હું કોરોના
સાઈઠ દિવસમાં તમે મને
બરાબર ઓળખી લીધો હશે
તમે કર્યા કરો ગણતરી
તમને ફુરસદેય નહીં મળે જરી
હજી તો કેટલા ય જશે
કારણ કે હું કોઈને
કોરો ‘ના’ રાખવામાં માનું છું
સાંભળ્યુંને તમે ?
જવાબ આપો તો ગમે.

– તો સાંભળ
અમારાં મોત જોઈ
તું પોરસાય છે ખરું ને !
પણ એમાં તારી ઓછી કમાલ
અમારી જ વધુ છે વબાલ
તેં દસ્તક દીધા તો ય
અમે ઊંઘતા જ રહ્યા
વિદેશથી આવેલાને એર પોર્ટથી જ
તપાસ્યા ન તપાસ્યા, ને લીલી ઝંડી
તે વિદેશીઓ સાથે તું ય
વગર વિઝાએ દેશમાં ઘૂસી ગયો 
અને એ પછી ય
માસ્ક, પીપીઇ, કિટ કે કશાની
તૈયારી કરવાની તંત્રે ત્રેવડ ન દેખાડી
એટલે જ તો અમારાં ડોક્ટર, નર્સ, સફાઈકર્મીઓ
જેમને અમે ‘કોરોના વૉરિયર્સ’નો
ખિતાબ આપ્યો,
વિમાનમાંથી ફૂલો વરસાવ્યાં
તે તારી ઝપટમાં આવતાં
તું મૂછમાં હસે છે
સરકારે સમયસર સ્વાસ્થ્યસાધનો ન આપ્યાં
એમાં તું દાવ મારી ગયો
બાકી તને તો ખબર છે
જે દેશથી તું અહીં આવ્યો
એના પાડોશી તાઇવાને, ન્યૂ ઝીલેન્ડે
તો તને બરાબરનો ધોઈ નાંખ્યો 

લે હવે મને સાંભળ
તે તારા દેશમાં ય મારાથી બચ્યા જ છે ને !
તમે શું કો’ છો? પરપ્રાંતીય
તેઓ મજબૂરીવશ ‘દો ગજની દૂરી’ નથી રાખી શકતા
તો ય
તેમનાથી દૂર જ રહ્યો છું ને
મેં વિચાર્યું કે ખાલી ખિસ્સે
ભૂખ ન ભાંગનારાનાં ફેંફસાંને શું ચૂંથવાના
મને એમની દયા આવી
પણ તમારી અસંવેદનશીલ સરકારને
જરા ય દયા ન આવી 
વતન જવા બસ, ટ્રેન ઝટ ન ફાળવતાં
તેઓ પગપાળા, સાઈકલ, ખાનગી બસોના છાપરે ચઢયા.
સરકારનું પોત છાપરે ચઢીને, ટ્રેન નીચે કચડાતાં પોકાર્યું
ચૂપચાપ પ્રભુને પ્યારા થઈ ગયા
મારી એક વાત લખી લેજો
જેટલા મારા વાઇરસથી મર્યા, મરશે તેના કરતાં
આ શ્રમિકોનું અપમાન, સાવકાપણું કરાયું
તેનાથી તેઓ તદ્દન ભાંગી ગયા
હવે પછી તમારા દેશના અર્થતંત્રને જે નુકસાન થશે
તે મારાથી થયેલા નુકસાન કરતાં અનેક ગણું હશે
અને હા એમના મોતનો હિસાબ
મારા ખાતામાં ન ખતવશો હોં
‘આત્મનિર્ભર ભારત’નાં ગુણગાન ગાતી
તમારી સરકારના ખાતામાં નાંખજો ભઈલા.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 23 મે 2020

કોરોનાની જેમ પ્લેગ પણ ચીનમાં ઉદ્ભવ્યો. ત્યાંના યુઆન પ્રાંતમાંથી સમગ્ર ચીનમાં અને ત્યાંથી હૉંગકૉંગ થઈને બ્રિટિશ ભારતમાં પ્રવેશ્યો — કલકત્તા અને કરાચી થઈ છેક પુના સુધી, સંયુક્ત પ્રાંતોમાં, હૈદરાબાદ, મૈસુર, મદ્રાસ, આગ્રા, અવધ અને બર્મા સુધી વિસ્તર્યો.

પ્લેગ વિશેનું ઇતિહાસકાર Myron Echenbergનું જાણીતું પુસ્તક છે The Global Urban Impact of Bubonic Plague, 1894-1901. આ પુસ્તકમાં તે જણાવે છે કે પ્લેગને કારણે વર્ષ 1896 થી 1921 સુધીમાં ભારતમાં એક કરોડ વીસ લાખ લોકોનાં મૃત્યુ થયાં, જ્યારે બાકીના વિશ્વમાં 30 લાખ મૃત્યુ થયાં. ભારતમાં વ્યાપક પ્રમાણમાં પ્લેગ ફેલાવાનું કારણ અંગ્રેજોની વેપારવૃત્તિ હતી. તેમનો વેપાર દુનિયામાં ચાલતો રહે એ માટે તેમણે તમામ બંદરો ખુલ્લાં રાખ્યાં પરિણામે પ્લેગને છુટ્ટો દોર મળ્યો.

કોરોના કોને કારણે વધુ ફેલાયો, એને માટે ઠીકરાં ફોડવામાં આવે છે જેમ કે દિલ્હીના મરકઝને જવાબદાર માનવામાં આવે છે અને તેને કારણે દેશના મુસ્લિમો સાથે ભેદભાવ વધ્યા છે. આ જ રીતે અંગ્રેજોએ ભારતના લોકોના રિવાજો અને ગંદી આદતો પર દોષનો ટોપલો ઢોળ્યો હતો. પર્યાવરણીય મુદ્દા અને ચીન સાથેના વેપાર જેવા ચેપ ફેલાવાના મુદ્દાને દબાવી દેવામાં આવ્યા. લૉક ડાઉનને કારણે ગરીબ અને સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને સહન કરવાનું આવ્યું છે, એવી જ સ્થિતિ અંગ્રેજી રાજમાં ફેલાયેલા પ્લેગ વખતે ઘણાખરા ગરીબોની થઈ હતી.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 23 મે 2020

એક સમયે સોનેટનો ભરાવો હતો એમ આજે ગઝલોનો રાફડો ફાટ્યો છે. એમાં પણ ગઝલ તરીકે પાર ઊતરે એવી તો ઓછી જ મળે. લઘુ ઉદ્યોગો ઓછા છે, પણ ગઝલનો હસ્ત ઉદ્યોગ બેફામપણે ચાલે છે.

આમ થવાનું કારણ પણ છે. સોનેટ, વાર્તા, નાટક, નવલકથા વગેરે સ્વરૂપની તળિયા ઝાટક વિવેચના થઈ, તેનું કારણ એ કે તેનું સ્વરૂપ સમજનાર પંડિતોની ગુજરાતી સાહિત્યને ખોટ ન હતી. વળી વિવેચન કરનારા પંડિતોમાંથી ઘણાખરા જે તે સ્વરૂપ ખેડનારા પણ હતા ને શાસ્ત્રના જાણકારો પણ હતા. એને કારણે વિવેચનનાં ધોરણો, સિદ્ધાંતો પણ ઉપલબ્ધ હતાં. એમાં પણ એક તબક્કે વિવેચન ઓછું ને રાગદ્વેષી અભિપ્રાયોથી જ કામ વધારે ચાલ્યું, છતાં જે કેટલુંક તત્વનિષ્ઠ ને મૂલ્યનિષ્ઠ કામ થયું તેને સિદ્ધાંતનો આધાર રહ્યો એ સ્વીકારવું પડે.

એ લાભ ગઝલને ખાસ ના મળ્યો. એનું કારણ એ કે ગઝલ અરબી ફારસીમાંથી ઉર્દૂમાં ને પછી ગુજરાતીમાં ઊતરી આવી ત્યારે તે વિદેશી પ્રકાર તરીકે અંગ્રેજી સાહિત્ય પ્રકારો જેટલું ખાસ ધ્યાન ન ખેંચી શકી. એનું કારણ એ પણ ખરું કે અંગ્રેજી આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા હતી એટલે એનો ને એના સાહિત્યનો અભ્યાસ કરનારાઓનું જેટલું પ્રમાણ હતું એટલું અરબી, ફારસીનો અભ્યાસ કરનારાઓનું ખાસ હતું નહીં. મુગલકાળમાં કેટલાક બ્રાહ્મણો દીવાનની ભૂમિકામાં પણ સક્રિય હતા ને વહીવટી કામોમાં ફારસી જરૂરી પણ હતી એટલે દીવાનો ફારસી શીખ્યા પણ ખરા. કેટલાક તો ફારસીના પંડિતો પણ થયા, પણ એમનું જ્ઞાન ઘણુંખરું તો વહીવટ પૂરતું જ સીમિત રહ્યું. એનો લાભ ગઝલને ઓછો જ મળ્યો.

ગુજરાતી ગઝલ તરફ વધુ ધ્યાન ખેંચાયું તેમાં મુશાયરા પ્રવૃત્તિ કારણભૂત છે.

ગુજરાતી ગઝલની વાત કરીએ તો રાંદેર-સુરતમાં મહાગુજરાત ગઝલ મંડળની સ્થાપના થઈ. 1930-'31માં 'બેકાર'ના પ્રમુખપદે પહેલો મુશાયરો થયો ને એ પછી મુશાયરા બીજા શહેરોમાં પણ શરૂ થયા. મહાગુજરાત ગઝલ મંડળના તે વખતે મંત્રી રતિલાલ 'અનિલ' હતા. તે મુશાયરાના અહેવાલો લખતા. એ તો પછી અખબારો સાથે પણ સંકળાયા. બે ચોપડી ભણેલા 'અનિલ' આગળ જતા ગઝલનાં આંતરબાહ્ય સ્વરૂપના ઠીક ઠીક જાણકાર પણ થયા.

મુશાયરા પ્રવૃત્તિ ખૂબ વિકસી તેનું એક કારણ ગઝલની તૂર્ત પ્રત્યાયન ક્ષમતા હતી. તેમાં શ્રોતાઓનો તરત જ રિસ્પોન્સ મળતો. આ પ્રત્યાયન ક્ષમતા શક્ય બની ગઝલની ભાષા સરળ અને બોલચાલની હોવાને કારણે. ગઝલ તેથી લોકપ્રિય પણ ખૂબ થઈ. શ્રોતાઓની શાયરોને ખૂબ દાદ મળતી થઈ. એનું એક પરિણામ એ આવ્યું કે શાયર એવી ગઝલ લખતો થયો જે એને ખૂબ દાદ અપાવે. પછી તો મોટે ભાગે શાયરો લોકોને ખુશ કરવાને ઇરાદે જ ગઝલ લખતા રહ્યા.

એવું પણ થયું કે જે ગઝલ વધારે દાદ અપાવતી હતી એ ને એવી ગઝલો જ શાયરોએ મુશાયરાઓમાં રજૂ કરવા માંડી. શ્રોતાઓ ખુશ પણ થયા તો એવું પણ થયું કે નવું સાંભળવા આવનારા શ્રોતાઓ એની એ જ ગઝલો સાંભળીને નિરાશ થયા.

ગઝલને પરાણે લોકપ્રિય કરવાનો પ્રયત્ન પણ થયો. શાયરોએ મુશાયરાઓ લૂંટી લેવાની તરકીબો પણ અજમાવી. એમાં બેચાર છંદો હાથવગા રાખીને શાયરોએ ગઝલના શાસ્ત્ર તરફ દુર્લક્ષ પણ સેવ્યું. પરિણામે ગઝલ પર સભારંજનીનું આળ આવ્યું. આ બધાથી ગઝલ ન લખતા, પણ અન્ય પ્રકારો ખેડતા સાહિત્યના પંડિતો, સાક્ષરો ગઝલ અને ગઝલકારો પર નારાજ થયા. સાક્ષરવર્ય વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીએ ગઝલને અને ગઝલકારોને ભાંડયા. વિષ્ણુભાઈ ગઝલકાર ન હતા કે ગઝલના શાસ્ત્રથી ખાસ પરિચિત પણ ન હતા, પણ તેમનો વિરોધ ગઝલમાં પ્રવેશેલા રંજક તત્ત્વ સામે જ મુખ્યત્વે હતો. એ રીતે એમનો વિરોધ વાજબી પણ હતો, પણ તેમાં સ્વરૂપ લેખે ગઝલનો કોઈ દોષ ન હતો. એટલે ગઝલનો બચાવ કરવા રતિલાલ 'અનિલ' મેદાને પડ્યા. તેમણે બરાબરની ઝીંક ઝીલી. ‘અનિલ' ગઝલની શાસ્ત્રીય ને શસ્ત્રીય વિચારણાથી વાકેફ હતા તે એમણે 40થી ય વધુ વર્ષ 'કંકાવટી'ના સંપાદક તરીકે સક્રિય રહીને સિદ્ધ કરી આપ્યું હતું. એમણે ગઝલની તીવ્ર સમીક્ષાઓ કરી અનેક ગઝલકારોને શત્રુ પણ બનાવ્યા. ક્યાંક અંગત રાગદ્વેષ પ્રવેશ્યાનું કોઈને લાગે તો પણ, ‘અનિલ' જેવી ગઝલની સતત સમીક્ષા ગુજરાતીમાં બીજા કોઈએ કરી હોવાનું જાણમાં નથી. ગુજરાતીમાં 27 જેટલા છંદોનો પ્રવેશ 'અનિલ'ની દેન છે.

એ સ્વીકાર્યે જ છૂટકો છે કે ગઝલની વિવેચના ગઝલકારો દ્વારા ઓછી જ થઈ છે અને જે લોકો ગઝલના જાણકાર ન હતા તેમણે ગઝલની વિવેચના પૂર્વગ્રહથી કરી. એમને ગઝલનું સભારંજક તત્ત્વ જ ખટકતું રહ્યું ને તેમનું વિવેચન તેની આસપાસ જ ફરતું રહ્યું. ટૂંકમાં, ગઝલ વિશે બે બાબતો કેન્દ્રમાં રહી. તેની વિવેચકોએ ટીકા જ કર્યા કરી ને ગઝલકારોએ બડાઈ – ભાટાઈથી જ કામ લીધું. એનાથી ગઝલને નુકસાન પણ થયું.

ગઝલો સામયિકોમાં છપાતી થઈ. એમાં પણ સંપાદકો, તંત્રીઓમાં ગઝલનું શાસ્ત્રીય જ્ઞાન ધરાવનારા ઓછા જ હતા એટલે નબળી ગઝલોને પણ સંપાદકોના અજ્ઞાનનો લાભ મળતો રહ્યો. એમાં જે નીરક્ષીર ન્યાય થવો જોઈએ તે ઓછો જ થયો. એવું પણ થયું કે ગઝલ ન જાણનાર ગાઈડના હાથ નીચે ગઝલ પર પીએચ.ડી. કરનારાઓએ ડૉક્ટરેટની ડિગ્રીઓ પણ હાંસલ કરી. આવું અપવાદરૂપે જ થયું હશે એમ પણ બનવા સંભવ છે.

તો, આવી પરિસ્થિતિમાં ગઝલ વિકસી રહી છે ત્યારે ગઝલકારો જ કડક શિસ્ત પાળે ને શાસ્ત્રીય જ્ઞાનથી સજ્જ હોય એ અનિવાર્ય બન્યું છે. એવું થશે તો જ ગઝલ પ્રદૂષિત થતી અટકશે, બાકી કવિતાને બગાડનારાઓનો તોટો નથી તે ક્યાં કોઈથી અજાણ્યું છે?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com