ધ્યાન મેં ઈશ્વરનું કીધું,
તોય તારું નામ દીધું. 
મોતમાં પણ તું જીવાડે,
એ જ કે'વાનું છે સીધું.
હોઠ જાણે કે નદી હો,
એમ ગંગાજળ મેં પીધું.
આંગળી પર પુણ્ય હો તું,
તો પછી તો એ જ ચીંધું.
વિશ્વ મળતું'તું વિકલ્પે,
પણ, સ્મરણ તારું જ લીધું.
તું મળે ના, એ હો નક્કી –
મત્સ્ય તો શું કામ વીંધું?
સ્વપ્ન એ મારું હતું તો,
કોઈ બીજું કેમ બીધું ?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

એક સમય હતો જ્યારે સ્ત્રી ઘર, વર કે બાળકો ને ઘરડાંમાં ખર્ચાઈ જતી ને મોટે ભાગે ઘરનો ઉંબરો ઓળંગતી નહીં. અભણ અને અજાણ હોવાને કારણે ઘરની બહાર પણ દુનિયા છે એ તરફ બહુ નજર જ ન જતી. સમય તો એવો પણ હતો કે વિદુષી પણ આપણે ત્યાં જ હતી, પણ અનેક સંસ્કૃતિઓનાં આક્રમણે એ સ્થિતિ સર્જી કે પછી ચૂલો ફૂંકવામાં જ સ્ત્રી ફૂંકાતી રહી. ઘરમાં દરજ્જો તો પત્નીનો અપાયો, પણ કામવાળી ને ઘરવાળી વચ્ચે બહુ ફરક ન રહ્યો. નોકરાણી રાખવા કરતાં ઘરવાળી રાખવાનું સસ્તું પડ્યું, પણ, પછી એ સ્થિતિમાં ફરક પડ્યો.

સ્ત્રી ઘરની બહાર નીકળીને ભણતી, કામધંધો કરતી, કમાતી થઈ. રમત, ખેલકૂદ, કલા ને અન્ય તમામ ક્ષેત્રોમાં તે નોંધપાત્ર પ્રદાન કરતી થઈ. ઘણાં એવાં સ્થાનો પર પણ તે સાધિકાર બિરાજતી થઈ જેના પર પુરુષોનું આધિપત્ય હતું. એ સાથે જ તે શોષિત, પીડિત પણ થઈ. શોષણની સીમાઓ વિસ્તરી. એક તબક્કે તેનું ઘરમાં જ શોષણ થતું હતું, તે સ્થિતિ બદલાઈ ને બહાર પણ તેનું અનેક સ્તરે ને અનેક તબક્કે શોષણ થતું રહ્યું. બધે ને બધી સ્ત્રીઓની આ સ્થિતિ હતી એવું ન હતું, પણ જ્યાં પણ, પુરુષના હાથમાં સત્તા હતી ને સ્ત્રી આશ્રિત હતી ત્યાં કેટલીક સ્ત્રીઓ શોષણનો ભોગ બની ને અનેક કાયદાઓ સ્ત્રી સંદર્ભે થયા હોવા છતાં સૂક્ષ્મ અને સ્થૂળ રીતે તેનું શોષણ થતું જ રહે છે. એ પણ છે કે જ્યાં સ્ત્રી સત્તા ભોગવે છે ત્યાં પુરુષને પણ ઘણી રીતે વેઠવાનું આવે છે. સાદી વાત એટલી છે કે જેના હાથમાં સત્તા છે તે બે રીતે વર્તી શકે છે. તે સત્તાની મર્યાદામાં રહીને તેનો સદુપયોગ કરશે અથવા તો દુરુપયોગ કરી કોઈનું પણ શોષણ કરશે. આમ થવામાં બાળપણમાં થયેલો ઉછેર પણ ક્યારેક ભાગ ભજવે છે.

બાળપણ છોકરાનું કે છોકરીનું લગભગ સરખી રીતે વીતતું હતું. એમાં સમય જતાં પરિવર્તન આવ્યું. એક સમય હતો જ્યારે છોકરા, છોકરી એકબીજા સાથે વાત કરતાં પણ સંકોચ અનુભવતા, ત્યાં મૈત્રી હોવાની તો બહુ દૂરની વાત હતી, પણ હવે મૈત્રી થવી રમત વાત થઈ ગઈ છે. કોઈ છોકરાને, કોઈ છોકરી સાથે દોસ્તી છે એવી વાત ખબર પડતી તો માબાપ છોકરાને ઠપકારતાં ને એવી છોકરી પર બદનામીનો ઠપ્પો લાગતો. આજે વાત એવી રહી નથી. છોકરા-છોકરી એક બીજાના મિત્ર હોય તે સહજ થઈ ગયું છે. એમાં નવી વાત એ ઉમેરાઈ છે કે છોકરાને ગર્લફ્રેંડ હોય કે છોકરીને બોયફ્રેંડ હોય તો તેનો અર્થ એવો થાય છે કે એ બે વચ્ચે માત્ર દોસ્તી નથી, પણ એથી વધુ પણ કૈંક છે. એવાં ઘણાં છોકરાઓ છે જેની ગર્લફ્રેંડ ગમે ત્યારે તેના ઘરે આવ-જા કરી શકે છે, એવું જ છોકરીઓને ત્યાં પણ તેનો બોયફ્રેન્ડ આવે જાય છે. એવું પણ માની લેવાય છે કે જે બોયફ્રેંડ-ગર્લફ્રેંડ છે તેમની વચ્ચે શરીર સંબંધ પણ હોય છે. આ માન્યતા સાવ ખોટી છે એવું પણ નથી. આ મિત્રો એકાંત મેળવી લે છે ને એકબીજાને માની-માણી પણ લે છે. શરીર સંબંધ પતિ-પત્ની વચ્ચે જ હોય એવું હવે રહ્યું નથી, ક્યાંક તો એવું પણ બન્યું છે કે ત્યાં જ એ સંબંધ ન હોય ને બે મિત્રો વચ્ચે હોય પણ ! ઘણીવાર તો એ સંબંધ ન હોવામાં બીજા સાથે સંબંધ હોવાનું મૂળમાં પડેલું હોય એમ બને.

હવે બધાં મોડર્ન થઈ ગયા હોવાના વહેમમાં ફરે છે, પણ એ વહેમ વધારે ને હકીકત ઓછી છે. દેખાવ એવો હોય છે કે પોતે બહુ મુક્ત સમાજમાં માને છે ને કોઈને, કોઇની સાથે સંબંધ હોય તો તેમાં કૈં ખોટું નથી એવું પણ મને છે, પણ આ વાત પોતાના પર આવે છે તો બધું ગિલિટ ઊતરી જાય છે ને વાત ગિલ્ટ પર આવીને અટકે છે. આપણે મોડર્ન હોવાનું કબૂલીએ છીએ, પણ આપણે પારદર્શી નથી. પોતાને ને અન્યને માટેનાં ધોરણો આપણે જુદાં રાખીએ છીએ. જેમ કે, પોતાને અન્ય સ્ત્રી કે સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધ હોય એ મોડર્નિટીમાં ખપે છે, પણ પત્ની તો તેને સીતા જેવી જ જોઈએ છે, અક્ષત્‌ યૌવના જ જોઈએ છે. મોડર્ન હોવાના ખરેખર આગ્રહી હોય એમણે કાંટલાં જુદાં ના રાખવા જોઈએ, જેથી સામેવાળી વ્યક્તિને અન્યાય ન થાય.

એક બાબત આખા સમાજે સમજી લેવાની રહે કે બોયફ્રેંડ, ગર્લફ્રેંડના જમાનામાં લગ્ન પહેલાં કૌમાર્ય જાળવવાનું સરળ રહ્યું નથી. ઘણા સંબંધો તો લગ્ન પહેલાં બંધાઈ ચૂક્યા હોય છે, એટલું જ નહીં, સગીર વયે શક્ય બન્યા હોય છે ને એની છોછ પણ ખાસ રહી હોતી નથી. સાચી વાત તો એ છે કે સગીરની 17 પૂરા-ની વય ઘટવી જોઈએ. 16-17ની વયે પણ પુખ્તતા ધારણ કરવાનું સહજ થઈ પડ્યું છે એ વખતે 18ની પુખ્તતા મજાક જેવી લાગે છે. 18 સુધી છોકરીનાં લગ્ન કાયદેસર ગણાતા નથી, પણ લગ્નનો લહાવો નથી જ લેવાતો એવું કહી શકાય નહીં. છોકરી લગ્ન પહેલાં લગ્નનું સુખ માણી ચૂકી હોય એ અશક્ય નથી. એની ટીકા કરવાનો આશય નથી, પણ કહેવાનું એ છે કે જો આધુનિક થવાનો વાંધો સમાજને નથી તો પુખ્તતા પહેલાં કે લગ્ન પહેલાં બંધાતા સંબંધોને નિભાવવાની ઉદારતા પણ સમાજે દાખવવાની રહે. આવા સંબંધોને ઉત્તેજન ન અપાય તો પણ, જ્યાં સંબંધ બંધાયો જ હોય ને સ્વેચ્છાએ બંધાયો હોય ત્યાં અનુદાર થવાનું યોગ્ય નથી.

વારુ, લગ્ન પછી શી દશા થાય છે એ પણ જાણવા જેવું છે. લગ્ન થાય ત્યારે શરૂઆતમાં તો બધું ઠીક ચાલતું હોય છે, પણ પ્રથમ સંતાન થાય કે થોડા સમય પછી ગિલિટ ઉતરવા માંડે છે. પત્ની પિયર હોય તો એ ગાળામાં વાત બદલાય છે. પતિ ન જીરવાતી એકલતામાં ક્યાંક ખેંચાય છે કે પત્ની પણ પિયરનો કોઈ સંબંધ તાજો કરી આવે છે. આમાં બંને સમજદાર હોય તો બહુ વાંધો આવતો નથી ને એવું ન હોય તો તેનાં પરિણામો વેઠવાનાં થાય છે. સંતાન થયા પછી પત્નીને, પતિના પૂર્વ સંબંધોની કે પતિને, પત્નીના પૂર્વ સંબંધોની ખબર પડે છે કે શાંતિ હણાઈ જાય છે. સંબંધો લગ્ન પહેલાંના કે લગ્ન પછીના પણ હોય છે. એ જ્યારે પણ, જેને પણ ખબર પડે છે કે જીવન ડામાડોળ થવા લાગે છે. વાત મરવા, મારવા પર પણ આવી જાય છે ને હાથમાં છેડા, છૂટા આવી જાય છે. લગ્ન પછી પતિ કે પત્ની જાણતાં હોય છે કે જે તે સંબંધ, પરિણીત હોવાની સભાનતા પછી વિકસે છે. મતલબ કે બધું અજાણતા થતું નથી. પોતે પરિણીત હોય છે એ વાત જાણતા હોવાથી પતિ કે પત્ની એકાએક ક્યાંક સંડોવાવાની ઈચ્છા રાખતા નથી. જ્યાં માત્ર ટાઈમ પાસ છે ત્યાં તો બંને પાત્રો જાણતા હોય છે કે આ સંબંધ લાંબો ચાલવાનો નથી. ગરજ પતે એટલે કોઈ પણ કેવી રીતે છટકાય એની પેરવીમાં જ હોય છે. ત્યાં હરખ શોકની વાત બહુ નહીં હોય, પણ જ્યાં લાગણીનો તંતુ ફૂટે છે ત્યાં હાથ ખંખેરીને ચાલ્યા કરવાનું અઘરું છે. એવું બને છે કે પતિ કે પત્ની ખરેખર સંવેદનાથી સબળ રીતે જોડાયેલાં હોય, કોઈ કમી કે ખામી ન હોય, બધી વાતે સુખ હોય ને છતાં પતિ કે પત્ની લગ્નેતર સંબંધ સુધી પહોંચે છે. બધું જાણવા છતાં કે આ ઠીક નથી ને છતાં સંડોવાવાનું બનતું જ હોય છે. આનું કોઈ ગણિત નથી, કોઈ માપ નથી, કોઈ ગણતરી નથી ને છતાં સ્ત્રી-પુરુષો એકબીજા તરફ ખેંચાતાં હોય છે. આમાં જ્યાં પણ લાગણી પ્રાધાન્ય ભોગવે છે ત્યાં તડફડ થઈ શકતું નથી ને એમ થવું પણ ન જોઈએ. શકય તેટલી કાળજી ને લાગણીથી ન ગમતો નિર્ણય લેવાનો રહે. ન ગમતો એટલા માટે કે બધાંને ગમતો નિર્ણય એ કદી હોતો નથી.

સાચું તો એ છે કે આ આગમાં હાથ નાખવા જેવું છે ને ક્યાંક, કોઇકે તો દાઝવાનું હોય જ છે. સૌ કોઈ આ વાત જાણે છે એટલે બને ત્યાં સુધી સુખનો જીવ દુ:ખમાં ન નાખવો, એમ બધાં ઇચ્છતાં હોય છે, પણ એવું થતું નથી ને એમ કોઈના કહેવાથી કોઈ અટકી જાય એટલું સહેલું એ હોતું પણ નથી. બધું જાણવા છતાં ને અનિચ્છાએ, આગમાં કૂદવાનું નથી જ થતું એવું ક્યાં છે? આ વાત જ એવી છે કે એમાં કોઈ ડહાપણ કે સલાહ કામ નથી આવતાં. એવું પણ ક્યાં નથી બનતું કે માર્ગદર્શન આપનાર જ માર્ગ ભૂલે? એટલે બચાય ત્યાં સુધી બચવું, પછી તો ઉપરવાળો જ માલિક છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

એમ લાગે છે કે જેમ જેમ હિંદુત્વની વાતો વધતી આવે છે તેમ તેમ આપણું ઝનૂન ને પછાતપણું જ જાહેર થતું આવે છે. વિધર્મીને આપણે ઝનૂની ને આક્રમક કહીને વખોડતા હોઈએ તો એ જ માર્ગે હિન્દુઓ પણ છે એવું નથી? હિન્દુ ધર્મ અત્યાર સુધી બહુ ખુલ્લો ને સહિષ્ણુ રહ્યો છે. કોઈ ધર્મને નથી એટલા દેવીદેવતાઓ હિંદુ ધર્મમાં છે. કોઈ એકને જ દેવ ગણવાનું સંકુચિત માનસ હિન્દુ ધર્મનું નથી. તેમાં દેવ છે તો દેવી પણ એટલું જ મહત્ત્વ ધરાવે છે. કોઈ ધર્મને આટલી દેવીઓ નથી. દેવના નથી, એટલાં વ્રત દેવીઓનાં છે. પુરાણોમાં પણ ગાર્ગી ને અન્ય વિદુષીઓ શાસ્ત્રાર્થ કરતી હોવાના ઉલ્લેખો છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે હિન્દુ ધર્મ વધુ ઉદાર અને અન્ય વિચારસરણીને મહત્ત્વ આપનારો ધર્મ છે. આ સહિષ્ણુતા ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહી છે ને આ ધર્મને વધુ સંકોચવાના ને ઝનૂની બનાવવાના પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે તે બરાબર નથી. હિંદુ ધર્મના જે ઉદાર અને ઉદાત્ત ખ્યાલો છે તેનો વિશ્વમાં જોટો જડે એમ નથી. એ જોટો, ખોટો કરવાનો પ્રયત્ન થઈ રહ્યો છે. આપણે તાલિબાનો નથી. જે સંકુચિતતા ત્યાં છે એ અહીં લાવીને આપણે ઘૂંઘટ અને પડદા વિકસાવવા છે? જો બુરખાનો આપણને વિરોધ હોય તો આપણી સંકુચિતતાઓ બુરખાની દિશામાં જ છે તે સમજી લેવું ઘટે.

આટલું કહેવાનું એટલે થયું છે કે ડાકોરના વિશ્વવિખ્યાત રણછોડરાયના મંદિરમાં વારસાઈ હક આગળ કરતી સ્ત્રીઓને મંદિર મેનેજમેન્ટે પૂજા કરવાની મનાઈ ફરમાવી છે. વાત એમ છે કે ડાકોરના રણછોડરાયની પૂજા કરવા માટે વંશ પરંપરાગત રીતે જેમનો ક્રમ આવે છે એવી બે બહેનોએ પૂજા કરવાની માંગ કરી છે અને બીજી ઓકટોબરે કોઈ પણ સંજોગોમાં તે પૂજા કરશે જ એવો આગ્રહ રાખ્યો, પણ મંદિર પરિસરમાં પ્રવેશથી આગળની તક તેમને મળી નથી. આ અગાઉ 16 ઓગસ્ટે એક બહેને ગોપાલજીની સેવા કરવાનો પોતાનો હક આગળ કરીને હિંડોળા ઝુલાવ્યા હતા, જેનો વૈષ્ણવ સંપ્રદાયને વાંધો પડ્યો હતો અને એ બહેનને ફરી આવું ન કરવા નોટિસ મોકલાઈ હતી. એ પછી પણ બહેનોએ બે ઓકટોબરે પૂજાનો આગ્રહ રાખતા વાતાવરણ ગરમાયું હતું. આ બહેનોને ભય હતો કે તેમની હઠ તેમનાં પર આક્રમણો કરાવશે એટલે તેમણે પોલીસનું રક્ષણ પણ માંગ્યું હતું. આની સામે મંદિરનુ ટ્રસ્ટ પણ એ વાત આગળ કરે છે કે મંદિરના 1,200 વર્ષના ઇતિહાસમાં કોઈ સ્ત્રીએ ભગવાનની પૂજા કરી નથી. આ બરાબર નથી. 1,200 વર્ષ સુધી સ્ત્રીના હકને ધ્યાનમાં જ ન લેવાય એ કેવું? 1,200 વર્ષ સુધી પૂજારીઓનું વર્ચસ્વ રહ્યું હોય તો તે કાયમ રહેવું જ જોઈએ એવું ક્યાં ય લખેલું નથી. 1,200 વર્ષ પહેલાં સ્ત્રીઓ બહાર ન પડી હોય ને હવે પડે તો તે પરિવર્તન સ્વીકારવું પડે. વર્ષો પહેલાં આ જ માનવજાત માનતી હતી કે પૃથ્વી ફરતી નથી, તો વર્ષો સુધી એવું માનતા હતા એટલે હજી એમ જ માનવું જોઈએ એવો નિયમ છે? એટલે વર્ષોથી પૂજારીઓએ પૂજા કરી હોય તો ભલે, પણ તેથી પૂજારણો પૂજા કરી જ ન શકે એ વાત કોઈ રીતે ન્યાયી નથી.

બીજી મહત્ત્વની વાત એ છે કે આ, બહેનોને પરંપરાગત રીતે મળતો અધિકાર છે ને તે તેનો ઉપયોગ કરવા ઇચ્છે તો તેને તેમ કરતી અટકાવવી એ અધર્મ છે. આ બહેનો સ્વર્ગીય પૂજારી પિતાની દીકરીઓ છે ને પિતા નથી ત્યારે એમને પૂજાનો અધિકાર સહજ રીતે જ મળે. આ પિતા પણ સેવક વંશ તરીકે વંશ પરંપરાગત રીતે પૂજા કરતા આવ્યા હતા ને એ જ અધિકારની રૂએ દીકરીઓ પૂજા કરવાનો હક માંગે છે. એ પિતાના સંતાનમાં આ બે દીકરીઓ જ છે. પિતાની મિલકતમાં પુત્રીનો અધિકાર માન્ય કરાયો હોય તો આ તો ભગવાનની પૂજા કરવા ઇચ્છે છે, એને અટકાવી શકાય નહીં. આ બહેનો એવો દાવો પણ કરે છે કે 2018માં આ બહેનોના હક બાબતે થયેલા કેસનો નિકાલ તેમની તરફેણમાં આવ્યો છે ને બહેનોનો હક કોર્ટે મંજૂર રાખ્યો છે. આ સ્થિતિમાં ટ્રસ્ટનું કહેવું છે કે કોર્ટે એવો કોઈ હુકમ બહેનોની તરફેણમાં કર્યો હોય તો એ આદેશ ટ્રસ્ટને બતાવાય તો ટ્રસ્ટને પૂજા કરવા દેવાનો વાંધો નથી. આ બહેનોએ એ આદેશ ટ્રસ્ટને બતાવીને પૂજાનો હક માંગ્યો છે, પણ ટ્રસ્ટ એ આદેશને માનવા ને તેમની કોઈ વાત સ્વીકારવા તૈયાર નથી – એવું એક બહેન કહેતી દેખાઈ છે. આ લખાય છે ત્યાં સુધી બહેનો પૂજા કરી શકી નથી, પણ કોઈ પણ આદેશની ખરાઈ કર્યા વગર પણ ટ્રસ્ટે એ બે બહેનોને પૂજન અર્ચનનો અધિકાર આપવો જોઈએ.

એ તો થાય ત્યારે વાત, પણ મંદિર ટ્રસ્ટની ને એ નિમિત્તે બીજે બધે પણ સ્ત્રીઓને ધર્મ સ્થાનોથી દૂર રાખવાનું વલણ કેટલાંક મંદિરોએ આજ પર્યંત પાળેલું છે. સબરીમાલા મંદિરમાં તો મહિલાઓના પ્રવેશ પર જ મનાઈ છે. આ મનાઈ 10થી 50 વર્ષની સ્ત્રીઓ સંદર્ભે છે. તે એટલે કે એ વર્ષ દરમિયાન જ સ્ત્રીઓને માસિક આવે છે. એ હિન્દુ ધર્મમાં જ છે કે માસિકમાં આવેલી સ્ત્રીઓ અપવિત્ર ગણાય છે. એક સમયે આમ મનાવું વાજબી હશે, પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયું હોય કે માસિકસ્રાવ એ શુદ્ધ જૈવિક પ્રક્રિયા છે ને તેમાં કશું અજુગતું કે અપવિત્ર નથી, તો હજી પણ પવિત્રતાને નામે સ્ત્રીઓને તેના જ ભગવાનથી દૂર રાખવી યોગ્ય છે? સુપ્રીમ કોર્ટે 2018માં મહિલાઓના પ્રવેશ પરનો પ્રતિબંધ હટાવવા કહ્યું હતું, પણ એ આદેશનો પણ મંદિરે સ્વીકાર કર્યો ન હતો. સાચી વાત તો એ છે કે બંધારણની કલમ 14 સમાનતાનો નિર્દેશ કરે છે. જો એ કલમ તમામ ભારતીયને લાગુ પડતી હોય ને એની રૂએ પુરુષને પૂજા અને પ્રવેશનો અધિકાર મળતો હોય તો એ જ પૂજા અને પ્રવેશનો અધિકાર સ્ત્રીને પણ સહજ રીતે જ મળે, પણ કમનસીબે સ્ત્રી-પુરુષ બાબતે હજી ભેદભાવ રાખવામાં આવે જ છે, તે ઠીક નથી.

અનેક રીતે ને પ્રકારે મહિલાઓએ અનેક ક્ષેત્રોમાં પોતાને પુરવાર કરી હોય, પછી પણ મહિલાઓને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા ઓછી જ હોય તો તે દુ:ખદ છે. એ રીતે વિધર્મીઓ કરતાં હિન્દુ ધર્મમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ બહુ સારી છે એવું લાગતું નથી. હિન્દુ સંપ્રદાયે ગંભીરતાથી આત્મ નિરીક્ષણ કરવાની જરૂર છે. જે ધર્મે સ્ત્રીઓને પાછળ રાખી છે તેમનો વિકાસ અન્ય ધર્મની તુલનાએ કેટલો થયો છે તેનો અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે. એ પણ વિચારવાની જરૂર છે કે હિન્દુઓની બહુમતી હોવા છતાં ભારત અન્ય જાતિ, ધર્મ કે સત્તાનાં આક્રમણો ખાળી કેમ ન શક્યું? કોઈ પણ રાષ્ટ્રે ન ભોગવી હોય એટલી ગુલામી ભારતે જ કેમ ભોગવી? શું કારણ હતું કે ભારત સેંકડો વર્ષની ગુલામી ભોગવવા લાચાર જ રહ્યું? હિન્દુઓમાં શૌર્ય ન હતું? સાહસ ન હતું? બુદ્ધિ ન હતી? શું ખૂટતું હતું? આટલા રાજા-મહારાજાઓ હતા, આટલું સૈન્ય હતું, આટલાં શસ્ત્રો હતાં તે કેમ આવતી ગુલામીનો સામનો ન કરી શક્યાં? એવું પણ ન હતું કે સામનો થયો જ ન હતો, રાણા પ્રતાપ અને લક્ષ્મીબાઈની ભારતને ખોટ ન હતી, છતાં આ દેશ ગુલામ થયો, એટલું જ નહીં, એકથી વધુ વખત થયો.

એ ગુલામ થયો તે કુસંપને કારણે. દેશદ્રોહને કારણે. મીરજાફર, અમીચંદ એક જ ન હતા. અન્ય પ્રજાઓને, રાજાઓને હુમલાનું, સત્તાનું આમંત્રણ આ જ દેશના લોકોએ આપ્યું. રાજા-મહારાજાઓ એકબીજા પર તલવાર તાણવામાંથી જ ઊંચા ન આવ્યા. જે સૈન્ય વિદેશી, વિધર્મી પ્રજા માટે વપરાવું જોઈતું હતું તે અંદરોઅંદર વપરાયું ને એ રીતે શક્તિ ને સૈનિકો, બંને હણાયાં, પછી વિદેશી તાકતો સામે કેટલુંક ટકાય? અંગ્રેજો એ પારખી ગયા ને એમણે આપણી વચ્ચેના કુસંપનો ભરપૂર લાભ ઉઠાવ્યો. આટલા મોટા દેશને ગુલામ બનાવવાનું સહેલું ન હતું, પણ આપણી નબળાઈઓએ, આપણા અહંકારે, આપણા દંભે વિદેશી અને વિધર્મી સત્તાને મોકળું મેદાન આપ્યું. આજે પણ સારાસારનો વિવેક આપણામાં ઓછો જ છે. જેટલી વિદેશી પ્રજાઓ આપણે ત્યાં આવી એના કરતાં હિન્દુઓ વધારે જ હતા, એમાં અડધી વસ્તી સ્ત્રીઓની હતી જેને પછાત ને અભણ રાખવામાં જ આપણે ભલું જોયું. એમાં લક્ષ્મીબાઇ, અહલ્યાબાઈ જેવી થોડી સ્ત્રીઓ જ સશક્ત અને સામનો કરી શકે એવી હતી. જરા વિચારો કે બધી સ્ત્રીઓ શિક્ષિત ને સક્ષમ હોત ને પુરુષો પણ એટલા જ સ્વાભિમાની ને સંપીલા હોત તો કઈ પ્રજાની તાકાત હતી કે દેશને ગુલામ બનાવે, પણ કુસંપ અને સંકુચિત મનોદશાએ આપણને મુક્ત ન રહેવા દીધા. આજે પણ આ સ્થિતિમાં બહુ ફેર પડ્યો નથી. આજે પણ સ્ત્રીને મંદિરમાં પ્રવેશ કે પૂજા બાબતે રોકવામાં આવે ને બીજી તરફ સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતાનું નાટક કરીએ, મહિલા દિન ઉજવીએ ને ઓલ વેલનો દંભ કરીએ એમાંથી ફલિત તો એટલું જ થાય છે કે હિન્દુ હોવાનું ગૌરવ લેવા જેટલી પાત્રતા આપણે કેળવવાની હજી બાકી છે. અનેક મંદિરો, અનેક દેવીદેવતાઓ ને અનેક હોમ હવન છતાં, સાચા હિન્દુઓ ઓછા છે ને આટલી વસ્તી છતાં આપણે સાચા અર્થમાં હિંદુત્વનો મહિમા કરી શક્યા નથી. હવે તો એ સ્થિતિ છે કે ગુલામ થવા આપણે વિદેશી પ્રજાઓ પર પણ આધાર રાખવો પડે એમ નથી. એ બાબતમાં આપણે પૂરતું સ્વાવલંબન કેળવ્યું છે, એવું નહીં?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 04 ઑક્ટોબર 2021