અમણાં અમણાં ગુજરાતીમાં કૉમેન્ટરી આપવાનું ચાઇલું છે
તેમાં મને હુરતીને હો ચાન્સ આઈલો તે હારુ બધાંનો આભાર …
પણ હાચું કઉં તો મને કૈં બઉ હમજ પડતી નથી
ને જે બોલે છે તેને હો બઉ પડતી ઓય એવું લાગતું નથી
આજ હુધી લોન્ગ ઓન 
મિડ ઓફ મિડ વિકેટની મને ખબર પઈડી નથી
સ્લિપની ખબર ખરી
પણ તે તો 'સ્લીપ'ની કરતો ઓઉં તો !
ગુજરાતીમાં બેટ્સમેન સિક્સર મારે તો તેને છક્કો કે'ય તે બરાબર નથી
બઉ થાય તો છગ્ગો કો'
પણ 'છક્કો' તો માણહમાંથી હો કાઢી મેઇલો ઓય એવું લાગે –
તો અ'વે ટાયલાં કરવા કરતાં 
કૉમેન્ટરી જ આલું
આ ભૂરા પેન્ટવાળો કૂતરું પાછળ પઇડું ઓય તેમ દોડી રઇલો છે 
બોલ લાખવા હારુ 
તે દોઇડો ને આ લાઈખો બોલ
ને એની તો હું કઉં અમણાં 
જરાકમાં સ્ટમ ટીચાતું રૈ ગિયું
એ તો હારું છે કે વિકેટકીપરે 
બોલ પકડી લીધો 
ની તો ચાર બાઈ જતે
પણ વિકેટકીપરે ઘરમાં રોકતો ઓય તેમ 'બાઈ'ને રોકી
ને બોલ પાછો બોલર પાંહે મોકઇલો
બીજી બોલ –
બોલર દોઇડો ને કચકચાવીને બોલ એવો લાઈખો
કે મને તો થિયું કે બેટ્સમેનની ખોપરી ટીચી લાખવાનો
પણ બેટ્સમેન ઉસ્તાદ તે 
ઉપરથી જતા બોલને બેટથી 
ડિંગલી કઇરી ને એની માને –
બોલ હીધો બાઉન્ડરી પર !
ચાર રન બેટ્સમેનના ખાતામાં –
એમ્પાયરે હો ઠૂંઠીયું અ'લાવીને ચારનો ઈશારો કઇરો
આ તીજો બોલ લાઇખો 
તે વાઈડ પૈડો
આ ખરું 
વાઈડ બોલમાં રન મલે 
ને બોલ હો ની ગણાય
આ તો હાળું પોઇરું થાય 
ને લગન ની ગણાય એના જેવું છે
નો બોલનું હો એવું જ ! 
છગ્ગો મારે તો હાત રન હો મલે
કૈં કે'વાય ની
આ બોલ લાઇખો
બેટ્સમેને ઓફ સાઈડ પર ફટકો માઇરો
પણ ફિલ્ડરે અટકાઈવો
નો રન !
બોલ પાછો બોલર પાંહે !
દોડહો કિલોમીટરની ઝડપે બોલ લાઇખો 
બેટને હમજ પડે 
તે પેલ્લાં તો બોલ વિકેટકીપર પાંહે ગિયો
તે હો ઊંચો તો બઉ થિયો 
પણ તેની હો ઉપરથી ગિયો
પાછળ કોઈ ફિલ્ડર ની અતો
તે બોલ ગિયો બાઉન્ડરી પર
આ ફિલ્ડિંગમાં કૈં હવાદ નથી
જાં' બોલ જાય તાં' ફિલ્ડર રાખવા જોઈએ તેને બદલે જાં' બોલ ની જતો ઓય તાં' ફિલ્ડર ઊભા રાખે તે હું 
ઘાસ કાપવા હારું? 
આટલાં વરહથી આ લોકો મેચ રમે છે
પણ ફિલ્ડિંગ ગોઠવતાં નથી આવડતી
એના કરતાં તો મો'લ્લામાં પોઇરા હારા
બોલ જાય તાં' મકાન તો ઊભાં રાખે 
બઉ થાય તો કાચ ફૂટે
પણ રન તો રોકાય !
બેનના ભજિયે ઓવર તો પૂરી હો થઈ ગઈ
બધું મળીને દહેક રન ગિયા ઓહે ઓવરમાં
પાક્કી ખબર નથી
ના, ના ! ઉં તે કૉમેન્ટરી આપું કે સ્કોર લખું?
ને આ ક્લીન બોલ્ડ!
બોલ પાછળથી એવો ઘૂહી ગિયો કે બેટ્સમેનને ખબર જ ની પડી
એ તો હાળો બબૂચકની જેમ ઊભો જ રઇ ગિયો
છેવટે એમ્પાયરે એના કાનમાં  કીધું –
આમ ઠોયા જેવો ઊભો હું છે
આઉટ થઈ ગિયો
અવે પેવેલિયન ભેગો થા ને બીજાને રમવા મોકલ!
ત્યારે એ બબડતો ફફડતો ગિયો
નવો ખેલાડી આઈવો
ને બેટ તોડવાનો ઓય તેમ 
પીચ પર ઠોકવા લાઈગો
બોલર બદલાયો
આ સ્પિનર છે
એમ્પાયરની બાજુમાં ઊભો રૈને જ બોલ લાઈખો
સ્લાઈટ ટર્ન થિયો
બેટ્સમેને ફટકો માઇરો
બોલ ઊંચે ગિયો
લાગે છે કેચ છે
પણ ફિલ્ડર કોઈ નથી
એક ફિલ્ડર દૂરથી બોલ તરફ દોડે તો છે
પણ બોલ એની રાહ તો ની જુએને! 
મેદાન પર પૈડો તેવો જ ફિલ્ડરે
બોલ ઊંચકી લીધો
એને કદાચ એવું ઓહે કે 
નીચે પડે પછી પકડે તો હો કેચ ગણાય
હારું છે કે એણે આઉટની અપીલ ની કરી
ની તો અક્કલનું પ્રદર્શન જ થતે જો !
અઈલા બીજો કોઈ કૉમેન્ટરી આપહે કે મારી જ મેથી મારવાના છે બધાં! 
કોઈએ કૉમેન્ટરી આલવી ઓય તો આલો ની તો જાવ અમણાં કઉં તેમાં
ઉં તો આ ચાઈલો …

0

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં લગભગ બધે જ પાત્રતા વગરના લોકો નાની મોટી જગ્યાએ ગોઠવાયેલા જોવા મળે છે. આ અગાઉ પણ હતું, પણ અત્યારે એનું પ્રમાણ અગાઉ ન હતું એટલું છે. આવું થવાના ઘણાં કારણો હોઈ શકે, પણ તેનું પ્રમુખ કારણ રાજકારણ છે. અંગ્રેજોનું શાસન હતું ત્યારે પણ અંગ્રેજી અધિકારીઓની ખુશામત કરીને નાની મોટી જગ્યાઓ પર લોકો ગોઠવાઈ જતા હતા. એ પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું ને ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ કે લાલબહાદુર શાસ્ત્રી જેવા રાષ્ટ્રપતિ કે વડાપ્રધાન દેશને મળ્યા ને એમની પ્રમાણિકતા ઉદાહરણરૂપ આજે પણ રહી છે. શાસ્ત્રી જેવાની તો સ્થિતિ એ હતી કે એ વડા પ્રધાન તરીકે ગુજરી ગયા ત્યારે તેમને માથે દેવું હતું. રાષ્ટ્રપિતા તરીકે મહાત્મા ગાંધી વિષે ભલે જે કહેવાતું હોય તે, પણ એ માણસે વર્ષો સુધી પોતડીભેર જ જીવન કાઢ્યું તે એટલી હદે કે પોતાના સુપાત્ર સંતાનોની પણ કદી તરફેણ ન કરી ને એની પ્રતિક્રિયારૂપે હરિલાલને પ્રગટ થવાનું બન્યું. સરદારે પણ પોતાને માટે કે સંબંધીઓ માટે કૈં ભેગું ન કર્યું. એવાં ઉદાહરણો પછી અપવાદરૂપે જ જોવાં મળે છે. બન્યું છે એવું કે સત્તા પર પરિવાર છવાયેલો રહ્યો છે. જો કે, અત્યારે પરિવાર નહીં, પણ પરિવારવાદ વધારે છવાયેલો છે. ગાંધી પરિવારનાં સૌથી નબળાં પરિણામો અત્યારે પ્રજા રાજકારણમાં જોઈ રહી છે. એવું નથી કે પરિવારવાદ કાઁગ્રેસમાં જ હાવિ થયેલો છે, અન્ય પક્ષોમાં પણ એની અસરો જોવા મળે જ છે.

પરિવારવાદની ટીકા એટલે થાય છે કે યોગ્ય વ્યક્તિને ભોગે નબળી વ્યક્તિઓ સત્તા માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે. ભ્રષ્ટાચાર તો કાઁગ્રેસના વખતથી જ શિષ્ટાચાર થઇ ચૂક્યો હતો, એમાં અપવાદરૂપ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ આવ્યા ને એ સમયે કેટલાંક વિશિષ્ટ કાર્યો પણ થયાં, પણ એમની સ્થિતિ કાઁગ્રેસ પ્રમુખ સોનિયા ગાંધીની સામે હરફ કાઢવાની પણ ના રહી ને એ દરમિયાન રાજકીય ક્ષિતિજે નરેન્દ્રોદય થઈ ચૂક્યો હતો. કાઁગ્રેસ મુક્ત ભારતની સંકલ્પના નરેન્દ્ર મોદીએ આપી અને ભા.જ.પ.ની સંગઠિત શક્તિ એવી કામે લાગી કે ૨૦૧૪માં ભા.જ.પ.નું શાસન આવ્યું ને નરેન્દ્ર મોદી ભારતના વડા.પ્રધાન બન્યા. દેશને યોગ્ય નેતૃત્વ મળ્યું ને એની અસર એ પડી કે ૨૦૧૯માં ફરી મોદી સરકાર વધુ તાકાતથી સત્તામાં આવી. કાઁગ્રેસે અને અન્ય પક્ષોએ સત્તામાં આવવાના બધા પ્રયત્નો ૨૦૨૨ની પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણીમાં કર્યા, પણ ભા.જ.પ.નો જ પ્રભાવ વધારે રહ્યો છે. સત્તા મળી જવાની લાલચે ઘણાએ એકમાંથી બીજા પક્ષમાં ઘૂસવાનું પણ કરી જોયું, પણ બધા ખાટી ગયા હોય એવું થયું નથી. પંજાબને બાદ કરતાં ભા.જ.પ.નો ડંકો બધે વાગે છે. કાઁગ્રેસનું શાસન અત્યારે તો બે રાજ્યો પૂરતું જ સીમિત થઈ ગયું હોય એમ લાગે છે. એ તો આવે કે ન આવે, તેનાં કરમ, પણ ભા.જ.પ.ના મંત્રી પણ ઈચ્છે છે કે દેશમાં મજબૂત વિપક્ષ હોય. એ હોવો જોઈએ, પણ ભા.જ.પ.ની નીતિ વિપક્ષ મુક્ત ભારતની ન હોય તો જ એ શક્ય છે.

વિપક્ષ શુદ્ધ જ હોય એવું હંમેશ બનતું નથી, પણ લોકશાહીમાં વિપક્ષનું મહત્ત્વ નકારી ન શકાય. જો કે ભા.જ.પ.ના કેટલાક નેતાઓની ઈચ્છા એવી રહી છે કે વિપક્ષ જેવું જ ના રહે તો સારું. પ્રયત્નો તો એવા જ થાય છે, પણ વિપક્ષ ન હોય તો લોકશાહીને સરમુખત્યારીમાં ફેરવાવાનું જોખમ રહે છે. એવું થાય તો જે તે પક્ષ પણ એવું ન ઈચ્છે. એવું પ્રદેશ અધ્યક્ષ પણ કબૂલતા થયા છે કે અત્યારે દેશ એક જ વ્યક્તિ પર નિર્ભર છે. એ સાચું ને સારું હોય તો પણ ઇચ્છનીય નથી. એવું થાય તો બાકીના નેતાઓ નિસ્તેજ જ પુરવાર થાય. પાંચસોથી વધુ સાંસદો લોકસભામાં હોય ને શાસન કોઈ એક જ વ્યક્તિનું અનુભવાય તો એ લોકશાહીનું લક્ષણ નથી. જો લોકશાહી લોકો વડે, લોકો માટે અને લોકોની હોય તો કોઈ એક વ્યક્તિની સરકાર કેવી રીતે હોય? ઇન્દિરા ઈઝ ઇન્ડિયા – એક કાળે કહેવાતું હતું ને એ કાળ પણ રહ્યો નથી તો હવે એવા પ્રયત્નો થાય તો એ કાળ પણ બદલાશે એ સમજી લેવાનું રહે.

કોઈ એક જ વ્યક્તિની આરતી ઊતરતી રહે ને એ વ્યક્તિ પણ આશીર્વાદની મુદ્રામાં જ સક્રિય રહે તો બે વાત બને. વ્યક્તિ આરતી ઉતરાવતી રહે ને ભક્તો આરતી ઉતારતા રહે. ખુશામત તો ઈશ્વરને ય ગમે છે તો મંત્રીઓને ન ગમે એવું તો ના બને. એમાં થાય છે એવું કે જે ભક્તિ કરે તે પ્રસાદ પામે. એ પ્રસાદ વહેંચણીનો કાળ અત્યારે ચાલે છે. જે ભગવાનની વધુ નજીક તે વહેલો અને વધુ પ્રસાદ પામે ને જે ભગવાનથી દૂર છે તે બધી બાબતે દૂર જ રહે છે અથવા તો દૂર રખાય છે.

ગુજરાતમાં અત્યારે પ્રસાદ વહેંચણીનો કાળ બેઠો છે. મોવડીને લાગ્યું કે ગુજરાતના નાથ બરાબર નથી તો તેમણે ગયા સપ્ટેમ્બરમાં જ આખા મંત્રી મંડળનાં બધાં પ્યાદાં બદલી કાઢ્યાં. એમાં પાપડી ભેગી ઈયળ પણ બફાઈ. એવા મંત્રીઓ પણ આવ્યા જે ગુજરાતની મંતરી શકે. એવા પણ આવ્યા જે ગુજરાતને મંત્ર આપે, પણ એનું પ્રમાણ કમભાગ્યે ઓછું જ છે. છેલ્લા થોડા સમયથી પાત્ર નહીં, એવી વ્યક્તિઓ રાજકારણમાં અને શિક્ષણમાં ઘૂસી ગઈ છે. આખા શિક્ષણ વિભાગમાં જે પાત્ર નથી તેવી વ્યક્તિઓ ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર ગોઠવાઈ ગઈ છે. થોડા દિવસ પર જ વર્તમાનપત્રોમાં એવા સમાચાર હતા કે માત્ર ગુજરાતની જ 11 યુનિવર્સિટીઓમાં કુલપતિઓ યોગ્ય લાયકાત વગરના નિયુક્ત થયા છે. કોઈની શૈક્ષણિક લાયકાત ઓછી છે તો કોઈનો અનુભવ ઓછો છે. આ નિમણૂકો સરકારે કરી છે. યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશને (યુ.જી.સી.એ) કુલપતિઓની લાયકાતો, અનુભવો અંગેનાં ચોક્કસ ધોરણો નક્કી કરેલાં છે. એ પ્રમાણે સરકારે કુલપતિઓને નિયુક્ત કરવાના હોય છે. એ પ્રમાણે જ સરકાર (રાજ્યપાલ) કુલપતિઓને નીમતી હશે એમ માનવામાં આવે છે. એમ પણ માનવામાં આવે છે કે સરકારે કુલપતિની નિમણૂક વખતે યુ.જી.સી.એ નક્કી કરેલી ઓછામાં ઓછી લાયકાત અને અનુભવની વિગતો જોઈ-ચકાસીને નિમણૂક આપી છે, પણ દુર્ભાગ્યે એવું થયું નથી. સરકારે ઓછી લાયકાત કે અનુભવ ધરાવતી વ્યક્તિઓને કુલપતિ પદે નિમણૂક આપી છે, તે એક બે નહીં, 11 યુનિવર્સિટીઓમાં ! માની લઈએ કે એકાદમાં સરકારની ચૂક થઈ હોય, પણ અગિયાર અગિયાર યુનિવર્સિટીઓમાં ભાંગરો વટાય તો એમ માનવાનું રહે કે આ ભાંગરો નથી, પણ પૂરી જાણકારી અને સમજથી સરકારે નિમણૂકો આપી છે. ખાનગી યુનિવર્સિટી હોય કે સરકારી, બીજી છૂટછાટો નિમણૂકમાં કદાચને અપાય તો પણ યુ.જી.સી.એ નક્કી કરેલી ઓછામાં ઓછી પાત્રતામાં કોઈ બાંધછોડ કરવાનો કોઈ સરકારને અધિકાર નથી એવું સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે ને છતાં ઓછી પાત્રતાવાળી વ્યક્તિઓ કુલપતિ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દે નીમાઈ. આવું જો સરકાર જ કરતી હોય તો બીજાની તો વાત જ શું કરવાની? કોઈ અધ્યાપક તરીકે કોઈ કોલેજમાં પણ નિમણૂક ન આપે એવી વ્યક્તિ, એક નહીં, બીજી ટર્મ માટે પણ લાયક ગણાતી હોય તો તે યુનિવર્સિટીના સ્તર વિષે શી આશા રહે? વ્યક્તિને તો ખબર હોય જ છે પોતાની પાત્રતાની ને એ તો ઈચ્છે જ કે હરામનું જે મળે તે લૂંટવું, પણ એવી વ્યક્તિ એમને એમ તો કુલપતિપદે નથી બેસી ગઈ, એને માનભેર બેસાડવામાં આવી છે. એનો શો વાંક? વાંક એ લોકોનો છે જે એવી વ્યક્તિઓને લહાણી કરે છે. કેમ થાય છે એવી લહાણી? કોણ કરે છે આ લહાણી? એ સરકાર કરે છે. સરકારના મંત્રીઓ કરે છે. એમને ગમે છે કે એમની આસપાસ ખુશામતખોરી કે ચાપલૂસી ચાલતી રહે. એવા મતલબી માણસો સરકારની આસપાસ ફર્યા કરતા હોય છે ને પ્રાર્થના કરતા રહે છે કે આ કે તે પદ મળી જાય. મંત્રીઓને જે સૌથી વધુ ખુશ રાખે તેને મંત્રી ઉચ્ચ પદોનું વરદાન આપીને અવતાર કૃત્ય બજાવતા હોય છે.

એકલાં કુલપતિપદની જ આ વાત નથી, પટાવાળાથી માંડીને ‘પરમેશ્વર’ સુધીનાં ઘણા પદો આવી ચમચાગીરી કે ચાપલૂસી કરનારા સાવ આવડત વગરના માણસોને આપી દેવાય છે. પછી એ જ જોવાનું રહે છે કે એ વ્યક્તિ કેટલું ઊંધું મારે છે? આખો દેશ આવા ચાપલૂસોથી ભરેલો પડ્યો છે. એ શક્ય બને છે એવા જ ભક્તિ પ્રેમી મંત્રીઓ અને અધિકારીઓને કારણે. એમ જ થાય, કારણ પટાવાળાની લાયકાત નક્કી છે, પણ પ્રધાનની લાયકાત નક્કી નથી. કોઈ મંત્રીના હાથ નીચેનો સ્ટાફ લાયકાતવાળો અને અનુભવી હશે, પણ એ મંત્રી અંગૂઠા છાપ હોય તો પણ, તેને પુછાતું નથી કે સાહેબ, તમે અહીં કેવી રીતે? તો એ કહેશે મને પ્રજાએ અહીં મૂક્યો છે. એટલે વાત પ્રજા પર જ આવીને અટકે છે. નબળો વિધાનસભ્ય કે સાંસદ જો પ્રજા જ ચૂંટતી હોય તો મંત્રી થયા પછી એ ઉચ્ચ પદે નબળી વ્યક્તિને નીમે તો એનો શો વાંક કાઢવો? નબળી પ્રજા સબળી સરકાર લાવે એવું તો ન બનેને !

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 11 ઍપ્રિલ 2022

આદરણીય શિક્ષણમંત્રીશ્રી વાઘાણી સાહેબ,

નમસ્કાર.

એ સાચું છે કે શિક્ષણ મંત્રી તરીકે તમને વધુ સમય ન મળ્યો હોય ને જવાબદારીઓ વધુ હોય તો બોલવામાં વિવેક ન રહે, પણ ગરિમા જાળવવાનું તો મંત્રી પાસેથી અપેક્ષિત છે ને જો તે શિક્ષણ મંત્રી હોય તો સ્વાભાવિક જ અપેક્ષા વધુ રહે. તમે સંત તુલસીદાસ પ્રાથમિક શાળા નંબર 16નાં નવનિર્માણ પામેલ મકાનનું લોકાર્પણ કરવા રાજકોટ ગયા ત્યારે વાલીઓને સંબોધતા એમ કહ્યું કે જેને ગુજરાતમાં શિક્ષણ સારું ન લાગતું હોય તે ગુજરાત છોડીને સારું લાગે ત્યાં જતાં રહે. તમે એમ પણ કહ્યું કે અહીં જન્મ્યા, અહીં ધંધો કર્યો, અહીં ભણ્યા ને હવે બીજે સારું લાગતું હોય તો ત્યાં જતાં રહો. આ બધું તમે પત્રકારોની હાજરીમાં કહ્યું. સાધારણ રીતે જે પ્રસંગમાં આપણે જઈએ ને જેના પ્રસંગમાં જઈએ એ પ્રસંગ ન બગડે એટલી કાળજી રાખતા હોઈએ છીએ. આ પ્રસંગ લોકાર્પણનો હતો. એમાં વાલીઓએ કોઈ પ્રશ્નો પૂછ્યા નથી કે કોઈ હોબાળો કર્યો નથી, ત્યાં કારણ વગર વિવેક ચૂકવાની જરૂર હતી?

તમને ગુજરાતીઓને કાઢવા જેવું લાગ્યું, એવું તો ગુજરાતની પ્રજાને પણ ઘણા મંત્રીઓ બાબતે લાગતું હશેને ! એ કાઢી મૂકે તો શું થાય તે કહેવાની જરૂર છે? એ પણ જવા દો. રૂપાણી સાહેબ મુખ્ય મંત્રી તરીકે હતા જ ને ! તો ય તેમને ગયા સપ્ટેમ્બરમાં ખસેડી દેવાયા. અરે, તમે પોતે ચુડાસમા સાહેબની બદલીમાં આવ્યા તે ભૂલી ગયા? ને એ બદલનારા બહારના નહીં, તમારા જ મોવડી હતા. એટલે ન ફાવે તે, બદલનાર તો બદલી જ કાઢે છે. એમ તો તમારા જ પૂર્વ નાણા મંત્રી નીતિન પટેલને પણ શિક્ષણમાં કેટલુંક ખૂટતું લાગ્યું ને એમણે પણ બે મહિના પર જ અહીં મહેનત કર્યા પછી યોગ્ય સ્થાન મળતું નથી, એટલે મોટો ખર્ચ કરીને વિદ્યાર્થીઓ બીજે જતાં હોય છે, એવી વાત કરી, તો એમને પણ અહીંથી વિદાય આપી દેશો? એવા તો ઘણા વાંધા તમારા જ હોદ્દેદારો અને સભ્યોને ય છે ને હશે તો તેમનું શું કરશો? એમને ય બીજે મોકલી દેશો?

સંત તુલસીદાસ પ્રાથમિક શાળા નંબર 16નાં નવનિર્માણ પામેલ મકાનનું લોકાર્પણ કરવા રાજકોટ ગયેલા શિક્ષણ મંત્રી જીતુ વાઘાણી

કોઇ મંત્રીએ આજ સુધી ગુજરાતીઓને ગુજરાત છોડવાનું કહ્યું હોય એવું મારા ધ્યાનમાં તો નથી. ન ફાવતું હોય તો જતા રહો – એવો હુકમ કરવાનો તમને અધિકાર કેટલો એવું તમારે પોતાને જ પૂછવા જેવું છે. તમે એ કેવી રીતે ભૂલી શકો કે આ એ જ ગુજરાતી પ્રજા છે જેણે આ દેશને વડા પ્રધાનો આપ્યા છે. બીજું, જવા દો, જેની આરતી ઉતારતા દેશ થાકતો નથી એ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતની દેન છે. એ અહીં વર્ષો સુધી મુખ્ય મંત્રી રહ્યા, તેમાં તમે જેને કાઢી મૂકવા માંગો છો એ ગુજરાતી પ્રજાનો બહુમૂલ્ય ફાળો છે ને તમે કહો છો, બીજે સારું હોય તો જતાં રહો? તમને લાગે છે કે થોડી પણ શરમ બચી હોય એવી વ્યક્તિ આવું વિધાન કરે?

તમે જ તમને પૂછો કે અહીં શિક્ષણ સંદર્ભે રહેવા જેવું છે શું? તમે કહો છો કે પ્રમાણપત્ર લઈને જે દેશમાં ફાવે ત્યાં જાવ. તે જાય જ છે. અહીં ડૉક્ટર થવામાં કરોડ રૂપિયા થાય છે ને યુક્રેનમાં તે 20-25 લાખમાં થઈ જાય છે ને અહીંના કરતાં ત્યાંનું તબીબી શિક્ષણ વધુ અપડેટ થયેલું ગણાય છે, એટલે તમે ન મોકલો તો પણ જનાર તો જાય જ છે ને આપણને એની નાનમ નથી લાગતી કે અહીંનું યુવાધન વિદેશમાં ખડકાઈ રહ્યું છે. એને અહીં જ તકો ઊભી કરી આપવામાં આવે તો એ શું કામ ત્યાં જાય એ સવાલ આપણને થતો નથી ને પછી ભારતીય મૂળનું કોઈ વિદેશમાં ઉચ્ચપદે પહોંચે છે તો આપણે તાળીઓ ફોડીને પોરસાઈએ છીએ. આપણને એ સંકોચ પણ નથી થતો કે જે ગૌરવ અહીંનું હતું તેને આપણે વિદેશને નામે કર્યું છે.

ગુજરાતમાં સારું શિક્ષણ અપાય છે ને વાલીઓ કે વિરોધીઓ અમથો જ હોબાળો કરે છે, એવું તમને લાગે છે? એવું લાગતું હોય તો એ આત્મનિરીક્ષણનો મુદ્દો છે. ખરેખર તો પ્રમાણિકતાથી તપાસવા જેવું છે કે ખાનગી સ્કૂલ કોલેજોને ઉત્તેજન આપવા, સરકારી શિક્ષણની કેટલી ઉપેક્ષા આપણે કરી છે? પ્રાથમિક શિક્ષક, શિક્ષક છે કે મજૂર એવો સવાલ ક્યારે ય નથી થતો? એની પાસેથી વસતિગણતરી કે ચૂંટણીનાં જે કામો કરાવાય છે એનાથી શિક્ષણની ગુણવત્તા પર અસર પડે છે એવું નથી લાગતું? ખાનગી શિક્ષણના ધંધાને આંચ ન આવે એટલે પણ સરકારી શિક્ષણ ગુણવત્તાયુક્ત ન થવા દેવાતું હોય એવું ખરું? કોરોનાને કારણે બાળકો માંડ સ્કૂલે આવતાં થયાં હોય ત્યારે તેમનું પાયાનું શિક્ષણ કાચું ન રહે એ દિશામાં પ્રયત્નો થવા જોઈએ, તેને બદલે પ્રાથમિક શિક્ષકો ને આચાર્યો શિક્ષણ સમિતિના પરિપત્રો ને પત્રકોમાંથી જ ઊંચા ન આવે એ રીતે તેને બિઝી કરી દેવાય એ બરાબર નથી. એકડો નથી આવડતો એવો વિદ્યાર્થી ત્રીજામાં આવી ગયો છે. તેને સઘન શિક્ષણ અપાય તેવું કરવાને બદલે આ કે તે દિવસોની ઊજવણીમાં રોકી રાખવાનું થોડો વખત અટકાવી શકાય એમ નથી?  વિધાનસભામાં સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે 700 સરકારી સ્કૂલોમાં એક એક શિક્ષકોથી જ કામ ચાલે છે. શિક્ષકોની ભરતીની જાહેરાતો થાય છે, પણ ખરેખર કેટલી નિમણૂકો થાય છે તે નથી ખબર.

તમને નથી લાગતું કે સ્કૂલ કોલેજો કોઈને કોઈ રીતે સરકારનાં પૈસા ઉઘરાવી આપનારા કેન્દ્રોથી વિશેષ કૈં નથી? ગરીબ કે મધ્યમવર્ગના બાળકને શિક્ષણનો અધિકાર છે એવું તમે માનો છો? માનતા હો તો પ્રાથમિક સ્કૂલોનું શિક્ષણ સુધરે ને તે તરફ વધુ વાલીઓ ખેંચાય એ સ્થિતિ ઊભી થવી જોઈએ, પણ એવું થતું નથી.   વાલીઓ કોઈ પણ હોય, તે પૈસા આપી છૂટવા સિવાય બીજે ધ્યાન આપી શકતા નથી. પૈસાપાત્ર વાલી ખાનગી સ્કૂલોની ફી ભરવા કમાય છે ને ગરીબ વાલી રોટલો મેળવવા મજૂરી કરે છે, એમાં વિદ્યાર્થી શું અને કેટલું ભણે છે એ પરીક્ષાનાં રિઝલ્ટ પરથી જાણી લે છે. એ સિવાય એની પાસે ધ્યાન આપવાનો સમય જ નથી. તમે એ પણ જાણતા હશો કે વાલીઓની મોટા ભાગની કમાણી ફી, નોટ, બુક્સ, યુનિફોર્મ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને વચ્ચે વચ્ચે ઉઘરાવતી ફીમાં ખર્ચાય છે. એ પછી પણ સંતાન શિક્ષણ પામે જ છે એની કશી ખાતરી નથી. માર્કસ એટલે મૂલ્યાંકન – એ સૂત્ર આઉટડેટેડ થઈ ગયું છે. માર્કસ વધારે હોય અને જ્ઞાન ઓછું હોય એવા દાખલાઓ શોધવા દૂર જવું પડે એમ નથી.

એવું પણ નથી કે વધારે ખર્ચો કરવાથી જ્ઞાન વધે જ છે. બેત્રણ દિવસ પર જ સમાચાર હતા કે એન્જિનિયરિંગ, એમ.બી.એ.ની ફી 73 હજાર છે, જ્યારે નર્સરીની ફી 2.22 લાખ છે. પ્રિ-પ્રાઇમરી સ્કૂલો પર શિક્ષણ વિભાગનું કોઈ નિયંત્રણ નથી એટલે એવી સ્કૂલોને ફીનું ધોરણ ગમે તેટલું રાખવાની અનુકૂળતા હોય છે. આ બધું સંચાલકોની મુનસફી પર અને સરકારની ઉદાસીનતા પર નિર્ભર છે. આ બધું ચલાવવામાં વાલીઓની બેફામ કમાણી પણ જવાબદાર છે. ખાનગી સ્કૂલોનું ધોરણ ઉત્તમ હોય છે ને સરકારી સ્કૂલો વેઠ ઉતારે છે એવી સમજ વાલીઓમાં ઘર કરી ગયેલી છે એટલે જેની પાસે હરામની કમાણી છે તે સંચાલકોની હોજરી ભરે છે ને સંચાલકો એટલા ભૂખ્યા હંમેશ હોય છે કે વાલીઓની તમામ સંપત્તિ સ્વાહા થઈ જાય તો ય તેની ભૂખ ન ભાંગે. નર્સરી કરવા કરતાં પીએચ.ડી.થી શરૂ કરવાનું વધારે સસ્તું પડે એવું માળખું ફીનું છે. પ્રિ-પ્રાઇમરી પર સરકારનું નિયંત્રણ હોય તો શું વાંધો આવે? જ્યાં પણ સ્કૂલ છે ત્યાં સરકારનો કાબૂ કેમ ન હોય? ન હોય તો કાબૂ રાખતા કોણ રોકે છે? જો આ નિયંત્રણ નહીં આવે તો માત્ર પૈસા ઉઘરાવવા સિવાય એવી સ્કૂલો બીજું કૈં કરવાની નથી. સામાન્ય માણસ પણ સમજી શકે એમ છે ને અત્યાર સુધી શિક્ષણની એ પરંપરા રહી છે કે ફીનું ધોરણ ક્રમાનુસાર વધતું આવે. એને બદલે એમ.બી.એ.ની ફી 73 હજાર હોય ને નર્સરીની 2.22 લાખ હોય એ કઇ રીતે તર્કસંગત છે? આ અંગે વિચારવાની સરકારને જરૂર જ નથી લાગતી? સવાલોનો સવાલ એ છે કે આટલી ફી નર્સરીમાં શું ભણાવવાની લેવાય છે? એવું શું ભણવાય છે કે નર્સરી માટે આટલી ફી વાજબી ઠરે?

નર્સરી પછી કે.જી.નું ધોરણ હતું, હવે તો નર્સરીની આગળ પણ અર્લી ચાઇલ્ડ કેરનું નવું ધોરણ નીકળ્યું છે, જેની વાર્ષિક ફી 90 હજાર અને એડમિશન ફી 75 હજાર છે. જેને પોતાને વિષે બહુ ગતાગમ નથી એવા બાળકને નામે આ ફી લેવાય છે. એવું બને તો નવાઈ નહીં કે હવે બાળકનો જન્મ સ્કૂલમાં થાય ને ફી ઉઘરાવવાનું ત્યાંથી જ શરૂ થઈ જાય. એક અંદાજ પ્રમાણે ગુજરાતી માધ્યમમાં 12 ધોરણ સુધીમાં ત્રણેક લાખ સામાન્ય પ્રવાહમાં અને 3.20 લાખ વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં અને અંગ્રેજી માધ્યમમાં અનુક્રમે 3.40 લાખ સામાન્ય પ્રવાહમાં ને 3.50 લાખ માત્ર ફી પાછળ ખર્ચાય છે. સી.બી.એસ.ઈ. સ્કૂલમાં આ ખર્ચ લગભગ 10.50 લાખ સુધી થવા જાય છે. આ ઉપરાંત 75,000 દર વર્ષે ઇતરપ્રવૃત્તિ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન, સ્ટેશનરી … વગેરેમાં ખર્ચાય છે. આ તો એક સંતાનની વાત થઈ. ઘરમાં બે કે તેથી વધુ સંતાનો ભણવા લાયક હોય તો વાલીની શું સ્થિતિ થાય તેની કલ્પના જ કરવાની રહે છે.

આદરણીય સાહેબ, તમને ખરેખર એમ લાગે છે કે આ બધું શિક્ષણ માટે થઈ રહ્યું છે? ખાનગી સ્કૂલોના સંચાલકોએ કઇ રીતે પૈસા ભેગા કરી શકાય એ માટેનું જ લક્ષ્ય રાખ્યું છે ને જેની પાસે પૈસા ફાટફાટ થાય છે તેવા લોકો એ સંચાલકોની તિજોરીઓ ભરે છે. એ લોકો સંચાલકોની માંગ પૂરી કરે છે. આ લોકો માથું ફેરવીને સંતાનોને ઉઠાડી લે ને સરકારી સ્કૂલોમાં મૂકે તો સંચાલકોની બધી ચરબી ઊતરી જાય, પણ બિલાડીને ગળે ઘંટ બાંધે કોણ? આ બધાંમાં ક્યાં ય શિક્ષણ કે એના સ્તરની વાત આવે છે? આ લૂંટ ઓછી હોય તેમ ખાનગી કલાસોમાં ટ્યૂશનની ફી ઉમેરવાની તો રહે જ છે. વિદ્યાર્થી સ્કૂલમાં ભણે કે ન ભણે, ક્લાસના કલાકો તો ફાજલ પાડે જ છે. ક્લાસમાં ને સ્કૂલમાં ઢગલો ફી ચૂકવો ને કલાકો જવા-આવવા કે ભણવામાં ફાજલ પાડો એ આજની વ્યવસ્થા છે. વાલી ફી ખર્ચે છે ને વિદ્યાર્થી કલાકો ખર્ચે છે ને સરવાળે બંનેને ભાગે તાણ અને થાક સિવાય કૈં આવતું નથી. આ બધાં પછી પણ જેને જ્ઞાન કહીએ છીએ તેની પ્રાપ્તિ કેટલી એ સવાલ તો રહે જ છે.

એ હકીકત છે કે આવાં શિક્ષણથી ટકાવારીમાં વધારો થતો હશે, પણ જેને ક્રિએટિવિટી કહીએ છીએ એમાં વધારો થાય છે? એ શક્તિ તો વિદ્યાર્થી પોતાની તાકાત પર જ મેળવતો હશે ને એનાં કૂતુહલને કોઈ શિક્ષક સંકોરી આપતો હશે એટલું જ ! બાકી શિક્ષણની ને પરીક્ષાની જે આંકડા વધારનારી સિસ્ટમ છે તેમાં તો આમ બનવું બહુ સંભવ નથી. ગમ્મત તો એ છે કે આટલી મથામણ અને મહેનત પછી કોઈ ભણી પરવારે તો તેને નોકરી સામે કરી રાખી હોય એવું નથી. આટલું કર્યાં પછી પણ નોકરીનો કોયડો તો રહે જ છે. જો આ સ્થિતિ હોય તો શિક્ષણ માટે કોઈ ગર્વ લઈ શકે એવું શું છે એ પ્રશ્ન ન થાય? એ સંદર્ભે દેખીતું છે કે બીજાં શિક્ષણ જોડે તેની તુલના થાય જ. માત્ર પૈસા ખર્ચવા એ જ તો શિક્ષણ ન હોય ને ! એવે વખતે તેનું ધોરણ સુધરે, તેની ફી વાજબી થાય એ દિશામાં સરકારે વિચારવાનું રહે, એને બદલે ગુજરાતનું શિક્ષણ જ ઉત્તમ છે ને એ ન ફાવતું હોય તો બીજે જાવ – એવો છણકો કરવાનું યોગ્ય છે? ને જવાનું જ હોય તો વાલીઓએ તો જવાનું નથી જ ! આ તો ડાહી સાસરે ન જાય ને ગાંડીને શિખામણ …

વધારે શું કહું?

આભાર સહ,

— રવીન્દ્ર પારેખ

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 08 ઍપ્રિલ 2022