“પત્રકારિતા કા કભી સ્વર્ણ કાલ થા નહીં. ઓર વો હંમેશાં સોને કી તલાશ મેં જા ભી કાલ ઉસકે પાસ થા વો સબ ખા ગયા. એક સમય મૈં ટીવી બહોત દેખતા થા. બીમાર કી તરહ. ફીર એક સમય આયા જબ મૈને ટીવી દેખના છોડ દિયા. ઉસકે કઈ કારન હૈ. જૈસે કી આજ ટેલિવિઝન સે રિપોર્ટીંગ ધીરે ધીરે સમાપ્ત કી જાને લગી હૈ … ઔર ઉસ કે નતીજે મેં યે હો રહા થા કી સોસાયટી કી જા સારી હકીકત હૈ વો અબ ચાર લોગોં તક સિમિત રહ ગઈ. લેકિન રિપોર્ટીંગ સે જા દેશભર કી ચીજે જમા કી જાતી થે, ઉસ મેં અલગ-અલગ મુદ્દો પર આપ લગાતાર જાનતે રહેતે થે, વો અબ બંધ હો ગયા હૈ. અબ સિર્ફ હા યા ના મેં સવાલ દે ને કી નીતિ હો ગઈ હૈ. માનો કે ગ્રે એરિયા કા સ્કોપ હી ખતમ હો ગયા હૈ. યે જનમત બનાને કે નામ પર જનમત કી મૌત હો ગઈ. તો ઉસી કે શોક મેં મૈં ટીવી નહીં દેખતા.

મૈં આપ સે પૂછના ચાહતા હૂં કિ આપ ટીવી ક્યોં દેખતે હૈ? આપ અખબાર ક્યોં પઢતે હો? ક્યાં આપ જાનના ચાહતે હો કી કલ સે ક્યાં બહેતર હો ગયા? ઈસલિયે ન્યૂઝ દેખતે હૈ? લેકિન, ચીજે તો વહી હો રહી, જા પહેલે હો રહી થી. આજ અગર દંગા હો રહા હૈ, તો ૮૪ મેં ભી દંગા થા. મતલબ હર ઘટના કી પૃષ્ઠભૂમિ બીસ સાલ પહેલે કી હૈ. તો ઇસ મેં હમારે ઓર આપકે ભીતર કે નજરિયા ક્યાં નયા હો રહા હૈ? હમારી જા ભીતર કી બૈચેનિયા હૈ, વો ઇસ સે માર દી જા રહી હૈ. ઔર મર ગઈ હૈ. હમ સબ અબ બેચેન લોગ નહીં હૈ. આપ સબ ભી ઠહર ચૂકે લોગ હૈ. ઉસ બેચેની કો ખુરેદની કી બાત, લિખને કી બાત, બોલને કી બાત,. વો અબ લગભગ સમાપ્ત હો ગઈ હૈ.”

લોકશાહીની ચોથી જાગીર કહેવાતા પત્રકારત્વની કડવી અને નગ્ન વાસ્તવિકતા ઉપરના પેરેગ્રાફમાં પ્રતિબંબિત થાય છે. આજે માધ્યમોનો વિકાસ થયો છે, ભવ્ય ન્યૂઝરૂમ બન્યા છે, કેમેરાની તકનીકો વધી છે. અરે, મોટાં ખોખા જેવાં ટેલિવિઝનના સ્થાને સ્લીમ ફિટ એલ.સી.ડી. અને એલ.ઈ.ડી. આવી ગયાં છે, પરંતુ સમાચારોની ગુણવત્તા, પત્રકારત્વની સચ્ચાઈ, ઇમાનદારીનું સ્તર સતત નીચે જઈ રહ્યું છે. સાંભળવામાં કડવી લાગે, તેવી આ સત્ય વાસ્તવિકતાની રજૂઆત એન.ડી.ટી.વી.ના ન્યૂઝ એન્કર-રિપોર્ટર રવીશ કુમારે ‘નેશનલ દસ્તક’ નામના ન્યૂઝ પોર્ટલના શુભારંભ વખતે કરી હતી. અહીં તેની પચ્ચીસ મિનિટની એ અફલાતૂન સ્પીચના પ્રારંભિક અંશ રજૂ કર્યા છે. ‘યુ ટ્યુબ’ પર રવીશ કુમારની એ સ્પીચ આખી સાંભળી શકાય છે અને જ્યારે તમે આ સ્પીચ આખી સાંભળો છો, ત્યારે રવીશ કુમારે ઉપર કહ્યું એમ, આપણી અંદરની બેચેની જે અત્યારે મરી ચૂકી છે, તેમાં ફરી સંચાર થતો હોવાનું અનુભવાય છે.

રવીશ કુમારની ઓળખ માટે કોઈ ભૂમિકા બાંધવાની જરૂર નથી. જેઓ નિયમિત ન્યૂઝ ચેનલ્સ સર્ફીંગ કરતાં હશે, તે આ નામ અને ચહેરાથી સારી રીતે પરિચિત હશે. ચોવીસ કલાકની ન્યૂઝ ચેનલ્સ અત્યારે જે રીતે સતત સમાચાર માથે મારી રહી છે, તે પરથી કોઈ પણ દર્શકને તેમાં પસંદગીનો અવકાશ રહેતો નથી. ન્યૂઝ ચેનલ્સમાં સિત્તેર ટકાથી વધુ હિસ્સો એકના એક ન્યૂઝનો જ હોય છે અને બાકીના હિસ્સામાં ‘ફટાફટ ન્યૂઝ’, ‘દિનભર કી સોં ખબરે’, ‘સબસે તેજ ન્યૂઝ’ કરીને પૂરા વિશ્વભરના ન્યૂઝ ગણતરીની મિનિટોમાં બતાવી દેવાની ન્યૂઝ ચેનલ્સની ખેવના દેખાય છે! ન્યૂઝ ચેનલ્સની દુનિયા એટલી વિશાળ થઈ ચૂકી છે કે તેમાં શું જાેવું – શું ન જાેવું તે નક્કી કરવું કઠિન થઈ ગયું છે, કારણ કે તેમાં મોટા ભાગની ન્યૂઝ ચેનલ્સ એક જ મેથડને ફોલો કરી રહી છે. ન્યૂઝ માટે દોડાદોડી કરતા અને બૂમાબૂમ કરતા ન્યૂઝ એન્કર્સ માત્ર સ્થાનિક ન્યૂઝ ચેનલ્સમાં જ દેખાય છે, તેવું નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય કક્ષાની ન્યૂઝ ચેનલ્સમાં પણ આવા એન્કર્સની કમી નથી. આવા સમયે તટસ્થતાથી, આંતરિક સૂઝથી, આગવી સ્ટાઈલથી વાસ્તવિક ચિત્ર રજૂ કરતા ન્યૂઝ એન્કર્સ અને રિપોર્ટર્સ બહુ ઓછા જાેવા મળે છે. ૨૪×૭ ન્યૂઝ ચેનલ્સના શરૂઆતી દોરમાં પ્રણવ રોય, વિનોદ દુઆ, રજત કપૂર, બરખા દત્ત, રાજદીપ સરદેસાઈ જેવાં નામો આવ્યાં, જેમણે ન્યૂઝથી કશુંક વિશેષ દર્શકોને આપ્યું. તે પછીના દોરમાં અર્ણબ ગોસ્વામી, પુણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી, આશુતોષ અને રવીશ કુમાર જેવા એન્કર-રિપોર્ટર ન્યૂઝ ચેનલ્સને મળ્યા, જેમણે પ્રજામત કેળવવામાં પોતાની ભૂમિકા હોવાની સાબિતી પોતાના કામથી આપી. જાે કે અત્યારે આ બધામાં રવીશ કુમાર નામ સવિશેષ ચર્ચાઈ રહ્યું છે. રવીશ કુમારની આનાથી વિશેષ વધુ ઓળખ આપવાની અહીં બનતી નથી. રવીશ કુમારે જેમ અત્યારે ‘નેશનલ દસ્તક’ના પોર્ટલની શરૂઆત સમયે પોતાના વિચારો રજૂ કર્યાં હતા, તેવી જ રીતે તેઓ સાંપ્રત વિષય પર ઊંડાણ અને અર્થસભર વાતો દર્શકો સમક્ષ લાવતાં રહ્યા છે.

બિહારના મોતીહારી જેવા નાના ટાઉનમાંથી આવતા રવીશ કુમારે પોતાની આગવી સૂઝ, સમજ, અભ્યાસ, અને શાર્પ નજરથી પત્રકારત્વ ક્ષેત્રે બહુ ઊંચી નામના મેળવી છે. રામનાથ ગોયેન્કા જેવા પત્રકારત્વના પ્રથમ કક્ષાના એવોર્ડ મેળવનાર રવીશ કુમારે સાંપ્રત વિષયો પરની તેની વિશેષ ટિપ્પણી અને આલેખન માટે દર્શકોની સરાહના મેળવી છે. દિલ્હીની ગલીઓ, કસ્બાઓમાં ભટકીને રવીશ કુમારે રવીશ કી રિપોર્ટ નામના કાર્યક્રમમાં અનેક ગ્રાઉન્ડ સ્ટોરીઝ કરી છે. કસ્બા નામના તેના બ્લોગમાં રવીશે તેના વિચારોને મુક્ત રીતે ચર્ચ્યા છે. તેના બ્લોગની મુલાકાતથી અનેક એવી માહિતી, અનેક એવા લખાણો વાંચવા મળે છે, જે કોઈ પણ વાચક માટે ગોલ્ડન રિડીંગ બની શકે છે. રવીશના વિચારોની સ્પષ્ટમાં તેની ભાષાની સમૃદ્ધિ ભળતા તે વધુ વજૂદવાળા, વાસ્તવિક અને અપિલીંગ લાગે છે. પાછલા પોણા બે દાયકાથી ટેલિવિઝન ઉપર નમસ્કાર મૈં રવીશ કુમાર બોલીને પોતાની રજૂઆત કરતા, રવીશે બે પુસ્તકો – દેખતે રહીએ અને ઇશ્ક મે શહર હોના લખ્યા છે અને અનેક અખબારો, મેગેઝીનમાં પણ લખ્યું છે. ઈશ્ક મેં શહર હોના પુસ્તકમાં તો દિલ્હીની ગલીઓ, કસ્બા, રાજનીતિ, સમાજમાં ભજવાતી કથા, વાસ્તવિકતાઓને તેણે લઘુ પ્રેમ કથા(લપ્રેક)નું આલેખન કર્યું છે.

અત્યારે પ્રાઈમ ટાઈમમાં સાંપ્રત વિષયો ઉપર ચર્ચા છેડતા રવીશ કુમારોના વિચારોને જાણવા અને માણવા જેવા છે. જે જે-તે મુદ્દો દર્શકોને ખૂબ સ્પષ્ટતાથી વાચકો સુધી પહોંચાડી શકે છે, અને દેશ, સમાજની નિસબતને પણ ઉજાગર કરે છે. પાછલા કેટલાક સમયમાં બનેલી ઘટનાઓ અંગે રવીશ કુમારે ટ્‌વીટર, ફેસબુક, બ્લોગ અને પ્રાઈમ ટાઈમમાં જે વિચારો રજૂ કર્યા છે, તેમાંના કેટલાંક અહીં ટાંક્યા છે, જેમાં ક્યાંક ધારદાર કટાક્ષ છે, તો ક્યાંક કડવી વાસ્તવિકતા છે. :

***

સોશિયલ મીડિયા કે તમામ મંચો પર સુબહ હોતે હી જયંતી, પુણ્યતિથિ, વર્ષગાંઠ કે સંદેશો કી ભરમાર સે દિલ ગદગદ હો જાતા હૈ. ઈઙ્મા સંદેશો કો દેખકર અબ ભરોસા હો ગયા હૈ કિ હમારે દેશ મેં મહાપુરુષો કો ભૂલને કી પ્રથા સમાપ્ત હો ગઈ હૈ. નેતાઓ, મંત્રીઓ, પાર્ટીઓ અને સમર્થકો કે સંદેશો સે યકીન હો જાતા હૈ કી દેશ કો યાદ રખને કી શક્તિ પ્રાપ્ત હો ગઈ હૈ. દેશ ઉનકે બતાએ રાસ્તો પર ચલ રહા હૈ, રોજ બદલતે ઈન સ્મૃતિ સંદેશો સે થોડા સા કન્ફ્યુઝન ભી હોતા હૈ કી દેશ કલ વાલે મહાપુરુષો કે હિસાબ સે ચલ રહા હૈ યા ઉનકે હિસાબ સે ચલ રહા હૈ, જીન કી આજ જયંતી હૈ!

***

વિકાસ કી રાજનીતિ કા અસર યે હુઆ હૈ કી નિવેશ સમ્મેલનો કા ગ્રોથ રેટ કાફી બઢ ગયા હૈ. હર રાજ્ય કી રાજધાની મેં નિવેશ કો લેકર શિખર સમેંલન હોને લગે હૈ. ઉન સમ્મેલનો મેં ઉસ રાજ્ય કા કોઈ આયે ના આયે, પર અમરિકા યા ઓસ્ટ્રેલિયા મેં કોઈ ઉદ્યોગપતિ બન ગયા હૈ તો વો જરૂર આતા હૈ. એન.આર.આઈ કી એક ફિક્સ શ્રેણી હૈ.

***

વિકાસ કા એક નયા રોલ મોડેલ હૈ. સ્માર્ટ. ફોન સે લેકર શહર તક સ્માર્ટ હોને જા રહે હૈ. સોચિયે શહર સ્માર્ટ હો ગયા, ફોન સ્માર્ટ હો ગયા, કાર હો ગઈ ઔર આપ સ્માર્ટ નહીં હુએ તો ક્યા આપ અપમાનિત મહસૂસ નહીં કરેંગે. ક્યા આપ કો ઉસ સ્માર્ટ જગત મેં નાગરિકતા મિલેગી. કિસી ને સોચા કી અંડે વાલા, બદામ વાલા અપની રેંકડી કહાં લગાયેગા?

***

(“ગુજરાતમિત્ર”ની રવિવારીય પૂર્તિમાં 07 ફેબ્રુઆરી, 2016માં પ્રકાશિત)

November 7, 2007, was supposed to be the most glorious day of my professional career. Born in a dirt-poor village near India’s west coast, I arrived in the U.S. with $7, studied hard, and worked harder to arrive at a moment when all of my struggles and accomplishments would be recognized, even honored.

That morning I put on a freshly ironed white shirt, my best suit and black shoes especially polished for the day. My wife, Nalini, put on her most beautiful saree and favorite jewelry that she had brought from India. Our two adult children were also well dressed. I planned to take my family and a few friends that evening to Washington’s historic Willard Hotel for a glittering event at which Governing Magazine was honoring me with its prestigious “Public Official of the Year” award, established to “recognize and celebrate exceptional public leadership.”

I was going to receive the award at a gala ceremony also honoring Christine Gregoire, governor of the state of Washington; Fabian Nunez, speaker of the California Assembly; William White, mayor of Houston, Texas; and William Bratton, chief of police of Los Angeles, California. I could hardly wait till evening, when I would be honored as a distinguished public servant among these luminaries.

The day failed to unfold as I had hoped.

Very early that morning, as I was polishing my shoes, FBI agents knocked on the door of Harriet Walters, a mid-level official in the District of Columbia’s tax office. They roused her from bed and arrested her on charges of masterminding a major embezzlement scheme. They accused her of conspiring to siphon off $50 million in tax receipts over the course of nearly 20 years—under the noses of the agency’s leaders, including myself. For the past decade, I had been Harriet Walters’s boss, first as tax commissioner for the District, then as its chief financial officer.

That afternoon the U.S. attorney for the District of Columbia held a press conference to provide details about the investigation into the corruption. City leaders lined up behind him included Mayor Adrian Fenty and me, the city’s CFO. The ever-aggressive Washington media attacked the District’s young mayor and accused him of a lack of vigilant management. How could such embezzlement go undetected for so many years?

Ignoring protocol, I rushed to the microphones and faced the cameras.

“It’s not the mayor’s fault,” I said. “If anyone was responsible, it has to be me. I was in charge of the tax office.”

Under the District’s unique governance structure, the CFO controlled the entire financial administration, including its tax office. “I am the CFO. Therefore, I should be the one held responsible.”

Suddenly the bright lights and TV cameras turned on me, and I was hammered with rapid-fire questions from reporters. So much for the day that should have been my crowning achievement.

————————

Ever since I moved to Washington in 1976, I had dreamed of being the focus of a press conference. I had imagined the president appointing me to direct a major federal agency. I would stand there enjoying my 15 minutes of fame. Press photographers would click their cameras as I listened to endless encomiums coming my way.

This press conference on November 7, 2007, however, was not the one that I had imagined. It basically appeared to end my dreams. Nothing good could come of this attention. I was being branded as a negligent manager under whose eyes a mid-level bureaucrat had been able to commit major embezzlement. The next day, and for weeks to come, The Washington Post and other papers carried news of the scandal on their front pages. I was an object of derision. The Post skewered the city government in editorials and depicted me in a derisive political cartoon. The scandal made news for what seemed an eternity. What I had foreseen as my 15 minutes of fame instead became 15 months of infamy and agony.

During those dark days, it was a foregone conclusion that I was a dead man walking. Every day I arrived at the office expecting a new revelation about the ever-expanding scandal. The pressure on me was so great that some of my friends and well-wishers thought I might emotionally unravel, that I might just throw in the towel and leave the city.

I didn’t. I couldn’t. I persevered. In the end, it is nothing short of a miracle that I survived the scandal and remained the District’s CFO for six more years. I provided crucial financial leadership during the Great Recession, when the District was under severe financial duress along with most state and local governments.

How did I manage that?

First of all, it was a matter of professional pride. I was determined not to let the scandal define me. If it happened on my watch—which it did—I would do whatever it took to fix it. Second, I wanted to restore my reputation. When I had joined the District in 1997 as its tax commissioner, the tax office was mostly broken. Practically nothing worked. The city was insolvent—it had run out of cash. But after more than a decade under my watch, the District was financially stable, flush with cash, its reputation on Wall Street restored. I was not going to let this scandal be the last word on my tenure in the city.

People often ask how I survived such a professional calamity.

Simple. I have an immigrant’s survival instinct. I have been through worse in my life. From my earliest days, I swam against the tides of traditional Indian culture. No matter what they say, Indians generally worship money and material success. We are a smart, disciplined and shrewd people, but we can be crass.

We measure success by the size of one’s bank account, the number of rooms in one’s home, the make of one’s car. That’s why my father urged me to become a successful businessman in Mumbai—to make money, show it off and send it home to support the family.

“Make money, not poetry!” he would yell at me. I recoiled and rebelled.

Blame it on Abraham Lincoln. And Walt Whitman, Wallace Stevens, Emily Dickinson and Ralph Waldo Emerson. And above all Mahatma Gandhi. They were my heroes; I wanted to be like them.  

Gandhi was a rather a curious case. In his autobiography, he presents a self-deprecating portrait of himself. As a young boy he was afraid of darkness. He was not a particularly good student. He barely made it through his bar exam in London. He could not argue his first case in court because he was too timid. He failed as a lawyer in Mumbai and left to go to South Africa to see whether he could make a living there. Some years later when he appeared before the Indian National Congress to present a resolution, he could not speak in front of such a gathering. His autobiography is a rich catalogue of his weaknesses and failings, particularly in his early life. Reading it as an impressionable young boy, I wondered… If such a weakling could become the Mahatma, why not me?

While my more enterprising peers in Mumbai were immersed in commerce, I was steeped in American literature and biography. My eyes were set on people like Lincoln, who changed the world for the better, rather than on those who made millions from building and selling a better mousetrap.

My ambition was to be a man of consequence. As a professor at the University of Pittsburgh, I wanted to be more than just an academic. I wanted be like Harvard economist John Kenneth Galbraith, a much-celebrated writer and public-policy intellectual, who was once President Kennedy's ambassador to India and a major player in the Democratic Party during the 1950s and ‘60s. At the General Accounting Office, I strived to have an impact on public policy. My aim was to make a positive difference in the world. I refused to be ignored.

————————

In the age of Donald Trump’s “Make America Great Again,” survival instincts have become a necessity for Asian immigrants, among many others. On February 22, 2017, a young Indian software engineer named Srinivas Kuchibhotla was having a drink after work at his favorite bar in a small town southwest of Kansas City, where he and his wife had made their home. A disgruntled former Navy man named Adam Purinton confronted him and his friend, shouted racist slurs and said “get out of my country” before shooting Kuchibhotla. A few weeks shy of his 33rd birthday, he died of his wounds. Later Purinton pleaded guilty to first-degree murder and was sentenced to life in prison. India’s minister of external affairs tweeted: “I am shocked at the shooting incident in Kansas in which Srinivas Kuchibhotla has been killed. My heartfelt condolences to the bereaved family.” That was cold comfort to his mother, who said: “Now I want my younger son, Sai Kiran, and his family to come back for good. I will not allow them to go back.”

No doubt Kuchibhotla’s tragic death is a sign of the times. All of a sudden, a climate of fear has spread across immigrant communities, including among South Asians who have made this country their home. His widow, Sunayana Dumala, asked on her Facebook page: “Do we belong here? Is this the same country we dreamed of and is it still secure to raise our families and children here?”

I confronted that question in 1965 when I contemplated my prospects in the teeming streets of Mumbai. Like Kuchibhotla, I was itching for adventure. For me, an impoverished young man, the answer was clear: Go west, young man—go to America! I boarded an Air India flight in 1965 on a one-way ticket that took me across the oceans, not knowing when, if ever, I would return.

But why did I choose America? Why not elsewhere in the West? Millions of Indians have migrated to Canada, Great Britain, Australia and even to non-English-speaking countries of Europe. Some have even gone to Russia! Similarly, some Indians have also made their home in the burgeoning economies of East Asia or the Middle East. In an earlier era, they had gone to Africa to make their fortunes. 

I chose America because more than any other country it has the tradition of accepting and absorbing immigrants. It gives them a chance to remake their life and I got that chance for a life that would otherwise have been wasted in India. Here, at last, what matters is what I know and can do and not where I come from or how I look or what my hereditary lineage is.

For an immigrant with skills, America is heaven if you know what you want to do with your life and are willing to work at it. Only in America can an Asian immigrant like me become the chief financial officer of the nation’s capital. This nation’s generous people open their hearts and doors to immigrants like me and let them pursue their dreams. And that is why America is still the most favored destination for tens of millions around the world. The best and brightest as well as the tired and poor come to America, invited or not. Surveys show—and images from the evening news confirm—that people want to come here even when risking their lives.

My story is both cautionary and instructive, difficult yet uplifting. Ultimately, it is a harrowing tale of how to survive in India and succeed in America. It was an uncertain beginning, in some ways even more difficult than immigrants face today. In this winter of American discontent, when a presidential candidate rode into the White House based in part on his anti-immigrant rhetoric, it is rather quaint to say, as I do, “America is still the promised land for immigrants like me.” Especially when Indians and Asians have been targets of some of the worst violence against America’s newcomers.

In singing America’s glory, I am not ignoring what is bad and ugly here.  Like anyone I also see crime, drugs, social promiscuity, homelessness, profound economic inequality, racial discrimination and, above all, its toxic, special-interest-driven tribal politics that have debased the public square.  And, yes, I too feel the sting of discrimination—crank calls from crazies telling me to go back home. But where would I go? This is my home, now and forever!

Most Americans take their country for granted. I don’t. I know better. I am from the Old World, where America is still the place to go. When I hear people denigrating America, I am reminded of a poem by Ray Bradbury:

America

We are the dream that other people dream.
The land where other people land
When late at night, they think on flight
And, flying, here arrive
Where we fools dumbly thrive ourselves.

Refuse to see
We be what all the world would like to be.

How dumb! Newcomers cry, you are mad! They shout,
We’d sell our souls if we could be you.
How come you cannot see the way we see you?

You be the hoped-for thing a hopeless world would be.
You are the dream that other people dream.

I am a citizen now, and celebrate July 4th. But the day of my biggest celebration each year is October 10th. On that day in 1965, I landed in America. That is my Independence Day. Here’s how I found my way to America and achieved the American dream.

સેનાની તાલીમ જ ‘દેશભક્તિ’ શીખવેનો દાવો એટલે લોહિયાળ હિંદુત્વનો પ્રારંભ

આર.એસ.એસ.ની સ્કૂલ હોય કે સરકારી યોજના હોય, મુદ્દો તો એ પણ છે કે તાલીમ પામેલાઓને સરકારી સૈન્યની નોકરી મળી જશે એવી કોઈ ખાતરી પણ નથી.

રાષ્ટ્રીય સેવક સંઘ દ્વારા ઉત્તર પ્રદેશનાં બુલંદશહરમાં સૈનિક સ્કૂલની સ્થાપના કરવામાં આવી રહી છે. આગામી વર્ષમાં આ સ્કૂલ તૈયાર થશે, જ્યાં ૧,૨૦૦-૧,૬૦૦ જેટલાં વિદ્યાર્થીઓ ધોરણ છથી બાર સુધીનો સી.બી.એસ.ઇ.નો અભ્યાસક્રમ ભણવાની સાથે લશ્કરમાં જોડાઇ શકે તે રીતે તેમના માનસિક અને શારીરિક રીતે તૈયાર કરાશે. અહીં શહીદોનાં બાળકો માટે પણ બેઠકો અનામત રાખવામાં આવશે. આર.એસ.એસ.નાં પ્રમુખ મોહન ભાગવતે ભૂતકાળમાં સંઘનાં શિસ્તને ભારતીય સેના સાથે સરખાવ્યું છે, એટલું જ નહીં પણ તેમણે તો સંઘ ત્રણ દિવસમાં સૈન્ય ખડું કરી શકે છે છે, એવાં વિધાનો પણ કર્યાં છે. આર.એસ.એસ.નો શિક્ષણ વિભાગ વિદ્યાભારતી દેશમાં સ્કૂલ્સ તો ચલાવે જ છે પણ બુલંદશહરમાં ચૌધરી રાજપાલ સિંઘે દાન કરેલી ૩૨ વિઘા જમીન પર બની રહેલી રજ્જુ ભૈયા સૈનિક સ્કૂલમાં ૧૬ વીઘામાં સ્કૂલ તથા બાકી ૧૬ વીઘા જમીનમાં બાળકોને સૈન્યમાં જોડાવા જરૂરી તાલીમ અપાશે.

આપણે ત્યાં હાલમાં ૨૮ સૈનિક સ્કૂલ્સ છે, ૫ રાષ્ટ્રીય મિલિટરી સ્કૂલ્સ છે, ૧૩૭ આર્મી પબ્લિક સ્કૂલ્સ અને ૧૨ કૉલેજીઝ આર્મી વેલફેર એજ્યુકેશન સોસાયટી અંતર્ગત ચાલે છે.  ભારતમાં ૧૯૬૧માં જવાહરલાલ નહેરુ અને વી.કે. કૃષ્ણમેનનનાં સૂચનો અનુસાર સૈનિક સ્કૂલની શરૂઆત શરૂ કરાઇ હતી. માત્ર છોકરાઓ માટે બનેલી આ સ્કૂલ્સમાં તેમને એવી રીતે ભણવાય છે જેથી એન.ડી.એ.ની પરીક્ષા આપવા માટે તેઓ સજ્જ થાય, અહીંનાં ભણતરને સૈન્યની કોઇ જ પ્રકારની જુદી તૈયારી સાથે કંઇ લેવા દેવા નથી. વળી, જરૂરી નથી કે અહીં ભણેલો દરેક કિશોર એન.ડી.એ.ની જ પરીક્ષા આપે, અહીંના વિદ્યાર્થીઓ મેડિસીન, આઇ.એ.એસ. કે એન્જિનયરિંગ જેવી શાખામાં પણ આગળ વધે છે. અહીં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ સેનામાં જોડાવા માટેની પરીક્ષા નથી આપતા. વળી આ સૈનિક દેશમાં સૈનિક સ્કૂલો હોવા છતાં આર.એસ.એસ.ને સૈનિક સ્કૂલ બનાવવાની શી જરૂર?

સંઘના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ ચાલતો હતો ત્યારે આ લડતને સમાંતર સંઘનાં ડૉ. કેશવ બલીરામ હેડગેવરને ‘હિંદુ સમાજ’ની રચના કરવી જરૂરી લાગી હતી. આર.એસ.એસ.નાં પાયામાં જ વિચાર છે કે શિસ્તબદ્ધ સમૂહ જ ક્રાંતિ લાવી શકે છે, આત્મરક્ષણ કરી શકનારાં તો આગળ જતાં સમાજ અને દેશને બચાવી શકે છે. ૧૯૩૭માં હિંદુ નેતા ડૉ.બી.એસ. મુંજે નાસિક પાસે ભોસલા મિલિટરી સ્કૂલ સાથપવા માગતા હતા, જે માટે તેમને વાઇસરોયે તો મંજૂરી આપી હતી પણ બોમ્બેનાં ગવર્નરે ‘હિંદુ મિલિટરી સ્કૂલ’નાં આ વિચારને ખારીજ કર્યો કારણ કે ભારતીયોનું જોર વધે તે અંગ્રેજોને પોસાય તેમ નહોતું. આર.એસ.એસ.નાં સ્વયંસેવકોએ ૧૯૫૪ની સાલમાં ૧૦૦ જણાંને રાઇફલ અને હેન્ડગ્રેનેડનાં ઉપયોગની તાલીમ લીધી તથા સામ્યવાદીઓએ તાબામાં કરેલા ગામડાંઓ પાછાં મેળવીને દાદરા-નગર હવેલીને સ્વતંત્રતા અપાવી હતી. આમ કરવા માટે બોમ્બેનાં આઈ.જી.પી. નગરવાલાએ સી.આઇ.ડી. ઑફિસર નાબાર દ્વારા કહેવડાવ્યું હતું.

આ ઇતિહાસની વાત છે, અત્યારે આપણો દેશ કોઇનાં સંકંજામાં સપડાયેલો નથી, આપણે સ્વતંત્રતાની લડતની જરૂર નથી. પરંતુ આર.એસ.એસ.ની માન્યતા અનુસાર સૈન્યની તાલીમ હોય તો રાષ્ટ્રવાદની ભાવના સાહજિકતાથી સ્વભાવમાં વણાઇ જાય. હવે આ જો કટ્ટર રાષ્ટ્રવાદ હોય તો અહીં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ આર્મીમાં ઓછા અને માલેગાંવ બ્લાસ્ટ્સ જેવા કેસિઝમાં સંડોવાયેલા વધારે જોવા મળશે. માલેગાંવ બ્લાસ્ટનાં એ.ટી.એસ. રિપોર્ટમાં ભોસલા મિલેટરી સ્કૂલનો સંદર્ભ આવે છે તેવું ધિરેન્દ્ર ઝાનાં પુસ્તક ‘શેડો આર્મીઝઃ ફ્રિંજ ઑર્ગેનાઇઝેશન્સ એન્ડ ફુટ સોલ્જર્સ ઑફ હિંદુત્વ’માં ટાંકવામાં આવ્યું છે. ભોસલા મિલેટરી સ્કૂલનાં છેડાં સંઘ સાથે જોડાયેલાં છે. આ એ જ સ્કૂલ છે જે સ્થાપવાની એક સમયે અંગ્રેજ ગવર્નરે ના પાડી હતી. હવે એ સ્કૂલનાં પરિસરથી માંડીને ત્યાંથી ભણેલાઓનાં વિચાર માલેગાંવ પ્રકારની ઘટનાઓ તરફ જ વળવાનાં હોય તો કોઇ ચોક્કસ વિચારધારા આધારિત સૈનિક સ્કૂલથી આપણને ફાયદો થશે ખરો?

આ સ્કૂલ ઊભી કરનારાઓનું કહેવું છે કે અમારા જિલ્લામાં સૈનિક સ્કૂલ ન હોવાથી આ પગલું લેવાયું છે કારણ કે અમારા જિલ્લામાંથી સૈન્યમાં જનારાઓની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. વળી સંઘ દ્વારા ૩૫,૦૦૦ વિદ્યામંદિર તો ચલાવાય જ છે પણ સૈનિક સ્કૂલ સ્થાપવા પાછળનો તેમનો તર્ક એ છે કે સરકારી સૈનિક સ્કૂલો અમારા વિસ્તારમાં ન હોવાથી આ પગલું લેવાયું છે અને ઓછી કિંમતે અહીં બાળકોને શિક્ષણ આપવામાં આવશે. જો કે બાળ શિક્ષણનાં એક્સપર્ટ્સનાં મતે બાળકોનાં મનમાં કુમળી વયથી જ સંઘનાં હિંદુત્વમાં વિંટળાયેલો દેશપ્રેમ રોપવામાં આવશે તો તેનું પરિણામ માઠું આવી શકે છે. જરૂરી નથી કે આ સ્કૂલમાં શસ્ત્રોનો ઉપયોગ શિખવાડાય પણ, હિંદુ કટ્ટરવાદ પણ અંતે તો કટ્ટરવાદ જ છે.  બની શકે કે આ સ્કૂલ કોઇ પણ બીજી સરકારી સૈનિક સ્કૂલ જેવી જ કામગીરી કરે. પરંતુ આ બધાંને સમાંતર આપણે એ વાત યાદ કરવી રહી કે ગયા વર્ષે સરકારા દ્વારા ‘નેશનલ યુથ એમ્પાવમેન્ટ સ્કિમ’ એન-યસની જાહેરાત કરાઇ હતી.

આ યોજના અનુસાર દસ કે બાર ધોરણ પાસ કરેલાં વિદ્યાર્થીઓ જો તેમાં જોડાશે તો તેમને મિલિટરી ટ્રેઇનિંગ સાથે આઇ.ટી. સ્કિલ્સ, ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ, યોગ-આયુર્વેદ અને પ્રાચીન ભારતની ફિલોસૉફીની તાલીમ અપાશે. એક લેખમાં આ યોજનાને ‘દેશભક્તિનાં મૂલ્યો’ ધરાવતું સૈનિક રાષ્ટ્ર ઘડવા તરફનાં પહેલાં પગલાં સથે સરખાવવામાં આવ્યું હતું. સૈન્યની તાલીમ હોય તો જ દેશપ્રેમ હોય એ વિચાર સદંતર બોગસ છે. સરકાર નોકરીની તકો ખડી કરવાને બદલે આર્થિક અને માનવીય સ્રોતોનો ઉપયોગ સૈન્ય ઊભું કરવામાં કરે તે કેવી રીતે ગળે ઉતરે? આર.એસ.એસ.નાં વડાને સરકાર સાથે સારાસારી તો છે જ. શું આ સ્કૂલની શરૂઆત પાછળ એન-યેસની ટૂંકી યોજનાની સામે લાંબા ગાળાની યોજનાનું બીજ રોપવામાં તો નથી આવ્યું? આપણી પાસે એન.સી.સી. અને એન.એસ.એસ. પણ છે તો પછી આ યોજનાઓની શી જરૂર?

શું આપણાં યુવાધનને શિસ્તબદ્ધ કરવા માટે આપણને ખાનગી સેનાઓની જરૂર છે? આપણાં દેશમાં નક્સલવાદ અને ઉત્તર-પૂર્વનાં અમુક હિસ્સાઓમાં જે ઘરમાં પાંગરેલો આતંકવાદ છે એ કંઇ નાની સૂની સમસ્યા નથી. આર.એસ.એસ.ની સ્કૂલ હોય કે સરકારી યોજના હોય, મુદ્દો તો એ પણ છે કે તાલીમ પામેલાઓને સરકારી સૈન્યની નોકરી મળી જશે એવી કોઇ ખાતરી નથી. મોહન ભાગવતે ભારતીય સૈન્ય માટે કરેલી ટિપ્પણીઓ સાબિત કરે છે કે સંઘને ભારતીય સૈન્ય ‘અપૂરતું’ લાગે છે. સરકાર અને સંઘ યુવાધનને કયું ‘શિસ્ત’ આપવા માગે છે તે કળવું આસાન નથી. સરમુખત્યારશાહીના સંકેતો જેટલાં વહેલાં સમજી શકીશું તેટલું બહેતર છે.

બાય ધી વેઃ

વૈશ્વિક સ્તરે વાત કરીએ તો ફરજિયાત સેનાની તાલીમ અપાતી હોય તેવા દેશોમાં ફ્રાંસ, સિંગાપોર, સ્વિડન, કુવૈત, બાલી, થાઇલેન્ડ, કોલંબિયા, વેનેન્ઝુએલા વેગેરેનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકામાં તાલીમ જરૂરી નથી પણ ૧૮થી ૨૫ વર્ષની વયનાં છોકરાઓએ સિલેક્ટિવ સર્વિસ માટે પોતાનું નામ નોંધાવવું પડે છે, જેથી તેમને જરૂર પડ્યે કામે લઇ શકાય. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી સેનામાં સેવા આપવી ફરજિયાત નથી રહી તો ઇઝરાઇલમાં સ્ત્રી-પુરુષ બન્નેએ ઇઝારઇલી ડિફેન્સ ફોર્સમાં કામ કરવું જ પડે છે. આપણે વિકસવા માટે તત્પર એવું રાષ્ટ્ર છીએ, આપણને બળ કરતાં કળની વધારે જરૂર છે. શિક્ષકોનાં પગાર, શિક્ષણ તથા રિસર્ચમાં સરકાર કે કોઇ પણ સંગઠનનું યોગદાન લેખે લાગશે. શક્તિ પ્રદર્શન ક્ષણનાં હોય છે જ્યારે જ્ઞાનનો પ્રભાવ પેઢીઓ સુધી રહી શકે છે તે સત્તાધીશો સમજે તો સારું. બીજું એક બાય ધી વે એ કે સરમુખત્યાર થવા માટે પણ બહુ જુદાં પ્રકારની શક્તિ અને સમજ જોઇએ, માત્ર ગર્જનાઓથી કોઇ સિંહ નથી બની શકતું.

(સૌજન્ય : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 04 ઑગસ્ટ 2019)