સત્યનો નાભિશ્વાસ ચાલે છે !
જૂઠનો પણ પ્રયાસ ચાલે છે !
એ જ વક્તા, અને શ્રોતા પણ એ,
એ જ વાણીવિલાસ ચાલે છે !
બાપનો હો બગીચો; એ રીતે,
શખ્સ સહુ આસપાસ ચાલે છે !
એક સાથે પચાસ ઊભા છે,
એક સાથે પચાસ ચાલે છે !
ચાંદની બંગલામાં ફેલાઈ,
ઝૂંપડીમાં અમાસ ચાલે છે !
સાથ મંદી; અને મહામારી,
ને અધીક બારમાસ ચાલે છે !
મારી સાથે મેદાન બોલે છે,
સાથે સાથે જ ઘાસ ચાલે છે !
ચાલે છે; આ બધું યે સાચ્ચેસાચ ?
કે પછી મનનો ભાસ ચાલે છે !
ના ગઝલ હોત ‘પ્રણય’, શું થાતે ?
મન હજુ છે ઉદાસ; ચાલે છે !

તા. ૧૬/૦૬/૨૦૨૧

ભારતમાં ૧૮૫૭ના બળવા પછી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કમ્પનીને નામંજૂર કરી ભારતનું રાજતંત્ર બ્રિટનના રાજવીઓએ હાથમાં લીધું. આ બનાવ દરમિયાન ભારત અને બ્રિટન વચ્ચેની દરિયાઈ મુસાફરી કરનાર બ્રિટિશ કુટુંબોની સંખ્યા વધી ગઈ. બ્રિટિશ આયાઓ કરતાં હિંદી આયાઓ સસ્તી પડે, તેથી ઘણાં કુટુંબો આ લાંબી મુસાફરી દરમિયાન બાળકોની સંભાળ રાખવા તેમને નોકરીમાં રાખતાં. એમાં મદ્રાસી આયાઓ ખાસ વખણાતી.

બ્રિટિશ કુટુંબોના ઘણા ફોટાઓમાં આ આયાઓ તેમનાં બાળકે જોડે આપણને જોવા મળે છે. એમને ફોટાઓમાં સાથે રાખવામાં એ કુટુંબોનો પૈસાપાત્ર તરીકેનો મોભો વધે એ જ આશય હતો.

૧૮૬૯માં સૂએઝ નહેર (કનાલ) ખૂલ્યા પછી, આ મુસાફરીઓનું પ્રમાણ વધી ગયું. એવું મનાય છે કે દર વર્ષે લગભગ ૧૪૦ આયાઓ ઈંગ્લંડ આવતી. દુ:ખની વાત તો એ હતી કે ઈંગ્લંડ પહોંચ્યાં પછી આ આયાઓને નેકરીમાંથી છૂટી કરવામાં આવતી. અમુક ભાગ્યશાળી આયાઓને ભારત પાછાં જતાં કે નવાં કુટુંબો નોકરીમાં રાખી લેતાં, પણ ઘણી આયાઓને ઈંગ્લંડ આવી પોતાનું પોષણ જાતે કરવું પડતું. પગારમાં મળેલી રકમ પૂરી ન થતાં ઘણી વાર તેમને ભીખ માગવાનો વારો આવતો. બિચારી એ સ્ત્રીઓ કંગાળ હાલતમાં ગંદા ઘરોમાં રહીને એકબીજાંને આધારે પેટ ભરતી.

એમની આવી હાલત જોઈ અમુક ક્રિશ્ચિયન મિશનરીઓ અને સ્થાનિક ચર્ચોએ ફાળો એકઠો કરી આ આયાઓને એક ઘર લઈ આપ્યું. પણ સાથે સાથે એમનો આશય આયાઓને ક્રિશ્ચિયન ધર્મમાં વટલાવવાનો હતો, જો કે એ આશયમાં તેમને કેટલી સફળતા મળી, એ માટે કોઈ નિશ્ચિત આંકડા મોજૂદ નથી.

૧૯૦૦ની સાલમાં લંડન સિટી મિશને આયાઓને પૂર્વ લંડનના હેક્ની બરોમાં, ૨૬ કિન્ગ એડવર્ડ રોડ પર, ઘર ખરીદી આપ્યું. ફક્ત ભારતીય જ નહીં પણ ચીન, મલેઝિયા વગેરે દેશોની આયાઓ પણ ત્યાં હતી. અમુક અમ્મા તરીકે ઓળખાતી હતી. ત્યાર પછી તેમને ૧૯૨૧માં ૪ કિન્ગ એડવર્ડ રોડ પર ઘર આપવામાં આવ્યું હતું, પણ તે મકાનની જગ્યાએ નવા ફ્લેટ્સ બની ચૂક્યા છે. એટલે તક્તિ મૂકાઈ છે ૨૬ નંબરના મકાન પર.

૨૬ કિન્ગ એડવર્ડ રોડના મકાન પર બ્લૂ તક્તિ મૂકાવવાની ઝૂંબેશ હાથ ધરી ફરહાના મામુજી નામની એક ગુજરાતી યુવતીએ.

ફરહાનાનો આશય એના જ શબ્દોમાં અહીં મૂકું છું :

“The first aim was to campaign for a Blue Plaque with English Heritage to raise a fundamental awareness amongst the public. This was after discovering records online, which I highlighted in my application. It’s been dishearteningly hard to find first-hand accounts from the Ayahs themselves  due to their background being obliterated, but I was able to find second-hand sources via English matrons or law officials and other documented evidence e.g. there’s a story about a group of Ayahs who were found in a dilapidated shack, getting horrendously drunk together; another reports an Ayah who stole jewellery from their owner to pawn in order to secure the passage back to India. Often caught by police, some were even referred to as murderesses in the press. There are also many visual records of Ayahs in the background of period paintings as well as in photographs.”  

ફરહાનાને પોતાના સંશોધન માટે આધારભૂત વધુ માહિતિ મળી બીજી એક ગુજરાતી બહેન ડો. રોઝિના વિસરામનાં બે પુસ્તકોમાંથી. જે માટે એ રોઝિનાનું ઋણ અદા કરે છે. એ પુસ્તકો હતાં :

Originally published in 1986

Published in 2002

ફરહાનાએ ઉપાડેલી ઝૂંબેશ આખરે ફળીભૂત થઈ ૧૬ જૂન ૨૦૨૨ના દિવસે. એ અવસર પર હું હાજર હતી અને એ તક્તિ પર ઢાંકેલો પડદો ખોલી આ મકાનને લંડનનું ઐતિહાસિક સ્મારક બનાવનાર બહેનો હતી – બ્રિટનની લેખિકા અને એક્ટર મીરા સ્યાલ અને અનિતા આનંદ, જે બ્રિટિશ રેડિયો અને ટેલિવિઝનની પ્રિઝેન્ટર, પત્રકાર અને લેખિકા છે.

તે પ્રસંગે શરૂઆતમાં The English Heritage London Blue Plaque Schemeના CEO Kate Mavor એ આ સ્કીમનો ઇતિહાસ જણાવતાં કહ્યું કે રાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે આ સ્કીમ ૧૮૬૬માં શરૂ થઈ હતી અને લંડનની સ્કીમ ૧૯૮૬માં સ્થપાઈ. સ્ત્રીઓને પણ પુરુષો જેટલું મહત્ત્વ મળે તે માટે ૨૦૧૬માં ‘Plaques for Women’ની સ્કીમ શરૂ થઈ. એમણે એમ પણ જણાવ્યું કે લંડનમાં ૯૫૦ બ્લૂ તક્તિઓ છે, જેમાં ફક્ત ૧૪% પ્રસિદ્ધ સ્ત્રીઓનાં રહેઠાણો પર છે, જેમાં લઘુમતિ પ્રજાની સ્ત્રીઓ જવલ્લે જ જોવા મળે છે, એટલે આજનો આ પ્રસંગ ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ પણ બહુ મહત્ત્વનો છે, જેનો જશ ફરહાના અને રોઝિનાને જાય છે.

ત્યાર બાદ રોઝિના વિસરામે આયાઓ વિશેની પાર્શ્વભૂમિકા રજૂ કરતું વક્તવ્ય આપ્યું, તે ઉપરાંત બ્રિસ્ટલ યુનિવર્સિટીના લેક્ચરર ડો. Florian Stadtlerએ પણ એ વિષયમાં તેમણે કરેલા સંશોધન વિશે કહ્યું અને ત્યા રબાદ ફરહાનાએ પોતાના ઝૂંબેશની વાત કરી; અને છેવટમાં, હેક્નીનાં એક મહિલા કાઉન્સિલરે ૫૦ જેટલી હાજર રહેલી વ્યક્તિઓ, જેમાં મુખ્યત્વે સ્ત્રીઓ હતી, એમનો આભાર માન્યો હતો. એ પ્રસંગના ફોટાઓ અહીં પ્રસ્તુત છે.

e.mail: bv0245@googlemail.com

પ્રસંગોચિત છબિઓ :

આષાઢસ્ય પ્રથમ દિવસે, ગુરુવારે સાંજે, કાલિદાસના ‘મેઘદૂત’ પરની નૃત્યનાટિકા એ પ્રેક્ષકોને સવા કલાક સુધી આનંદથી ઝકઝોળી દેનારો પ્રયોગ હતો.

લાલિત્ય અને લાવણ્યથી પરિપ્લાવિત આ પ્રયોગનું નૃત્ય નિર્દેશન અને  દિગ્દર્શન ભરતનાટ્યમના ગુરુ ચંદન ઠાકોરે કર્યું હતું.

વિરહી યક્ષનો સંદેશાવહક મેઘ અને તેનો આકાશમાર્ગ, આંબા અને જાંબુનાં વૃક્ષો, મોરલા અને હરણ, ઉજ્જૈનીની વનિતાઓ અને તેમનો શૃંગાર-વિહાર, નિર્વિન્ધ્યા નદી અને  હિમાલય, જેવાં કવિના કલ્પનોને દિગ્દર્શકે નૃત્યમય દૃશ્યરચનાઓ દ્વારા પૂરેપૂરાં તરાશીને મંચ પર મૂક્યાં હતાં. આ દિગ્દર્શકની પરિકપલ્પનાની અને તેમના વૃંદના પરિશ્રમની  બહુ મોટી સિદ્ધિ હતી.

નૃત્ય નાટિકાની કલાકારો ચંદન અને તેમનાં પત્ની નિરાલી દ્વારા સંચાલિત ‘નૃત્યભારતી’ નામની ભરતનાટ્યમ્‌ શિક્ષણ સંસ્થાની વિદ્યાર્થિનીઓ છે.

નાટિકાની રજૂઆત માટેનો સાંગિતીક આધાર વિશ્વમોહન ભટ્ટના સંગીત નિર્દેશનમાં કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિ  અને હરિહરને ગાયેલું ‘મેઘદૂત’ હતું. તેમણે આ કૃતિના જુદા જુદા તબક્કાના તેર શ્લોકો ગીત સ્વરૂપે કેટલાક શાસ્ત્રીય રાગોમાં પ્રલંબ રીતે ગાયા છે. ‘ઇન્ડિયા ટુડે મ્યુઝિક’ના નેજા હેઠળનું એક કલાકનું આ રેકૉર્ડિંગ યુ-ટ્યૂબ પર છે. ગીતની સાથે મંચ પર નૃત્યના માધ્યમથી દૃશ્યો ભજવાતાં. બે ગીતોની વચ્ચે ફેડ-આઉટ અને  ઉદ્દઘોષણા/સમાલોચના (કૉમેન્ટરિ) હતાં.

ચંદનના પત્ની નિરાલીએ પ્રોષિતભર્તુકા નાયિકા યક્ષિણીની, અને ચંદન પાસે વીસ વર્ષથી નૃત્ય સાધના કરી રહેલા વિદ્યાર્થી અને અર્થશાસ્ત્રના અધ્યાપક આત્મન શાહે વિરહી નાયક યક્ષની ભૂમિકા ભાવવાહી રીતે ભજવી હતી. નિરાલી મોટા ભાગની દૃશ્યરચનાઓમાં ઉપસી આવતાં હતાં.  તેમણે એક  દૃશ્યમાં બતાવેલાં, યક્ષિણીનાં પ્રફુલ્લિત તન્વી શ્યામા અને પછી ગલિતગાત્ર વિરહિણી એવાં બે રૂપો વિશેષ નોંધપાત્ર હતાં. આત્મન માટે સુશોભિત વેશભૂષા કે આંગિક અભિનયમાં પ્રભાવશાળી પોશ્ચર્સ બતાવવાની તક ઓછી હતી. તેમણે સૌષ્ઠવપૂર્ણ આંગિક અને અસરકારક હાવભાવ થકી વ્યથિત યક્ષનું પાત્ર ઊભું કર્યું હતું.

આગળ ઉપર જે દૃશ્યરચનાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો તેમાં દરેક કલાકારની દરેક મુદ્રા, હસ્ત-પદવિન્યાસ, આંગિક અભિનય, વેષભૂષા, રંગભૂષા, સમયપાલન એ બધામાં ભાગ્યે જ કચાશ હતી – આંગળીનાં ટેરવે લગાવેલી મેંદીમાં પણ કચાશ નહીં.

મંચના પાછળના હિસ્સા આપેલી લેવલ પરથી મેઘ તરીકે પસાર થતી કલાકારોનાં ગતિ અને લય, સફેદ કાપડથી ઊભા કરેલાં હિમાલયના વિવિધ શિખરોને પળવારમાં બદલી બતાવનારી, કાપડની પછવાડે ઊભી રહીને પોતે દેખાયા વિના કસબ સાધનારી કલાકારો, હિલોળા લેતી નદીનાં દૃશ્યમાં વૃંદની વિલક્ષણ સંવાદિતા – આવી બીજી મનભર વિશિષ્ટતાઓ પણ  બતાવી શકાય. દરેક કલાકારની લગન અને અનેક રિહર્સલ્સની મહેનત સર્વત્ર દેખાતી હતી. એ પણ કહેવું જોઈએ કે આખી ય રજૂઆતમાં ક્યાં ય ભડકપણું ન હતું, રૂપરંગ અને સજ્જાસજાવટમાં સુરુચિ તેમ જ આભિજાત્ય હતાં. પ્ર્કાશ અને મંચસજ્જાથી  તખ્તા  પર આહ્લાદક વાતાવરણ ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું.

જો કે હરિહરને ગાયેલાં પહેલાં ગીતમાં કેટલીક વખત  स्वाधिकारात प्रमत्त: ને બદલે स्वधिकारात प्रमत: કે स्वधिकरात प्रमत સંભળાય છે, જે કાનને ખટકે છે,અને અર્થ પણ બદલાય છે. પ્રયોગની ઉત્કૃષ્ટતા અને આભિજાત્ય સાથે બંધબેસતી  જરૂરી અન્ય થોડીક  બાબતો સુજ્ઞ રસિકોના ધ્યાનમાં આવી હશે.

નૃત્યભારતી સંસ્થા નિર્મિત આ નૃત્ય નાટિકાના પ્રયોગનું આયોજન મનીષ પાઠકે ઓમ કમ્યુનિકેશનના ઉપક્રમે ગુજરાત રાજ્ય સંગીત નાટક અકાદમીની આર્થિક સહાયથી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પરિસરમાં કર્યું હતું. કલાકૃતિની ગુણવત્તામાં જેમનો ફાળો હતો તે સહુ આ આ મુજબ છે. રંગભૂષા : હેતુલ અને આકાશ તપોધન; પ્રકાશ આયોજન : અશ્વિન તપોધન અને ઉર્વીશ જળગાવકર; મંચ સજ્જા : અશ્વિન તપોધન અને ધ્વનિ કિશોર રાઠોડ.

પ્રયોગ બાદ પરિચય-અભિવાદન વખતે દરેક કલાકારે અલગ રીતે પ્રક્ષકોને વંદન કર્યાં.

આ સહુ કલાકારો છે : દેવાંશી, ઝીલ, પાહિની, ઔશી, હરિક, તનુશ્રી, સ્વધા, શૈલી, ખૂશ્બુ, દીર્ઘા, હેલી, નુપુર, કશીશ, સલોની, ભવાની, હિમાની, દિશા, શિવાની, દિયા, એકતા, ખુશી.

(ફોટો સૌજન્ય : મનીષ પાઠક)

03 જુલાઈ 2022

સૌજન્ય : સંજયભાઈ ભાવેની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર