ્ધ બની ગમે તેવું વર્તન ચલાવું એટલે દરજ્જે પાગલ નહોતો બન્યો.

આ પ્રમાણે અમે અરધોએક માઈલ ચાલ્યાં હોઈશું, ત્યાં એ અટકી ગઈ. ત્યાં વડના ઝાડની ઘટા હતી, અને તળે વટેમાર્ગુને બેસવાને માટે છાપરી બાંધી હતી. ઉપર કોયલ ટહુકે; નીચે વાછડાં, બકરાં, ગાય, ભેંસ આમતેમ ફરે, સ્થાન રમણીય હતું.

છાપરીની બહાર એણે તામડીઓ ઉતારી અને રસ્તાની બાજુ પરની હરિયાળી ઉપર એ ‘‘હાશ, રામ !’’ કહી ઊભા પગે-ગોવાલણીઓ બેસે તેમ બેઠી.

મારી સ્થિતિ કફોડી થઈ. હું ચાલ્યો જાઉં કે ઊભો રહું ? વાત કરવાનો વિચાર આવતાં જ દિલ ધડકવા લાગ્યું. મોં પર લોહી તરી આવ્યું. હિંમત કરી એટલે સુધી હું આવ્યો હતો, પણ આ ગોરી ગોવાલણીએ તાકાત લઈ લીધી હતી.

વિચાર કરી મેં એ જ રસ્તે ચાલવા માંડ્યું. એને વટાવીને બે પગલાં ગયો, ત્યાં ‘‘સંદનભઈ, ઈમ ચ્યોં જાઓ સો !’’ એણે પૂછ્યું. મારે ત્યાં હરરોજ આવતી હોવાથી મને સારી રીતે ઓળખતી હતી., પણ આમ એકાએક મારી સાથે બોલવાનું શરૂ કરશે એનો ખ્યાલ નહોતો. શું ત્યારે હું એની જ પાછળ આવતો હતો તે એ સમજી ગઈ હશે ? મારા સંબંધે એ કેવો વિચાર રાખતી હશે ? આમ કંઈ કંઈ વિચારો મને આવવા લાગ્યા. છતાં એના પ્રશ્નનો જવાબ તો આપવો જ જોઈએ. શો આપવો ? હું તો ગભરાટમાં જ બોલી ઊઠ્યો : ‘‘તારું ગામ જોવા.’’ બોલ્યા પછી વિચાર આવ્યો કે આ હું શું બોલ્યો ! એના ગામને જોવાનું મારે શું પ્રયોજન ! અને હવે જરૂર મારા મનની નબળાઈ એ જાણી ગઈ હશે. કદાચ એની ઇચ્છા વિરુદ્ધ હશે અને કોઈને કહેશે કે, ‘‘સંદનભઈ મારું ગામ જોવા આવ્યા હતા,’’ તો ? પણ એટલામાં એણે પૂછ્યું : ‘‘તે ઈમાં શું જોવું સે ? કોંય તમારા ગામ જેવું નહીં. લ્યો ઓમ આવો, જરા મારું દૂધ તો પીઓ, બાખડી ભેંસનું સે. તમને હવાદ રહી જશે.’’

મારી ગૂંચવણનો અંત આવ્યો. આવા મારા ચલણથી એને કંઈ અણગમતું નહોતું થયું, ઊલટી એ જ ચાહીને મને બોલાવે છે, એટલે હલકો પડી જઈશ એવું કાંઈ નહોતું. જો ગુલાબ બુલબુલને બોલાવે તો બુલબુલનો શો વાંક ? જો નાગ જ મોરલી પાસે આવીને બેસે તો વાદીનો શો વાંક ? હવે જે થાય તે જોવા દે અને મારી મુરાદનો જે ઘાટ ઘડાઈ આવે તે ઘડાવા દે.

‘‘ના રે, એમ તારું દૂધ પિવાય ? ઘેર કાલે આપી જજે.’’ પીવાનું તો ઘણુંયે મન હતું, પણ એમ પહેલે બોલે પી જઉં ત્યારે તો અણધડ જ લાગું ને ?”

‘‘હવે ઘેર તો લેતાં લેશો, પણ ઓંય તો પીઓ, ત્યોં કોંય વડનો રૂપાળો સાંયડો હશે ? પશી આવાં ગોંણાં ગાતાં હશે ? અને કોંય મારે હાથે દૂધ મળશે ? ત્યાં તો મારાં બૂન જાણશે તો એક લેશે ને બે મેલશે.’’

કોઈ એને કહે કે એ અભણ છે, તો એનો અર્થ એટલો જ કે એને અક્ષરજ્ઞાન નથી. કોઈ એને કહે કે બોલતાં નથી આવતું, તો એનો અર્થ એ જ કે શહેરની ચાપચીપવાળી એની બોલી નથી. કુદરતની વચમાં એ ઊછરતી હતી. કુદરતનો સ્વાદ એ પિછાની શકતી હતી અને પોતાના ગ્રામ્ય, પણ મધુર અવાજે એનું ભાન મને કરાવી શકતી હતી. તેમાં આવા સમયે – આવા એકાંતમાં સરળ હૃદયે મનની બધીયે લાગણીઓ અસર થાય તેમ જણાવી શકતી હતી. હું તો પલકે પલકે બેડી બંધાવતો હતો.

‘‘વારુ; તારું દૂધ તો પીઉં, પણ પૈસા લે તો.’’

‘‘કોંય ગોંડા થ્યા ? ઈમ પૈસા લેવાય ! મારા હમ ના પીઓ તો.’’ કહી હું પાસે ઊભેલો તે જરા અધૂકડી થઈ મારી આગળ દૂધનું પ્યાલું ધર્યું. મેં વિચાર્યું, વધારે ખેંચપકડ રહેવા દે. ડોળ કરીશ અને માન માગીશ તેટલામાં કમળ બિડાઈ જશે. મેં એના હાથમાંથી પ્યાલું-દૂધ માપવાનું-લીધું અને દૂધ પી ગયો. અંદર સાકર નહોતી. ગરમ કરેલું નહીં, તો પણ મને સ્વાદિષ્ટ લાગ્યું. દૂધ કુદરતી રીતે સ્વાદિષ્ટ જ હોય છે. જેઓ તાજું દૂધ દોહેલું પીએ છે તેઓ એની મીઠાશ સારી રીતે જાણે છે, અને આ તો તેમાં વળી ખૂબસૂરત સ્ત્રીના હાથનું, એના આગ્રહનું અને તે એક બેશુદ્ધને પીવા મળેલું !

‘‘ગોવાલણી ! તું શી ન્યાત ?’’ દૂધ પીતે વાત શરૂ કરી.

‘‘લ્યો, તમે તો વટલાયા !’’

‘‘ના ના, હું એટલા વાસ્તે નથી પૂછતો; જાણવા જ માટે પૂછું છું. કહે તો ખરી, તું શી ન્યાત ?’’

‘‘ચ્યમ વળી ? અમે ઢોરાં ચારનારાં રબારી લોક.’’

‘‘તે તું પરણેલી છે કે કુંવારી ?’’ મારી ઘેલછા હવે વધ્યે જતી હતી.

જરા શરમાઈ એણે ધીમે સાદે ‘‘પયણેલી’’ કહ્યું.

‘‘કોની સાથે ?’’

‘‘બળ્યાં સંદનભાઈ, ક્યાંય નોંમ દેવાતું હશે ? અમ જેવા કોક રબારી હાથે.’’

‘‘તું પ્રેમ શું એ સમજે છે ?’’ હું તો મારું ભાન ભૂલી ગયો હતો, શું પુછાય અને શું ન પુછાય તેની સૂધ જ નહીં. એ કાંઈ સમજી નહીં કે મેં શું પૂછ્યું.

‘‘શું ?’’

‘‘તું હેત શું એ જાણે છે ? તને તારો વર ચહાય છે ?’’

‘‘સંદનભાઈ, ગોંડા તો નથી થ્યા ?’’

‘‘ના, બસ; મને કહે જ. હું તારી જ પાછળ આટલે સુધી આવ્યો છું. શેરીમાં વાત કરવાની બીક લાગતી હતી. બોલ, હવે તું મારી સાથે વાતો ન કરે તો તને મારા સમ,’’ કહી હું એની સામે બેસી ગયો. વચ્ચે દૂધની તામડીઓ હતી.

એકદમ ‘‘હા…ય ! મારી હુલ્લી ભૂલી ! હાય હાય !’’ સાંભળી હું ચમક્યો. એ ઊભી થઈ, ‘‘સંદનભાઈ, આટલી મારી વટલોઈ જોતા બેહશો ? મારી કુશકીની હુલ્લી ચ્યોંક મેલી આવી સું. હમણાં ઊભે પગે આવું સું.’’

‘‘શા માટે નહીં ?’’ એ આખો દિવસ તાપમાં બેસવાનું કહી જાય તોયે હું તૈયાર હતો, તો થોડી વારમાં શું ?

‘‘હા હા, જા જઈ આવ. આ છાપરીમાં બેઠો છું.’’ રસ્તામાં બેઠેલો મને કોઈ દેખે તો કહેશે કેમ બેઠો હશે ? તામડીઓ લઈ હું છાપરીમાં બેઠો. અંદર કોઈએ ઘાસ નાખી બિછાનું કર્યું હતું. ઉપર સાંઠાનું છાપરું છાઈ બાવળની ડાળોથી થાંભલીઓ બનાવી હતી. પાછળની ભીંતમાં બારી હતી. ભીંતને અઢેલી લાંબા પગ કરી હું બેઠો. વાહ રે ગોરી ગોવાલણી, તારી ગામડાની ભાષામાં મધુરતા ! બસ, આજ એને જવા જ ન દઉં. વાતોમાં એને પણ એનું ઘર ભુલાવી દઉં. જોઈએ, મને એ ગાયો ચરાવતાં શીખડાવે છે ? એણે ઝઈમી સાડી, તસતસતી ચોળી અને રેશમી ચણિયો પહેર્યાં હોત તો એ કેવી લાગત ! અંબોડે ગુલાબ ખોસ્યું હોત, ગળામાં મોતીની એક સેર હોત, અને આ જ મદમાતી ચાલે એ ચાલી જતી હોત તો કોને ભુલાવામાં ન નાખત ? – કલ્પનાઓ જોડી જોડી એના રૂપને હું વધારે મોહક બનાવતો હતો. એની તામડીઓ ઉપર કાંઈક નામ લખ્યું હતું તે મેં જોવા માંડ્યું. અસ્પષ્ટ અક્ષરે ‘દલી’ એટલું વંચાતું હતું. એ ઉપરથી મેં માન્યું કે ‘દલી’ એનું નામ હશે. સ્ત્રીનું નામ કેમ ? કદાચ મહિયરથી સાસરે જતી વખતે એને આ તામડીઓ એનાં માબાપે આપી હશે. કેવી સ્વચ્છ અંદરથી અને બહારથી એણે રાખી છે ! દૂધને શોભા મળે અને સારું જણાય એમાં નવાઈ ? તામડીને લીધે પણ દૂધ ગમે. માથે મૂકવાની ઈંઢોણી એ સાથે કેમ ન લઈ ગઈ ? જ્યારે અધ્ધર તામડી માથે રાખી એ ગામમાં આવે છે, ત્યારે શો એનો અવાજ ! પરોઢમાં જેમ પ્રભાતિયું મીઠું લાગે તેમ એનો રણકાર મીઠો લાગે છે. એથી અરધી જાગતી અવસ્થામાં સવારનું શુભ શુકનનું સ્વપ્નું આવે અને આખો દિવસ આનંદમાં જાય. આખા ગામને એ આશીર્વાદરૂપ દેવી હતી.

આમ વિચાર કરતો વીસેક મિનિટ બેઠો હોઈશ એટલામાં એ આવી અને ‘‘બેઠા સો ?’’ એટલું પૂછ્યું.

‘‘કેમ, ટોપલી જડી ?’’

‘‘ના રે બઈ ! ચારપોંચ ઘેર પૂસી આવી, પણ ચ્યોંય પત્તો નહીં. કુણ જાણે કુનેય ઘેર મેલી આવી હઈશ. અત્તારના પોરમાં તે ચેટલે ભટકું ?’’ કહી જાણે નિરાશ થઈ હોય તેમ બેઠી.

‘‘દલી ?’’

‘‘દલી’’ કહેતાંની સાથે એ જરા ચમકી; ‘‘ગોમમાં મને લોક દૂધવાળી કહે છે.’’

‘‘જો, આ તારી તામડી ઉપર લખ્યું છે, તે તારે પિયરથી આ તને મળી’તી ખરું ને ? તારાં લગ્ન વખતે.’’

હું તો એનામાં તન્મય થયેલો હતો તેથી જુદાં જુદાં અનુમાન મેં કરી રાખ્યાં હોય તેમાં નવાઈ નહીં.

‘‘તારો વર બીજી વારનો છે ?’’ ગળામાં શોકપગલું જોઈ મેં પૂછ્યું. મારી નજર એના ધોળા વદન પર પડતાં એણે સામું જોયું અને સાલ્લો સંકોરી ઉપર ખેંચ્યો.

‘‘તું ને તારો વર આખો દિવસ શું કરો છો ?’’

‘‘બળ્યો મનખો !’’ કહી આડું જોઈ એ હસી. દાંતની કળીઓને સાડીઓમાં સંતાડી હસી.

‘‘ના, ના, કહે તો ખરી; સવારથી સાંજ સુધી તમે શું શું કામ કરો છો એ કહી જા.’’

‘‘તે શું કરતાં હઈશું ? ઢોરોનું કોંમ. હવારમાં વહેલાં ઊઠીએ, દાતણ-પોંણી કરી વાસડાંને ધવડાવીએ. એ ગાયો દોવે ને હું બાખડી દોહું. દૂધ કાઢી ચારબાર નોંશી અમે બે નીહરીએ. એ દરવાજે પેલે હાથે જાય; હું તમારી ભણી વળું. દૂધ આલી હું ઓંય આવીને એ આવે ત્યોં લગણ બેહું.’’

ઓચિંતી મને ફાળ પડી. કદાચ એનો રબારી આવતો હોય અને મને સાથે બેઠેલો જોઈ ફરી વળે તો ? આબરૂ જાય, હલકો પડી જાઉં અને માર પડે તે જુદો. વિચાર આવતાં મોં ઉપર ચિંતા ને ભય છવાઈ ગયાં અને ચાલ્યા જવા ટોપી હાથમાં લીધી.

‘‘તમે લગારે બીશો નહીં. આજ તો હું એકલી આવી સું. એ તો આજ ઘી વેચવા ગયા સે.’’ મને નિરાંત થઈ અને વાતચીત ચાલુ કરી :

‘‘તારો વર વાંસળીમાં એવું શું વાગડે છે તે તમે બધાં ત્યાં ઊભાં રહો છો ? હું તળાવે ઊભો રહી વાંસળી વગાડું તો મને આવડે ખરી ?’’

‘‘હોવે, ચ્યમ ના આવડે ? તે તમને અમ જેવું થાવું ચ્યમ ગમે સે ?’’

‘‘તારે લીધે જ, દલી. તું ખાય તે હું ખાઉં, તારો જાડો રોટલો પચાવું, તારી ગાયોને ચરાવવા જાઉં, એમ મનમાં થઈ ગયું છે. તારું ગામ હજી કેટલે છેટું ?’’

‘‘ચારપોંચ શેતરવા, પેલી સોપારીઓ દેખાય ઈ. તમે મારે ઘેર રહો ખરા ? અમે તો હાલ્લાની ગોદડી ઉપર હુઈ રહીએ; ખાટલો ઉઘાડામાં ઢાળીએ. પાંહે ઢોર બોંધ્યાં હોય, તે આખી રાત ગોં ગોં બરાડે. તમ જેવાને ત્યોં નો ફાવે.’’

‘‘મને તો એ બહુ જ ગમે છે. તેમાં તારા જેવું કોઈક મારી સાથે હોય તો મારે ઘેર જવાનું નામ જ ન લઉં.’’

વાતચીત ઉપરથી હું એમ જ માનતો હતો કે મારી ઉપર એ કુરબાન છે, એના દિલને હું ચોરી શકું છું અને ધીમે ધીમે એ પોતાની લાગણી કહેવા માંડશે. ફૂલ ઊઘડે તેમ મારું હૃદય આશામાં ઊઘડતું હતું. ઝરણ વહે તેમ મારી કલ્પના વધતી હતી. કેતકી ડોલે તેમ જીવ ઘુમરાઈ આનામાં ડોલતો હતો. તણખલું હાથમાં લઈ જમીન ઉપર લિસોટા કરતી, વાંકું વાળી કમાન બનાવતી, ભાંગીને કટકા કરતી, આમ તે રમત કર્યે જતી હતી અને ગભરાટ, ભય કે શરમ રાખ્યા વગર મારી સાથે મિત્રની માફક પરિચિત થઈ વાતો કર્યે જતી હતી.

ઘડીભર અમે બંનેએ શાંતિ પકડી. ને એટલામાં તો વીજળી ચમકે અને બાળકના દિલમાં ફડકો પડે, અઘોર ઘંટ આવે અને એ માલતી ફફડે, આનંદ વેરાતો હોય અને શોક પ્રવેશે, તેમ એકાએક છાપરીની ઉઘાડી બારીમાંથી મારી પત્નીએ ડોકું કર્યું અને મારી સામે એકીટશે કોપાયમાન ચહેરે જોવા માંડ્યું.

જોતાં જ શરીર થરથર કંપવા માંડ્યું. એની આંખમાં ગુસ્સાથી પાણી ભરાઈ આવ્યું હતું. શું બોલું અને શું ન બોલું એની ગૂંચવણમાં એ પડી હતી. કેટલુંય કહી નાખું તેનો ઊભરો એને ચડ્યો હતો. અને છતાં એક શબ્દ એ બોલી નહીં. મારી સામે માત્ર જોઈ જ રહી. મેં નીચી નજર નાખી દીધી. દલી-ધુતારી દલી-સાલ્લામાં મોં રાખી હસતી હતી. ચિત્રકારને અહીં ત્રણ ચિત્ર ચીતરવાનાં હતાં : એક કાલિકા, બીજી જાદુગરણી ને ત્રીજો બેવકૂફ.

સૌજન્ય : https://gu.wikisource.org/wiki/ગોવાલણી