એક વૃદ્ધ
જેલના સળિયા પાછળ સબડે છે બે વરસથી!
એક વાર નહીં, બે વાર નહીં, ત્રણ વાર નહીં,
વારંવાર ન્યાયની અદાલત (!) દ્વારા જામીન નામંજૂર!
 
એક બીમાર વૃદ્ધ સરકારી હૉસ્પિટલની પથારીમાં 
પૂરતી સારવાર વિના પીડાથી અકળવિકળ અવસ્થામાં પારાવાર દુઃખ અનુભવતાં
પોતાની સ્મૃતિ ખોઈ બેઠો છે એંસી વરસની વયે,
ઘરપરિવારથી દૂર, ઘણો ઘણો દૂર 
કદાચ હવે ક્યારે ય એ પોતાના ઘરનું આંગણું
જોઈ શકશે નહીં.
એ વૃદ્ધ હવે ક્યારે ય કવિતા લખી શકશે નહીં
ક્યારે ય સત્ય ઉચ્ચારી શકશે નહીં
ક્યારે ય પ્રવચન કરી શકશે નહીં
અને ક્યારે ય પોતે ડગ ભરી શકશે નહીં

કોરોનાની મહામારી વચ્ચે ડરી ગયેલી સરકાર
એક બીમાર વૃદ્ધથી
કેમ આટલો બધો અજંપો અનુભવે છે?
એની કવિતાથી તો ખરી
પણ એની અસ્ખલિત દલીલોથી
જામીન મંજૂર કરતી વખતે થરથરી ઊઠે છે
અદાલત અને સરકાર પણ!
સાબિતી મળે છે એ વાતની કે અંધારું
આજે પણ ડરે છે પ્રકાશનાં એકાદ-બે મામૂલી કિરણોથી!

રંગીન ડૂચા અને લાકડાની પટ્ટીઓથી
શણગારેલા રાવણને પણ ખબર છે
પોતાની શક્તિઓ કેટલી પોકળ છે!
તો ય એટલું તો એ સમજે છે કે
કલમ આખરે તો  અતિ સમર્થ છે, શક્તિશાળી છે 
આજે પણ
સત્તાના સૂત્રોને ઝુકાવવા માટે,
કથિત મહાયોદ્ધાને પરાજિત કરવા માટે! 

વિચાર કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં
ના તો મરે છે કે ના તો ડરે છે.
વ્યક્તિ વૃદ્ધ થઈ શકે,
પણ વિચાર ક્યારે ય વૃદ્ધ થઈ શકે નહીં
અને સલામતીનાં વિધવિધ શસ્ત્રો વચ્ચે ઘેરાયેલો
સત્તાધીશ ભયમુક્ત રહી શકતો નથી-થઈ શકતો નથી.
અને શબ્દની શક્તિ સત્તાથી હંમેશાં બળવત્તર
હોય છે ઘણી ઘણી ઘણી ઘણી …….!

હિંદી અનુવાદઃ હુબનાથ પાંડે

ગુજરાતી અનુવાદઃ રમણ વાઘેલા

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 24 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 16

https://www.youtube.com/watch?v=TganCJR5NRg

રાજકીય પડદા પર ભારત

ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારથી એટલે કે નહેરુયુગથી મોદીયુગ સુધી જે કાંઇ વિકાસ થયો છે તેમાં સામાન્ય માણસ ક્યાં છે એ વાતનું વિશ્લેષણ આજે કરવું છે.

નહેરુયુગની શરૂઆત ઔદ્યોગિક વિકાસથી થઇ. સોવિયેત યુનિયનના સહકારથી નહેરુના સમયમાં આપણે અનેક મોટા ઉદ્યોગો, બોકારો, ભીલાઇ વગેરે જેવા સ્ટીલ ઉદ્યોગો સ્થાપી શક્યા. આ તો આપણી શરૂઆત હતી, લોકશાહી રાજ્ય વ્યવસ્થા સાથે અર્થતંત્રનો પાયો નંખાણો ત્યારે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ સાથે સામાન્ય માણસની તેના વિકાસની આગેકૂચ ન થઇ શકે, તે વાત સ્પષ્ટ છે. કારણ શરૂઆતના વહીવટીતંત્રનાં ચઢાણ આકરાં હોય છે એટલે નહેરુયુગમાં માત્ર અર્થતંત્રને આથિર્ક વિકાસને ધ્યાનમાં લેવાયો.

સર્વાંગી વિકાસની ગાથા જરૂર શરૂ થઇ અને મજબૂત લોકશાહી વ્યવસ્થા તરફ આપણે આગળ વધ્યા – નહેરુ ૧૯૪૭થી ૧૯૬૪ સુધી લાંબાગાળાના વડાપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૬૪ પછી લાલબહાદુર શાસ્ત્રી ખૂબ જ સાદગી ધરાવતી વ્યક્તિ વડાપ્રધાન થયા. પણ માત્ર ૧૯ મહિનાના સમયગાળામાં તાશ્કદમાં તેનું શંકાશીલ નિધન થતાં, ૧૯૬૬માં ઇંદિરા ગાંધી વડાપ્રધાન પદે આવ્યાં. મારા મત મુજબ ઇંદિરા ગાંધીના વહીવટમાં વિકાસગાથામાં સામાન્ય માણસની નોંધ લેવાણી, જેના સંદર્ભમાં ૧૯૬૭માં દરેક કર્મચારીને ૮.૩૩%નું બોનસ આપવાનું નક્કી થયું. એવાં અનેક પ્રગતિશીલ પગલાંઓ લઇ ઇંદિરાજીએ એક કુશળ વહીવટકર્તાનું સન્માન મેળવ્યું. રાજાનાં સાલિયાણાં નાબૂદ કરવાં, બેંકોનું રાષ્ટ્રીકરણ કરવું, ૨૦ મુદ્દાનો કાર્યક્રમ યોજીને સામાન્ય માણસની નોંધ લેવાની અને વેઠપ્રથા નાબૂદી ધારા જેવા માનવીય અભિગમવાળાં પગલાં લીધાં. આ કોલમ લેખકે ૨૦ મુદ્દા કાર્યક્રમમાં ઉત્તર ગુજરાતમાં જાત તપાસ કરી કૉન્ગ્રેસમાં અને સામ્યવાદી પક્ષના અનેક સદસ્યો સાથે વેઠપ્રથા જીવતી જાગતી જોઇ અને તે સમયે અમે તેની યાદી પણ બનાવેલી.

આ ગાળામાં સી.પી.આઇ. અને કૉન્ગ્રેસનું જોડાણ હતું અને આવા અનેક પ્રગતિશીલ પગલાંમાં ઇંદિરાજી સાથે ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ સાથે રહ્યો. બિરાદર શ્રીપાદ અમૃત ડાંગેના વડપણ હેઠળ ભૂપેશ ગુપ્તા જેવા અનેક નેતાઓએ ઇંદિરાજી સાથે પ્રગતિશીલ પગલાંમાં અનેરો સાથ આપ્યો. એ જ કાર્યક્રમ હેઠળ ૨૦ મુદ્દા સમિતિના ચેરમેન તરીકે ગુજરાતમાં બહુ જ સન્માનીય નેતા ઝીણાભાઇ દરજીનો રોલ સારો રહ્યો. ખેતમજૂરોના હામી આદિવાસીઓ અને વંચિતોના ન્યાય માટે ઝઝુમતા દિવંગત ઝીણાભાઇ લોકો માટે એક સન્માનીય નેતા હતા. આ અરસામાં મેં પણ તેમના સાથે કેટલુંક કામ કર્યું.

પણ મારે નોંધ લેવાની વાત એ છે કે સામાન્ય માણસની હાજરી તેના વિકાસની હાજરી ઇંદિરાજીના સમયમાં શરૂ થઇ અને કૉન્ગ્રેસ સરકારે પણ ઇંદિરાજીના મૃત્યુ પછી કૉન્ગ્રેસે રાજવહીવટ કર્યો તેમાં ચોક્કસ સામાન્ય માણસની વિકાસગાથા તમને જરૂર નજરે પડશે. થોડોક સમય માટે કૉન્ગ્રેસના આવેલા વિરોધ સાથે ગઠબંધનવાળી સરકાર આવી પણ તેમની વહીવટની શૂન્ય હાજરીથી સામાન્ય માણસ વિસરાઇ ગયેલો.

મોટે ભાગે કૉન્ગ્રેસે રાજવહીવટ કર્યો છે અને કૉન્ગ્રેસ તેની પરંપરામાં રહી સમાજવાદ સમરસતાવાળા અનેક પ્રગતિશીલ પગલાંઓ લઇ નરેગા જેવા અનેક પગલાં લઈ સામાન્ય માણસની નોંધ લેવાણી. સ્લમ ક્લિયરન્સના નામે અનેક જરૂરિયાતોને નાનકડું સુવિધાવાળું મકાન પૂરું પાડી શક્યા તે મનમોહન સિંહના સમય સુધી ચાલુ રહ્યું. અને રાઇટ ટુ ઇન્ફોર્મેશન એક્ટ જેવાં પ્રગતિશીલ પગલાંઓ લેવાણાં. ટૂંકમાં કૉન્ગ્રેસના રાજવહીવટમાં સામાન્ય માણસની નોંધ લેવાણી અને નરસિંહ રાવ વડાપ્રધાન હતા ત્યારથી મનમોહન સિંહના સમયગાળામાં અનેક આર્થિક સુધારા કરી આ દેશના અર્થતંત્રને ચેતનવંતુ બનાવ્યું. ઇમ્પોર્ટ કરતાં એક્સપોર્ટ વધ્યું, જી.ડી.પી. પણ વધ્યો અને મનમોહન સિંહે તેમની કુશળતા બતાવતા અર્થતંત્ર વેગીલું બન્યું. પણ સાથેસાથે સામાન્ય માણસના વિકાસના અનેક પગલાંઓ લેવાણાં. કમનસીબે કોલસા કૌભાંડમાં કૉન્ગ્રેસની ૨૦૧૪માં કમરતોડ હાર થઇ અને કૉન્ગ્રેસનું અસ્તિત્વ નહીંવત્ બની ગયું.

૨૦૧૪થી શરૂ થતાં ગાળામાં વડાપ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદીની નિયુક્તિ અને ગુજરાત મોડેલના નિષ્ફળ વિકાસ ગાથાના સથવારે સથવારે, આજ સુધી લગભગ, સામાન્ય માણસની બાદબાકી થઇ ચૂકી છે. ગુજરાત મોડેલ સદંતર નિષ્ફળ થવા છતાં આ દેશના યુવાનોએ ખાસ કરીને નરેન્દ્ર મોદીની બોડી લેંગવેજથી પ્રભાવિત થઇ ૨૦૧૪માં આ એક માણસ છે જે આ દેશના વિકાસ કૂચને આગળ લઇ જશે તેવી ભાવનાથી હિપ્નોટાઇજ થઇ થોકડે થોકડે મત આપ્યા અને ભા.જ.પ. બહુમત સીટો લઇ લોકસભામાં અન્ય રાજકીય પક્ષો સાથે મિલાવટવાળી ગઠબંધન સરકાર આવી. આ સમયગાળામાં અર્થતંત્ર બેહાલ થયું, સામાન્ય માણસના વિકાસની વાત ભુલાઇ ગઇ, અનેક યુવાનો બેકારીની યાદીમાં આવી ગયા, ખેડૂતોની આત્મહત્યાના કિસ્સા વધ્યા. સ્ત્રીઓની બળાત્કારના કિસ્સા વધ્યા. જી.ડી.પી. નીચે ગયો અને મૂડીવાદી લોબી તરફ અદાણી અને અંબાણી જેવા ઉદ્યોગપતિઓની તરફેણ કરી છૂટે હાથે તેમને અઢળક સંપત્તિ ધરાવતા કરી નાખ્યા.

૨૦૧૪થી ૨૦૧૯ના બજેટમાં માત્ર આયુષ્યમાનવાળામા કાર્ડવાળી યોજના અમલમાં લાવી અનેક જરૂરિયાતો ગરીબો માટે મેડીકલ સારવાર મફત કરવાના વાયદા અપાણા. એટલા પૂરતો સામાન્ય માણસ આ ગાળામાં દેખાય છે, પણ પછી આ યોજના પણ આજની તારીખે ૧૦૦% કારગત નિવડી નથી. અને અનેક સરકારી આડખીલી આવતા તેનો અમલ નહિવત્ છે. તેમ મારું સ્પષ્ટ માનવું છે. જો કે સ્વચ્છતા અભિયાનના પ્રોગ્રામ નીચે કેટલાક જરૂરિયાતવાળા લોકો માટે શૌચાલયોની વ્યવસ્થા જરૂર થઇ પણ આ અનેક જરૂરિયાતોની સંખ્યામાં નહિવત હોવાનું સ્પષ્ટ હતું.

૨૦૧૪ના ગાળાથી આજ સુધીનો વિકાસ સુવિધાનો વિકાસ છે : બુલેટ ટ્રેન, મેટ્રો રેલ અનેકવિધ સુવિધાયુક્ત હવાઇ અડ્ડાઓ, સારા રસ્તા. આ વિકાસમાં માનવીય અભિગમ નથી. આ દેશના અનેક યુવાનો નોકરી વિના તડફડે છે, બ્હેનોના પ્રેગ્નેન્સી ડેથ રેટ વધ્યો છે. સ્કૂલોમાં જતા છોકરાઓનો ડ્રોપ આઉટ રેટ, નિશાળ ગરીબીને હિસાબે છોડી દેવાનો આંક, કુપોષણથી અનેક લોકોનો ડેથ રેટ વધ્યો છે. ખેડૂતોને તેમની જમીનો આંચકી યોગ્ય વળતર નથી મળ્યું અને અનેક નેનો જેવા પ્રોજેક્ટ આજે બંધ પડ્યા છે. જ્યારે ખેડૂતોની આત્મહત્યાના બનાવો વધ્યા છે. માનવીય અભિગમ વિનાનો વિકાસ, એ ફરેબી વિકાસ છે. હું સુવિધાના વિકાસની વિરુદ્ધ નથી. આજે ચંદ્ર પર યાન મોકલવું એ વિક્રમ સારાભાઇથી માંડીને અબ્દુલ કલામથી માંડીને આજના સ્પેશ વૈજ્ઞાનિકોની સિદ્ધિને સલામ કરું છું, પણ આજે આખા દેશમાં દરેક શહેરમાં વસતો ફૂટપાથી વસાહત હતો ત્યાં જ છે. ફૂટપાથ પર વસતો માણસ ત્યાં જ છે. ફૂટપાથ પર વસતો માણસ બે ટંક ભોજન લઇ શકતો નથી અને આપણે સમાજના કેટલાક શ્રીમંત વર્ગો માટે કે મધ્યમવર્ગ માટે બુલેટ ટ્રેન મેટ્રો રેઇલ વગેરે સ્થાપી કોઇ મોટો વિક્રમ નથી સર્જતા. સુવિધામાં વધારો એ વિકાસ નથી એ સગવડતા, માત્ર તમારી વધારે છે. અનેક લોકો ગરીબીની રેખા નીચે જીવતા આ દેશના લોકો તેનો લાભ ક્યારે લેવાના ?

એટલે સપ્રમાણ વિકાસ વિનાનો આ ભારત દેશ, ૧૦૩ની રેન્ક પર હંગર રેંકમાં પહોચ્યો હોય, તેનો ઘટાડો આપણે કરીએ તો જ માનવીય અભિગમવાળો વિકાસ આપણે કરી શકીશું અને આ વિકાસની આ સરકારમાં બાદબાકી છે.

આપણા દેશનો ફૂટપાથી વસાહત કોઇપણ જાતના આશરા વગર માત્ર કામચલાઉ ઝૂપડું બનાવી જીવન વ્યતિત કરે છે. બે ટંક ભોજન પણ લઇ શકતો નથી, ચાની કિટલી પરનો બાળક ભણી શકતો નથી અને ગરીબીમાં અને ગરીબીમાં તેનું જીવન હોમાય છે, શોષાય છે. લાખો આદિવાસી લોકોને આપણે માણસની વ્યાખ્યામાં લીધા નથી. અનેક યુવાનો બેકારીના ખપ્પરમાં હોમાય છે. નોકરી વગર ગુનાખોરીના રસ્તે ચડે છે. આ ભારતદર્શન નથી, નરેન્દ્ર મોદીને કદી દેખાતું નથી કે નથી તેમની સરકારને દેખાતું.

ફૂટપાથ પર ભૂખ્યો માણસ પરંપરામાં જીવે છે. બેહાલ જીવન છે. તેમનું નથી ઘર, ખાવાનું, રોજી, રોટી અને આપણા વડાપ્રધાન પરદેશની મોંઘી મુસાફરીમાં માત્ર પરદેશના નેતાઓને હસ્તધૂનન કરવા ૨૦૧૪થી ૨૦૧૯ના ગાળામાં ૧૪૮૪ કરોડ વેડફે છે ત્યારે એક સંવેદનશીલ નાગરિક તરીકે આખેઆખો સળગી ઊઠું છું. આ પ્રક્રિયા મારાથી આજના નવયુવાનો સંવેદનશીલ નાગરિકો સુધી પહોંચવી જોઇએ, ત્યારે આપણે ગાંધીનાં સ્વપ્નનું ભારત ત્યારે જ સ્થાપી શકીશું કે જ્યારે આ દેશનો દરેક નાગરિક રોટી કપડાં અને મકાનની સુવિધામાં પહોંચ્યો હોય અને તેના મોઢા પર આનંદની લકીર ફૂટી હોય – પણ અત્યારની સ્થિતિમાં ભા.જ.પ.ના રાજવહીવટમાં આ એક સ્વપ્ન છે. ક્યારે એ દિવસ ઊગશે એ તો સમય જ કહેશે.

પણ હિન્દુ રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્રવાદના ઝેર પાઇને આ સરકારે અનેક પગલાંઓ ધર્માધંતાના નામે, લીધા છે નાગરિકતાનો મુદ્દો આ દેશની પ્રાયોરિટી નથી, ૩૭૦ કલમ નાબૂદીનો હુકમ આ દેશની પ્રાયોરિટી નથી, આ દેશની પ્રાયોરિટી ખરાબે ચડેલાં અર્થતંત્રને પાટા પર લાવવાની છે. જી.ડી.પી. ન સહન કરી શકાય તેવો નીચે ગયો છે, તેને વધારવાની પ્રાયોરિટી છે. ગંદી વસાહતોમાં જીવાતું જીવન સદંતર બંધ થવું જોઇએ. ફૂટપાથ વસાહતનું નવીનીકરણ કરી, તેમાં વસતા માણસને માણસની વ્યાખ્યામાં લાવવાની પ્રાયોરિટી છે. પરદેશમાં જઇને હીરો બની ઘરઆંગણે ઝીરો બનતાં માનનીય વડાપ્રધાને હવે સમજી લેવાની જરૂર છે કે આ ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થા છે, આ વ્યવસ્થાને તમે ધર્માન્ધતાને નામે નફરતના નામે, રાજવહીવટ સ્થાપવા જશો તો આવતાં વર્ષોમાં તમારી બાદબાકી, લોકશાહી રાજ્યવ્યવસ્થામાં થઇ જશે અને તમારો વિજયરથ પાંચ રાજ્યોમાં તો અટક્યો છે, આ વિજયરથ આખા દેશમાંથી અટકી જશે અને તમે ભરેલા, અનેક બિનલોકશાહી પગલાંથી એન.આર.સી. સી.એ.એ.થી માંડીને અનેક પગલાંથી હિન્દુ રાષ્ટ્ર તરફ જવાનાં સ્વપ્ન સેવતા હો તો, તમારે સમજી લેવાની જરૂર છે કે ભારતની પ્રજા શાણી છે, ડાહી છે. મજબૂત મનોબળ ધરાવે છે. કોઠાસૂઝ પણ ધરાવે છે જે ઇંદિરા ગાંધીનો સૂરજ તપતો હતો એ જ ઇંદિરા ગાંધીને આજ લોકોએ ધૂળ ચાટતા કરી મૂકી અસહાય સ્થિતિમાં મૂકી દીધેલાં અને એવા હાલ તમારા પણ થઇ શકે છે. એટલે માનવીય અભિગમ વિકાસના અનેક ધર્માન્ધતા અને રાષ્ટ્રવાદના બિન લોકશાહી, પગલાંથી આ દેશને ૨૦ વર્ષ પાછળ લઇ જશો એ વાત આવનારી પેઢી કદી માફ નહીં કરે તે વાત રજૂ કરી વિરમું છું.

[10-02-2020]

પ્રગટ : “ગુજરાત ટુડે”, 13 ફેબ્રુઆરી 2020

e.mail : koza7024@gmail.com

'આ મારી પાસે શસ્ત્ર છે જે શબ્દ નામનું,

છે શબ્દ ચક્ર કૃષ્ણનું ને બાણ રામનું.'

ક્રાંતિકારી કવિ અને સમાજ સુધારક નર્મદને માટે અમૃત 'ઘાયલ'ના આ શબ્દો યથાયોગ્ય છે. કેમ કે નર્મદનો તેજે ઘડાયેલો શબ્દ કૃષ્ણના સુદર્શન અને રામના કોદંડ સમાન છે. એ નર્મદના જ શબ્દો હતા જેણે ગુજરાતી સાહિત્યની કાવ્યનૌકાનું સુકાન બદલી નાખ્યું . ગુજરાતી સાહિત્યને અર્વાચીનતાનો અરુણોદય બતાવનાર નર્મદ સાચેજ એના સાહિત્યિક અને સામાજિક પ્રદાનને કારણે નવયુગનો પ્રહરી કહેવાયો.

કવિ સુન્દરમ્ જેને 'આપણો પ્રાણવંતો પૂર્વજ ' કહે છે, એના જીવન સંઘર્ષ પર એક નજર નાંખીએ તો – નર્મદનો જન્મ ૨૪મી ઓગસ્ટે સુરતમાં પિતા લાલશંકર દવે અને માતા નવદુર્ગાના સંસ્કારી બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો. બાળક નર્મદાશંકર બાલ્યાવસ્થામાં શરમાળ પ્રકૃતિનો, વહેમી અને ભીરુ હતો. પોતાની આત્મકથામાં આ અંગે નિખાલસ કબૂલાત કરતાં તે કહે છે – 'ન્હાનપણમાં મારી તબિયત ધિંગા મસ્તીવાળી તોફાની નહિ ,પણ ઠાવકી … …મા બાપ  સિવાય કોઈને દેખું કે શરમાઈ ખુણામાં અથવા માની સ્હોડમાં ભરાઈ જતો; બ્હિકણ પણ હતો' (પૃ. ૨૩ મા.હ.) આવી પ્રકૃતિનો બાળક યુવાન થતાં ઊર્મિલ પ્રકૃતિનો થયો. કોઈ પણ પ્રકારના કાર્ય માટે એ ઉત્સાહથી ઝંપલાવતો પછી એ પ્રેમની બાબત હોય કે સંસાર સુધારાની. તેનું વ્યક્તિત્વ રંગીલું છતાં તેજસ્વી અને સત્યનિષ્ઠ હતું. તેનું સમગ્ર જીવન એક સંગ્રામરૂપે વ્યતીત થયું. ત્રેપન વર્ષના ટૂંકા આયુષ્યકાળમાં નર્મદ વીર કાવ્યનો નાયક બની રહ્યો.

બહુમુખી પ્રતિભાના સ્વામી નર્મદને એણે કરેલા પ્રદાનને કારણે ક.મા. મુનશીએ 'અર્વાચીનોમાં આદ્ય' કહ્યો છે. સાહિત્યક્ષેત્રે સ્વરૂપ અને વિષયને સંદર્ભે તે નવપ્રસ્થાનકાર હતો તો સામાજિકક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી સુધારક. નર્મદ સુધારાની બાબતમાં અંતિમવાદી (Extremist) હતો. સંસારસુધારો તેની સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓનું ચાલકબળ હતું. સ્ત્રી કેળવણી અને સ્ત્રી ઉદ્ધાર માટે જીવન સમર્પિત કરનાર નર્મદ વિધવા પુનઃવિવાહ માટે વૈષ્ણવ ધર્માચાર્ય જદુનાથ મહારાજ સામે એલાને જંગ કરતાં કહે છે કે – 'લ્યુથરે તો એમ કહ્યું હતું કે મોહોલના જેટલાં નળિયાં છે. તેટલાં મારા દુશ્મન હશે તો પણ હું મારો મત કદી છોડવાનો નથી, પણ હું તો કહું છું કે તે નળિયાં ભાંગ્યાથી ન્હાની ન્હાની જે કકડીઓ થાય તેટલા મારા દુશ્મનો હશે તો પણ હું મહારાજની દરકાર રાખવાનો નથી'. (પૃ. ૬૨) નર્મદે જીવના જોખમે જદુનાથના કાળાકર્મો ઉઘાડાં પાડ્યા હતા. ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધા, અત્યાચાર અને કુરિવાજો સામેની લડાઈમાં તેણે 'દાંડિયો' પાક્ષિકનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કર્યો. 'દાંડિયા'ના લખાણને તે ઇંગ્લેંડના સામયિક 'સ્પેકટેટર' જેવું બનાવવાની ઈચ્છા રાખતો હતો. લોકજાગૃતિ અર્થે સમાચારપત્રનો આવો ઉપયોગ કરનાર નર્મદ જેવા નીડર પત્રકારોની આજે તાતી જરૂરિયાત છે. નર્મદે પોતાના સમયની દરેક સુધારક પ્રવૃત્તિમાં સક્રિય ભાગીદારી નોંધાવી.

મધ્યકાલીન કવિ ધીરાની પદ રચનાઓથી પ્રભાવિત થઇ સર્જનક્ષેત્રે પદાર્પણ કરનાર નર્મદમાં દલપતરામને સાંભળ્યા પછી કવિયશ પ્રાપ્ત કરવાની આકાંક્ષા જાગી. નર્મદ જે કાર્ય માટે નિશ્ચય કરતા તેને પ્રાપ્ત કરવા અતિ ઉત્સાહ અને ખંતથી લાગ્યા રહેતા. તેણે કવિ, વિદ્વાન થવાનું નક્કી કર્યું તો તેને માટે સખત મહેનત કરી પિંગળ અને શાસ્ત્રોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો એટલું જ નહિ પણ જે કંઈ અભ્યાસ થાય તે ઉપર પુસ્તક લખી પ્રસિદ્ધ કરવું એવી નેમ પણ તેમણે રાખી, જેને કારણે ગુજરાતી ભાષાને પિંગળ, શબ્દાલંકાર, અર્થાલંકાર અને નાયિકાભેદ જેવાં પુસ્તકો પ્રથમ વાર મળ્યાં. નર્મદના વ્યક્તિત્વની આ લાક્ષણિકતા આજના કોઈ પણ અભ્યાસી માટે પ્રેરણારૂપ છે.

'પોતે કવિ થવા માટે જન્મ્યો છે' એમ માનનાર નર્મદ કવિતાને પોતાના જીવનની  જડીબુટ્ટી ગણે છે. સાહિત્ય પ્રત્યેના લગાવને કારણે જ નોકરી છોડી નર્મદ 'હવે હું તારે ખોળે છું' કહી કલમને ખોળે માથું મૂકે છે. તેની સાહિત્યપ્રીતિ આ શબ્દોમાં વ્યક્ત થઈ છે. – ‘ભણવું, કમાવું, માન મેળવવું, બૈરી કરવી એ સહુ આનંદને માટે છે ને મને જ્યારે પદો બનાવવાથી આનંદ થાય છે, તારે હું તો એ જ કામ કરીશ'.

ઈ.સ. ૧૮૫૫થી નર્મદ કાવ્યક્ષેત્રે પદાર્પણ કરે છે. મધ્યકાલીન પરંપરામાં ચાલતી ગુજરાતી કવિતામાં સ્વરૂપ અને વિષય સંદર્ભે નર્મદે નવપ્રસ્થાન કર્યું. મધ્યકાલીન પદ્યના સાહિત્ય સ્વરૂપો અને ધર્મકેન્દ્રી વિષયો છોડી Lyric પ્રકારનાં ઊર્મિકાવ્યોનું સર્જન કર્યું. નર્મદની કવિતાની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ જોઈએ તો પ્રકૃતિવર્ણન, માનવપ્રેમ, જોસ્સો અને સ્વદેશપ્રેમ છે. અંગ્રેજી સાહિત્ય અને વર્ડઝવર્થના પ્રકૃતિવર્ણનોથી નર્મદ પ્રભાવિત છે. ગુજરાતી કવિતામાં અર્વાચીનતાનો અરુણોદય પોકારનાર વૈતાલિક નર્મદના પ્રકૃતિ કાવ્યો પાછળ તેના અંતરની વેદના છે. 'નર્મદ પ્રકૃતિથી જ  દરદી હતો, ઘાયલ હતો ચિત્તના સંતાપો વિસરવા તે પ્રકૃતિનો વિસામો શોધતો' તેનું આ કાવ્ય જુઓ –

               – 'મૈત્રી મારે કુદરત તણી, લેણાદેણી મારે ઘણી;
                   કુદરત મારી છે માશૂક, એથી પૂરું પામું સુખ,
                  બહું ગભરાઉં દુનિયા થકી, એકાંતે જઈ બેસું નકી
                  કુદરત કેરો કરું વિચાર, વિસરી જાઉં દુઃખને યાર'.

'ઋતુવર્ણન' નર્મદનું  નોંધપાત્ર  પ્રકૃતિકાવ્ય છે. વિવિધ ઋતુઓના વર્ણનની સાથે રોમેન્ટિક પ્રણય વર્ણન તે આ કાવ્યમાં કરે છે.  'કબીરવડ' કવિની ઉત્તમ પ્રકારની પ્રકૃતિ કવિતા છે.

                   – 'ભૂરો ભાસ્યો ઝાંખો દૂરથી ધુમસે પહાડ સરખો,
                      નદી વચ્ચે ઊભો, નિરભયપણે એક સરખો'.   

કબીરવડને એક હારેલા યોદ્ધા સાથે સરખાવવાની કલ્પના નર્મદ જેવા વીર કવિને જ આવી શકે. કબીર વડની વડવાઈઓ જોઈને નર્મદે પ્રયોજેલ ઉત્પ્રેક્ષા અદ્દભુત છે. જુઓ –

                  – 'જટાની શોભાથી અતીશ શરમાઈ શિવ ઉઠ્યા;
                     જટાને સંકેલી, વડ તજી ગિરિએ  જઈ રહ્યા.'  

ગુજરાતીમાં પ્રકૃતિની પરલક્ષી કવિતા કરનાર નર્મદ આપણો પ્રથમ કવિ છે.

પ્રણય વિષયક કવિતા. – નર્મદની આત્મકથા ' મારી હકીકત' અને નવલરામે લખેલ 'નર્મદ ચરિત્ર'ને આધારે એટલું તો સ્પષ્ટ છે કે નર્મદને સ્ત્રીઓ પ્રત્યે અતિશય આકર્ષણ હતું, પ્રેમ વ્યવહારમાં તે અસંયમી હતો, અનેક સ્ત્રીઓ સાથેના પ્રેમ સંબંધોમાંથી પ્રગટેલો વિલક્ષણ પ્રેમ એના પ્રણય વિષયક કાવ્યોનું ચાલકબળ છે. ઉદાહરણ તરીકે  –

                    – 'સજન નેહ નિભાવવો ઘણો દોહ્યલો યાર
                       તરવો સાગર હોડકે, સૂવું શસ્ત્ર પર ધાર'

સંસારિક પ્રેમના આત્મલક્ષી ઊર્મિકાવ્યોમાં નર્મદ મોકળે મને માનવપ્રેમને ગાય છે.

                     – 'સલામ રે દિલદાર યારની કબૂલ કરજે;
                        રાખિશ માં દરકાર, સાર સમજી ઉર ધરજે'.

ગુજરાતી કવિતાને પરલક્ષી બનાવનાર નર્મદના પરલક્ષી કાવ્યોમાં કવિનો આત્માનુભવ વારંવાર પ્રગટ થતો દેખાય છે. અલબત્ત એ અનુભવ ખાસ કલાત્મકતા ધારણ કરતો નથી.

દેશપ્રેમ અને ચિંતન વિષયક કવિતા. – ગુજરાતી ભાષાને સ્વદેશાભિમાન જેવો શબ્દ આપનાર નર્મદની કવિતાનો પ્રાણ 'જોસ્સો' છે. દેશભક્તિનાં કાવ્યોમાં વીર કવિ સોળે કળાએ ખીલી ઊઠે છે. 'સ્વતંત્રતા', 'વીરસિંહ', 'હિન્દુઓની પડતી' જેવાં કાવ્યોમાં દેશભક્ત નર્મદનું વ્યથાપૂર્ણ ચિંતન જોવા મળે છે.

સાંપ્રત સમયમાં પણ પ્રસ્તુત જણાતું ૧,૫૦૦ પંક્તિમાં લખાયેલું કાવ્ય 'હિન્દુઓની પડતી' આપણી, આપણા લોકોની મર્યાદાઓ સામે અંગુલીનિર્દેશ કરે છે. 'સુધારાના બાઈબલ' તરીકે ઓળખાતા આ કાવ્યને ક.મા. મુનશી 'દેશભક્તનું કરુણ રુદન’ કહે છે. જ્યારે રા.વિ. પાઠક – 'આ કાવ્ય માત્ર હિંદુ ગુજરાતીએ જ નહિ પણ દરેક ગુજરાતીએ વાંચવું જોઈએ ….. તે ખરેખર સાહસ અને ઉત્સાહ પ્રેરનાર છે.’ (પૃ. ૬૩ નર્મદ) એમ કહી ઓળખાવે છે. વિશ્વનાથ ભટ્ટ જેવા વિવેચક 'હિન્દુઓની પડતી' કાવ્યની મહત્તા ત્રણ ગુણોને કારણે કરે છે. (૧) ઊંડા હૃદયની દેશદાઝ (૨) દેશની દુર્દશાનું વ્યાપક ચિંતન (૩) ઊછળતી જોમદાર બાની. કાવ્યની કેટલીક પંક્તિઓ જોઈએ તો –

                      – 'મર્દ તેહનું નામ, રડે નહિ ઘાવ લીધાથી,
                          પડ્યો પડ્યો પણ કહે, કાઢ શત્રુને અહીંથી'.

દેશદાઝથી ભર્યા ભર્યા નર્મદે પોતાના વતન પ્રત્યેની મમતા અને વ્યથાની સચોટ અભિવ્યક્તિ આ રીતે સાધી છે.    

                   – 'તાપી દક્ષિણ તટ, સૂરત મુજ ઘાયલ ભૂમિ;
                      મને ઘણું અભિમાન, ભોંય તારી મેં ચૂમી.'  

તો વળી આજે પણ લોકપ્રિય એવું  –  'ગરવી ગુજરાત' સ્વદેશપ્રેમનું ઉત્તમ કાવ્ય છે.

– 'જય જય ગરવી ગુજરાત, દીપે અરુણ પરભાત' દ્વારા તે અમર થઇ ગયો છે. ગૂર્જર અસ્મિતાના ગૌરવનો રણકો આ કાવ્યમાં છે. નર્મદના ‘જોસ્સા'ને, દેશદાઝને પ્રગટ કરતી કેટલીક પ્રતિનિધિ પંક્તિઓ જોઈએ તો. —

                    – 'ડગલું ભર્યું કે ના હઠવું ના હઠવું'    (ના હઠવું)
                   
                    – સહુ ચલો જીતવા જંગ, બ્યુગલો વાગે,
                      યા હોમ કરીને પડો ,ફતેહ છે આગે ..' (યા હોમ) 

                  – 'દેખી દારુણ દેશીનાં દુઃખ, નર્મદ દિલ દાઝે છે.'  (દેશદાઝ)

સમયના સંદર્ભે તત્કાલીન સમયમાં એની કવિતાનો ભારે પ્રભાવ હતો પરંતુ ઉમાશંકર જોશી કહે છે તેમ – 'નર્મદાશંકર કવિ ગુજરાતી કવિતા પરંપરામાં કયા સ્થાનના અધિકારી ?' આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતા તેઓ કહે છે કે – 'એકંદરે સિદ્ધ કાવ્યકૃતિઓ આપનાર કરતાં વધુ તો કવિતાનું વહેણ બદલી નાખનાર એક બળ (Force) તરીકે, એક અગ્રયાયી (Pioneer) તરીકે નર્મદનું ગુજરાતી કવિતા સાહિત્યમાં મહત્ત્વનું સ્થાન છે.' (પૃ. ૮૯. અ.ગુ.સ.)

નવયુગનો પ્રહરિ, નવપ્રસ્થાનકાર નર્મદ કવિતા ઉપરાંત 'ગદ્યનો પિતા' પણ છે. તેમણે નિબંધ, નાટક, ઇતિહાસ, વિવેચન, પત્રકારત્વ અને આત્મકથાના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું છે. ‘મારી હકીકત' આત્મકથા દ્વારા તે 'સત્યના પ્રયોગો'ના આત્મકથાકાર મહાત્મા ગાંધીનો પણ પૂર્વજ બન્યો. સાહિત્ય અને સમાજના ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી પરિવર્તનની આલબેલ પોકારનાર નીડર અને ખુમારીભર્યા આપણા પ્રાણવંતા પૂર્વજ  નર્મદને એના જ શબ્દોમાં અંજલિ આપીએ તો –        

                       'વીર સત્યને રસિક ટેકીપણું ,અરિ પણ ગાશે દિલથી.'         

સી.યુ. શાહ આર્ટસ કોલેજ, અમદાવાદ − 380 001.