આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની ઉજવણીમાં વડા પ્રધાન યોગાસનો કરવાનું નેતૃત્વ કરે અને રાષ્ટ્રપતિ કે ઉપરાષ્ટ્રપતિ તેમને આસન કરવામાં અનુસરે એ કલ્પના જ બહુ બેહૂદી લાગશે. રામ માધવે જો એ સીનની કલ્પના કરી હોત તો તેમણે ટ્વીટ કરવામાં ઉતાવળ ન કરી હોત

ગાંધીજીએ દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા ફરીને અમદાવાદમાં કોચરબ ખાતે સત્યાગ્રહાશ્રમની સ્થાપના કરી એનું આ શતાબ્દી વર્ષ છે. આશ્રમમાં બનેલો એક કિસ્સો જાણીતો છે. આશ્રમમાં સવાર-સાંજની પ્રાર્થનામાં આશ્રમવાસીઓએ ઉપસ્થિત રહેવું એવો ગાંધીજીએ નિયમ કર્યો હતો. પ્રાર્થનામાં કોણ હાજર રહ્યા હતા અને કોણ નહોતા રહ્યા એના પર નજર રાખવાનું કામ મહાદેવભાઈ દેસાઈને સોંપવામાં આવ્યું હતું. મહાદેવભાઈ રોજ પ્રાર્થનામાં ઉપસ્થિતોની મનોમન હાજરી લેતા હતા અને ગાંધીજીને રિપોર્ટ કરતા હતા. રોજની જેમ એક દિવસ ગાંધીજીએ ઉપસ્થિતોની મહાદેવભાઈને સંખ્યા પૂછી. મહાદેવભાઈએ કહ્યું ૪૫. વિનોબા ભાવે ત્યાં બાજુમાં બેઠા હતા. તેમણે કહ્યું કે નહીં બાપુ, પ્રાર્થના ૪૪ જણે કરી હતી. ગાંધીજીએ મહાદેવભાઈ સામે જોયું તો મહાદેવભાઈએ ખાતરી કરાવતાં કહ્યું કે તેમણે પાકી ગણતરી કરી છે, વારંવાર ગણતરી કરી છે, આડી-ઊભી પંક્તિવાર ગણતરી કરી હતી, પ્રાર્થનામાં ૪૫ જણની હાજરી હતી. ગાંધીજીએ જ્યારે વિનોબા સામે જોયું ત્યારે વિનોબાએ ખુલાસો કર્યો કે હાજરી ૪૫ જણની હતી, પરંતુ પ્રાર્થના ૪૪ જણે કરી હતી. મહાદેવભાઈ તો બિચારા માથાં ગણતા હતા. ગાંધીજીને પોતાની ભૂલ સમજાઈ ગઈ અને બીજા દિવસથી માથાં ગણવાનું અને કોણ પ્રાર્થના કરે છે અને કોણ નથી કરતું એની ચિંતા કરવાનું પડતું મૂકવામાં આવ્યું. કોઈને ફરજિયાત ઈશ્વરપરાયણ બનાવી શકાતું નથી, એવી કોઈ જરૂર પણ નથી તો પછી મહાદેવભાઈને શા માટે પ્રાર્થનાથી વંચિત રાખવા?

વડા પ્રધાનની આગેવાનીમાં રવિવારે સવારે હજારો લોકોએ દિલ્હીમાં રાજપથ ખાતે યોગાસન કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ ઊજવ્યો હતો. એમાં નરેન્દ્ર મોદીના પ્રધાનમંડળના સભ્યો, ભા.જ.પ.ના નેતાઓ, સાથી પક્ષોના નેતાઓ અને બીજા અનેક લોકો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. ભા.જ.પ.ના નેતા રામ માધવ પણ ત્યાં હતા, પરંતુ તેઓ યોગાસન નહોતા કરતા પણ કોણ હાજર છે અને કોણ નથી એની ગણતરી કરતા હતા. ખાસ કરીને વિધર્મીઓની, નાસ્તિકોની, સેક્યુલરિસ્ટોની યાદી બનાવીને તેઓ આવ્યા હતા અને તેઓ યોગાસન કરવા આવે છે કે કેમ, આવે છે તો કરે છે કે કેમ અને કરે છે તો આવડે છે કે કેમ એના પર નજર રાખતા હતા. આખરે હિન્દુ યોગને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા મળી હતી અને આર.આર.એસ.ના હિન્દુ રાષ્ટ્રના સિદ્ધાંત મુજબ હિન્દુત્વ એ જ ભારતીયત્વ છે.

જે લોકો હિન્દુ પરંપરા, સિદ્ધાંત, માન્યતા, સંસ્કૃિતને સ્વીકારતા નથી એ ભારતીય નથી પરંતુ ભારતમાં રહેનારા દેશદ્રોહી છે. આવા દેશદ્રોહી પર નજર રાખવાનું અને તેમને ઉઘાડા પાડવાનું કામ સંઘે પોતાના માથે લઈ લીધું છે. તમારે જો તમારી જાતને સાચા દેશપ્રેમી તરીકે સિદ્ધ કરવી હોય તો આજકાલ તમારી પાસે આર.આર.એસ.્નું સર્ટિફિકેટ જરૂરી છે. ભા.જ.પ.માં આર.આર.એસ.ના એક પ્રતિનિધિને પક્ષના મહામંત્રી તરીકે લેવાનો શિરસ્તો છે. એ પક્ષની હિન્દુત્વની નાડ ધબકતી ઓછી તો નથી થતીને એનું ધ્યાન રાખે છે. અત્યારે રામ માધવ સંઘના પ્રતિનિધિ તરીકે ભા.જ.પ.માં છે અને સંઘમાં તેમ જ પક્ષમાં ખાસું વજન ધરાવે છે. રવિવારે આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસે તેમણે શોધી કાઢ્યું હતું કે ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ હામીદ અન્સારી યોગાસનો કરવા હાજર નથી રહ્યા. ઉપરાષ્ટ્રપતિ જો કોઈ હિન્દુ હોત તો રામ માધવે સંઘની દેશપ્રેમની એરણે ચકાસ્યા ન હોત. અહીં તો તેઓ વિધર્મીઓના દેશપ્રેમની ચકાસણી કરવા વિધર્મીઓની એક યાદી લઈને આવ્યા હતા.

યોગાસનો કરવાનો કાર્યક્રમ પૂરો થતાંની સાથે જ તેમણે ટ્વીટ કર્યું કે ઉપરાષ્ટ્રપતિ હામિદ અન્સારી યોગાસનો કરવા હાજર નહોતા રહ્યા. એ પછી જ્યારે તેમને કોઈકે કહ્યું કે હામિદ અન્સારી બીમાર હોવાથી હાજર નહોતા રહ્યા ત્યારે રામ માધવે ટ્વીટ હટાવી દીધી હતી અને હામિદ અન્સારીની માફી માગી લીધી હતી. હામિદ અન્સારીને જ્યારે આ વાતની જાણ થઈ ત્યારે ઉપરાષ્ટ્રપતિના કાર્યાલયે ખુલાસો કર્યો હતો કે ઉપરાષ્ટ્રપતિ બીમાર નથી, પરંતુ આમંત્રણ નહોતું માટે ઉપસ્થિત નહોતા રહ્યા. પ્રોટોકૉલ મુજબ વડા પ્રધાનના કાર્યક્રમમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિને આમંત્રણ હોવું જરૂરી છે. હવે રામ માધવ મીડિયાને વિનંતી કરી રહ્યા છે કે મહેરબાની કરીને આ વિવાદનો અંત લાવો. વિવાદ પર પડદો પાડવાની વિનંતી કરવાનું કારણ શરમ નથી. ઉપરાષ્ટ્રપતિને દુ:ખી કર્યા એનું દુ:ખ પણ નથી. વિનંતી કરવાનું કારણ એ છે કે બીજાના ઘરમાં ડોકિયાં કરવાની, બીજાના દેશપ્રેમની ચકાસણી કરવાની, દેશપ્રેમનાં સર્ટિફિકેટ આપવાની RSSની ૯૦ વર્ષ જૂની પ્રવૃત્તિ સર્વોચ્ચ સ્તરે છેક ઉપરાષ્ટ્રપતિના હોદા સુધી લાગુ કરવાની ભૂલ થઈ ગઈ.

હિન્દુત્વના ગજથી ઉપરાષ્ટ્રપતિને ન મપાય એ વાતનો વિવેક પણ તેમને હેરાન નથી કરતો. આપમેળે સર્ટિફિકેટ આપવાની સંઘની ડોકિયાબાજી ઉઘાડી પડી ગઈ અને હવે એ નિમિત્તે સંઘના આવા અધિકાર વિશે પ્રશ્નો પુછાશે એ તેમને હેરાન કરે છે. એટલે તો તેઓ બે હાથ જોડીને વિનંતી કરે છે કે મહેરબાની કરીને આ વિવાદનો અંત લાવો. ઉપરાષ્ટ્રપતિને આમંત્રણ આપવામાં નહોતું આવ્યું અને એ યોગ્ય જ હતું. સંસદીય લોકશાહીમાં સત્તા વડા પ્રધાન પાસે વધુ છે; પરંતુ પ્રોટોકૉલ મુજબ પહેલા ક્રમે રાષ્ટ્રપતિ, બીજા ક્રમે ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને એ પછી વડા પ્રધાન આવે છે. રાષ્ટ્રપતિભવનમાં કોઈ સત્તાવાર કાર્યક્રમ હોય તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને વડા પ્રધાને શિરસ્તાના ભાગરૂપે આપમેળે ઉપસ્થિત રહેવાનું હોય છે, પરંતુ જો વડા પ્રધાનનો કોઈ કાર્યક્રમ હોય તો રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિને ખાસ આમંત્રણ આપવું પડતું હોય છે.

અહીં ઉપરાષ્ટ્રપતિ કે રાષ્ટ્રપતિને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હોત તો એ અનુચિત થાત. વડા પ્રધાન યોગાસનો કરવાનું નેતૃત્વ કરે અને રાષ્ટ્રપતિ કે ઉપરાષ્ટ્રપતિ તેમને આસન કરવામાં અનુસરે એ કલ્પના જ બેહૂદી લાગશે. રામ માધવે એ સીનની કલ્પના કરી હોત તો પણ તેમણે ટ્વીટ કરવામાં ઉતાવળ ન કરી હોત.

ગાંધીજીએ તો મહાદેવભાઈને માથાં ગણવામાંથી મુક્તિ આપી દીધી હતી. સ્વયંસેવકોને ડોકિયાં કરવાથી મુક્તિ કોણ અપાવશે? એ દિવસ ક્યારે આવશે?

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’ નામક લેખકની કોલમ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 23 જૂન 2015

http://www.gujaratimidday.com/features/columns/feature-columns-23-6-2015-5

મૅગ્ના કાર્ટાનાં ૮૦૦ વર્ષ અને ઇમર્જન્સીનાં ૪૦ વર્ષ

યોગાનુયોગ એવો છે કે આજથી ૮૦૦ વર્ષ પહેલાં ૧૨૧૫ની ૧૫ જૂને મૅગ્ના કાર્ટા અસ્તિત્વમાં આવ્યો હતો અને ૪૦ વર્ષ પહેલાં ૧૯૭૫ની ૨૫ જૂને ભારતમાં ઇમર્જન્સી લાદવામાં આવી હતી. પહેલી ઘટનાએ માનવીને મૂળભૂત અધિકારોની બાંયધરી આપી હતી, તો બીજી ઘટનાએ ભારતના નાગરિકના માનવઅધિકારો છીનવી લીધા હતા. આ બે ઘટના વચ્ચે ૭૬૦ વર્ષનું અંતર છે. એક તરફ વિશ્વનાગરિક તરીકે આપણી પાસે ૮૦૦ વર્ષનો કાયદાના રાજ્યનો અનુભવ છે તો બીજી બાજુ ભારતના નાગરિક તરીકે આપણી પાસે ઇમર્જન્સીનો ડરામણો ઇતિહાસ છે.

એટલે જ BJPના નેતા લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ કહ્યું છે કે ‘આપણે હજી નિશ્ચિંત નથી. ભારતમાં બીજી વાર ઇમર્જન્સી નહીં આવે કે માનવીના મૂળભૂત અધિકારો પર કાપ નહીં જ મુકાય એમ ખાતરીપૂર્વક કહેવું મુશ્કેલ છે. આપણે લોકતંત્ર તો અપનાવ્યું છે, પરંતુ લોકતંત્રનાં મૂલ્યોને આત્મસાત્ કર્યા નથી. સત્તા સત્તાધીશોના કેન્દ્રમાં છે, આધુનિક રાજ્ય અને એનાં મૂલ્યો માટે ભારતના શાસકો પ્રતિબદ્ધ નથી.’

લાલ કૃષ્ણ અડવાણીના આ કથનને નરેન્દ્ર મોદીના એકાધિકારશાહીવાળા વલણ સામેના પ્રકોપ તરીકે જોવામાં આવે છે. વિરોધ પક્ષના નેતાઓ અડવાણીનો જયજયકાર કરવા લાગ્યા છે અને BJP તેમ જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના નેતાઓ કહે છે કે અડવાણીએ ડરવાની જરૂર નથી, ભારતમાં હવે પછી ક્યારે ય ઇમર્જન્સી નહીં આવે.

આગળ વધતા પહેલાં એક નજર મૅગ્ના કાર્ટા પર કરવી જરૂરી છે.

મૅગ્ના કાર્ટા એટલે મહાન ચાર્ટર. જગતના ઇતિહાસમાં થયેલી સમજૂતીઓમાં મૅગ્ના કાર્ટા એક છે. ફ્રાન્સ સામે યુદ્ધમાં હાર્યા પછી ઇંગ્લૅન્ડનો રાજા કિંગ જૉન ખર્ચાઓને પહોંચી વળવા આડેધડ વેરાઓ લાદતો હતો. આની સામે ઇંગ્લૅન્ડના ઉમરાવોમાં અસંતોષ વધ્યો હતો અને રાજા સામે ઉમરાવોએ બળવો કર્યો હતો. આ બાજુ ચર્ચ સાથે પણ રાજાને દુશ્મની હતી. છેવટે સ્થિતિ એવી સર્જા‍ઈ કે રાજાએ ઉમરાવો સામે ઝૂકવું પડ્યું. જગતમાં આવાં તો અનેક યુદ્ધો થયાં છે, જય-પરાજયો થયા છે અને સંધિઓ થઈ છે તો પછી મૅગ્ના કાર્ટા તરીકે ઓળખાવાતી સંધિમાં નવું શું છે?

નવું એ છે કે આ ધરતી પર કોઈ રાજાએ ઇતિહાસમાં પહેલી વાર કબૂલ કર્યું હતું કે શાસન ઠરાવવામાં આવેલા કાયદા મુજબ ચાલશે અને રાજા પોતે એ કાયદાને આધીન રહેશે. અત્યાર સુધી તો રાજા કહે એ કાયદો ગણાતો હતો અને રાજા જે ન્યાય કરે એ અંતિમ ગણાતો હતો. ન રાજાના કાયદાને પડકારી શકાય કે ન રાજાના ન્યાયને પડકારી શકાય. રૈયત રાજાને આધીન હતી. પહેલી વાર એવું બન્યું કે રાજા નહીં પરંતુ રાજ ચલાવવાના કાયદા સર્વોપરી બન્યા અને અને રાજા એને આધીન થયો. અંગ્રેજીમાં આને રૂલ ઑફ લૉ કહે છે. મૅગ્ના કાર્ટાએ જગતના ઇતિહાસમાં પહેલી વાર કાયદાના શાસન માટે એટલે કે રૂલ ઑફ લૉ માટે માર્ગ ખોલી આપ્યો.

બ્રિટનને લોકશાહીની માતૃભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ૧૨૧૫ પછીથી અનેક ઉતાર-ચડાવ અને પીછેહઠ પછી ધીરે-ધીરે લોકશાહી ત્યાં વિકસી હતી. મોકો મળ્યે રાજાઓ મૅગ્ના કાર્ટાને દફનાવી દેતા હતા, પણ છીંડું ખૂલી ગયું હતું અને એ છીંડું સાવ બૂરી દેવું હવે શક્ય નહોતું. મજાની વાત એ છે કે રાજા સામે અધિકારની પહેલી લડાઈ ઇંગ્લૅન્ડના ઉમરાવો એટલે કે જમીનદારો લડ્યા હતા અને છેવટે જમીનદારોએ પણ પ્રજાના હિતમાં પોતાના અધિકારો ગુમાવી દેવા પડ્યા હતા. રાજાના વિશેષાધિકારો ઉમરાવોએ છીનવી લીધા અને ઉમરાવોના વિશેષાધિકારો પ્રજાએ છીનવી લીધા. લોકતંત્રમાં વિશેષાધિકાર માટે જગ્યા નથી, માત્ર બંધારણદત્ત અધિકારો માટે જ જગ્યા છે.

મૂળ મૅગ્ના કાર્ટામાં કુલ ૬૩ ક્લૉઝ હતા જેમાંથી ત્રણ આજે ઇંગ્લૅન્ડના રાજબંધારણમાં બચ્યા છે અને એમાંથી એક જગત આખા માટે પ્રાસંગિક છે. બાકીના ક્લૉઝ કાળ અને સંદર્ભ-સાપેક્ષ હતા જે બચવા માટે કોઈ કારણ નહોતું. એક ક્લૉઝ જે સનાતન સત્ય બની ગયો છે એ આ મુજબ છે : No free man shall be seized or imprisoned, or stripped of his rights or possessions, or outlawed or exiled, or deprived of his standing in any other way, nor will we proceed with force against him, or send others to do so, except by the lawful judgement of his equals or by the law of the land.

To no one will we sell, to no one deny or delay right or justice.

સુજ્ઞ વાચકને સમજાઈ ગયું હશે કે આ માનવમુક્તિનું મહાવાક્ય છે અને એટલે મૅગ્ના કાર્ટાને માનવમુક્તિના મહાન ચાર્ટર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આપણો દેશ આઝાદ થયો ત્યારે આપણા એ સમયના વડીલોએ પરિપક્વ બ્રિટિશ લોકશાહી અપનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. અહીં એક ફરક ધ્યાન રાખવો જોઈએ. બ્રિટનમાં આઠસો વર્ષ દરમ્યાન લોકશાહી વિકસી છે, જ્યારે આપણે અપનાવી છે. કોઈ ચીજ સમય સાથે વિકસે ત્યારે પ્રજા ક્રમશ: એની સાથે તૈયાર થતી જાય છે અને જ્યારે કોઈ ઢાંચો અપનાવવામાં આવે ત્યારે લોકોને એને માટે તૈયાર કરવા પડતા હોય છે. બીજું, ભારતીય પ્રજા પરંપરાગત રીતે ઊંચનીચવાળા જ્ઞાતિવાદી અને દાસાનુદાસના સામંતશાહી સંસ્કાર ધરાવતી પ્રજા છે. આ પ્રજાને લોકશાહી માટે તૈયાર કરવી એ પડકાર હતો.

ભારતે લોકતંત્ર અપનાવ્યું ત્યારે વિશ્વસમાજને ખાતરી નહોતી કે એ ભારતમાં ટકશે. આમાં પાછું ભારતે સંસદીય લોકતંત્રનો પડકાર ઝીલ્યો હતો. ૧૯૫૨, ૧૯૫૭, ૧૯૬૨, ૧૯૬૭, ૧૯૭૧ની મુક્ત તેમ જ ન્યાયી સામાન્ય ચૂંટણીઓ અને બંગલા દેશની લડાઈમાં વિજય એમ એક પછી એક ઘટનાઓ વિશ્વસમાજને અચરજમાં મૂકતી હતી. આમ છતાં હજી ખાતરી નહોતી થઈ કે ભારતમાં સરમુખત્યારશાહી નહીં જ આવે. લશ્કરી બળવાની સંભાવનાઓ વિશે અટકળો માંડવામાં આવતી હતી અને દરેક લશ્કરી વડાને શંકાથી જોવામાં આવતો હતો. રાજકીય અફવાઓના બજારમાં લશ્કરી બળવો એ કાયમનો વિષય હતો. એક તરફ વિસ્મય હતું તો બીજી તરફ શંકા તો હતી જ.

આમાં ૧૯૭૫માં ઇન્દિરા ગાંધીએ ઇમર્જન્સી લાદી એ ઘટના અનેક લોકો માટે યે તો હોના હી થા જેવી ઘટના હતી. ઇમર્જન્સીની પૃષ્ઠભૂમિ મોટા ભાગના વાચકો જાણે છે એટલે એની વિગતો અહીં આપવાની જરૂર નથી. ઇન્દિરા ગાંધીએ સત્તાવાર રીતે દેશને બચાવવા માટે ભારતના નાગરિકોના નાગરિક અધિકારો છીનવી લીધા હતા, પરંતુ સત્ય એ છે કે તેમણે પોતાની સત્તા બચાવવા માટે ભારતના નાગરિકોના નાગરિક અધિકારો છીનવી લીધા હતા.

આગલા ફકરાનું છેલ્લું વાક્ય ફરી વાંચો : એ વાક્યનું તાત્પર્ય એવું છે કે દેશને બચાવવા માટે પણ નાગરિકોના નાગરિક અધિકારોને છીનવી શકાય છે અને પોતાની સત્તા બચાવવા માટે પણ નાગરિકોના અધિકારો છીનવી શકાય છે. મૂળમાં બંધારણમાં ઇમર્જન્સીની સ્થિતિમાં દેશને બચાવવા માટે જરૂર પડે તો અને જરૂર હોય એટલા સમય માટે નાગરિકોના નાગરિક અધિકારોને છીનવી લેવાની જોગવાઈ છે. અનેક ભાષાઓ, ધર્મો, પ્રદેશો અને પરંપરાઓવાળા આ દેશમાં રાષ્ટ્રીય અખંડતાનું સંકટ પેદા થઈ શકે છે એ ધ્યાનમાં રાખીને ઇમર્જન્સીનો સામનો કરવાની બંધારણમાં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. હવે સવાલ એ છે કે સંકટની વ્યાખ્યા કોણ કરશે? સંકટની વ્યાખ્યા એ જ કરશે જે શાસન કરે છે. તેઓ પોતાની સત્તા સામે પેદા થયેલા સંકટને રાષ્ટ્રીય સંકટ તરીકે ઓળખાવી શકે છે અને ઇમર્જન્સી લાદી શકે છે. ઇન્દિરા ગાંધીએ એ જ તો કર્યું હતું.

જગતને મૅગ્ના કાર્ટા મળ્યો એનાં ૭૩૫ વર્ષે ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો લોકશાહી દેશ બન્યો હતો અને મૅગ્ના કાર્ટાનાં ૭૬૦ વર્ષે ભલે થોડા સમય માટે પણ ભારતે લોકશાહી ગુમાવી દીધી હતી. લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ ઇમર્જન્સીની ૪૦મી વર્ષગાંઠે ‘ધી ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ને આપેલી મુલાકતમાં કહ્યું હતું કે એક અગ્નિપરીક્ષામાંથી તો આપણે ઊગરી ગયા, પરંતુ આવી બીજી અગ્નિપરીક્ષા નહીં જ થાય એની કોઈ ખાતરી નથી. મૂળમાં દેશને સંકટમાંથી ઉગારવા માટે ઇમર્જન્સીની બંધારણમાં જોગવાઈ છે અને એનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે. તેમણે કહ્યું છે કે દેશના આજના રાજકીય નેતાઓની રાજકીય પરિપક્વતા વિશે મનમાં કોઈ શંકા નથી, પરંતુ કમિયોં કે કારણ વિશ્વાસ નહીં હોતા.

લાલ કૃષ્ણ અડવાણીને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે એવી કઈ-કઈ ખામીઓ અત્યારના રાજકારણમાં તમને જોવા મળે છે જે ફરી એક વાર દેશને ઇમર્જન્સી તરફ લઈ જઈ શકે છે. આ સીધા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં અડવાણીએ જણાવ્યું હતું કે લોકતંત્ર માટેની અને એવાં બીજાં મૂલ્યો માટેની એકનિષ્ઠ પ્રતિબદ્ધતા અત્યારના નેતૃત્વમાં જોવા મળતી નથી. આને કારણે ખાતરી થતી નથી કે દેશમાં બીજી વાર ઇમર્જન્સી ક્યારે ય આવશે જ નહીં. એ લાંબી મુલાકાતમાં લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ મીડિયા, ન્યાયતંત્ર અને નાગરિક સમાજની વાત પણ કરી છે. મીડિયાની લોકતંત્ર માટેની પ્રતિબદ્ધતા વિશે તેમણે શંકા વ્યક્ત કરી છે. નાગરિક સમજે આશા જગાડીને નિરાશ કર્યા હોવાનું કહ્યું છે. આ સ્થિતિમાં ન્યાયતંત્રની જવાબદારી વધે છે એમ તેમણે એ મુલાકાતમાં કહ્યું હતું.

લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ ઇમર્જન્સીની ૪૦મી વર્ષગાંઠનું નિમિત્ત સાધીને સરમુખત્યારી વલણ ધરાવતા નરેન્દ્ર મોદી તરફ તોપ તાકી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. એવું લાગે પણ છે. લોકતંત્ર માટેની અને એવાં બીજાં મૂલ્યો માટેની એકનિષ્ઠ પ્રતિબદ્ધતા અત્યારના નેતૃત્વમાં જોવા મળતી નથી એ વાક્ય બોલકું છે. નરેન્દ્ર મોદી ઇન્દિરા ગાંધી જેવાં લક્ષણો ધરાવે છે એ હવે છૂપું નથી અને ગુજરાતમાં તેમના શાસનનાં ૧૨ વર્ષ અને દેશમાં એક વર્ષના શાસને એ સાબિત કરી આપ્યું છે કે તેમને સ્વતંત્ર અને ધબકતી લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ માટે અણગમો છે.

સવાલ એ છે કે લાલ કૃષ્ણ અડવાણી લોકતંત્ર માટે કેટલી પ્રતિબદ્ધતા ધરાવે છે? સેક્યુલરિઝમ વિનાનું લોકતંત્ર હોઈ શકે ખરું? જો કોઈ વિધર્મી ચોક્કસ ધર્મના કારણે ઓછો નાગરિક હોય તો લોકતંત્ર એમાં ક્યાં બચ્યું? મૅગ્ના કાર્ટાના ઉપર ટાંકેલા મહાવાક્ય સાથે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના હિન્દુ રાષ્ટ્રની સંકલ્પનાને સરખાવી જુઓ. હિન્દુઓને ઝૂકતું માપ આપનારું, નાગરિકત્વમાં હિન્દુઓને વિશેષ નાગરિકત્વ આપનારું હિન્દુ રાષ્ટ્ર અને દરેકને સમાન અધિકાર આપનારા લોકતંત્ર વચ્ચે સહઅસ્તિત્વ શક્ય જ નથી.

લાલ કૃષ્ણ અડવાણીની નિસબત લોકતાંત્રિક મૂલ્યો માટેની નથી, પરંતુ પોતાની થઈ રહેલી ઉપેક્ષાને કારણે પ્રગટ કરવામાં આવેલો અંગત બળાપો છે. જો સાચી નિસબત હોત તો તેઓ ફાસીવાદી હિન્દુ સંગઠનમાં જોડાયા જ ન હોત. જો સાચી નિસબત હોત તો તેમણે બાબરી મસ્જિદ તોડવા સુધી દોરી જનારા રામજન્મભૂમિ માટેના કોમી આંદોલનનું નેતૃત્વ જ ન કર્યું હોત. જો સાચી નિસબત હોત તો તેમણે ૨૦૦૨ના ગુજરાતના નરસંહાર પછી ગુજરાતના એ સમયના મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને મદદ કરીને બચાવ્યા ન હોત. જો સાચી નિસબત હોત તો નજર સામે કોઈના ધર્મસ્થાનને તોડવા દીધું ન હોત. જો સાચી નિસબત હોત તો દરેક વખતે ચૂંટણી ટાણે કોમી ધ્રુવીકરણનું રાજકારણ BJP અને સંઘ દ્વારા કરવામાં આવે છે એનો વિરોધ કર્યો હોત.

ટૂંકમાં, મૅગ્ના કાર્ટા અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જઈ ન શકે. લોકતંત્ર અને હિન્દુ રાષ્ટ્ર સાથે ન જઈ ન શકે. લાલ કૃષ્ણ અડવાણી આટલું જાણતા નથી?

સૌજન્ય : ‘નો નૉન્સેનસ’ નામક લેખકની કોલમ, ‘સન્નડે સરતાજ’, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 21 જૂન 2015

http://www.gujaratimidday.com/features/sunday-sartaaj/sunday-sartaaj-21062015-13

યોગ એ આંતરિક વિકાસની એક શુદ્ધ સેક્યુલર પ્રક્રિયા છે. હવે તો બાબા રામદેવે એને આંતરિક પણ રહેવા નથી દીધી અને એને શારીરિક કસરતમાં ફેરવી નાખી છે. રામદેવના યોગમાં અને જિમ્નૅસ્ટિકમાં હવે બહુ ફરક નથી. આપણે જે યોગાસન વિશ્વમાં પહોંચાડી રહ્યા છીએ એ યોગશાસ્ત્રમાં બતાવેલા હેતુ વિનાનાં આસનો છે અને એટલે કસરત છે

આ વર્ષથી દર વર્ષે ૨૧ જૂનને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ તરીકે ઊજવવાનો યુનોએ નિર્ણય લીધો છે. યુનોએ કૅલેન્ડરના ઘણા દિવસોને અલગ-અલગ મૂલ્યો, પરંપરાઓ અને વ્યક્તિઓ સાથે જોડ્યા છે જેથી જગતમાં જાગૃતિ તેમ જ સહિયારાપણું વિકસે. દાયકા પહેલાં મહાત્મા ગાંધીના જન્મદિવસ બીજી ઑક્ટોબરને આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ તરીકે ઊજવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો અને હવે યોગને વૈશ્વિક માન્યતા આપી છે. ભારતમાં વિકસેલા યોગશાસ્ત્રને યુનોએ માન્યતા આપી એ જોઈને રાજી થવું હોય તો એમાં કોઈ વાંધો નથી, પરંતુ એમાં બહુ પોરસાઈને ગાંડા થવાની જરૂર નથી. યુનોએ ચીંધેલા વિશેષ દિવસોની ઉજવણીને વિશ્વદેશો અને પ્રજા ગંભીરતાથી લેતાં નથી. ચોક્કસ મૂલ્યોના વિસ્તાર અને સ્વીકાર માટે યુનો કોઈ મોટી જહેમત ઉઠાવે છે એવું પણ નથી. આને કારણે કૅલેન્ડરના પચાસેક દિવસોએ કોઈ ને કોઈ ઔપચારિક ઉજવણી કરવામાં આવે છે. બીજી ઑક્ટોબરને આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ તરીકે ઊજવવાથી જગતમાંથી હિંસા સમાપ્ત નથી થઈ છતાં લોકજાગૃતિ માટે આવા અવસર ખપના છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ગયા વર્ષે યુનો ગયા હતા ત્યારે તેમણે યુનોની સામાન્ય સભાને સંબોધતાં સૂચન કર્યું હતું કે યોગશાસ્ત્ર આખા વિશ્વ માટે ઉપયોગી છે અને એના પચાર-પ્રસાર માટે યુનોએ પહેલ કરવી જોઈએ. તેમણે વર્ષમાં એક દિવસ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ તરીકે ઊજવવાની ભલામણ કરી હતી જે યુનોએ મંજૂર રાખી છે.

યુનોના આ નિર્ણયનો જગતના કોઈ મુસ્લિમ બહુમતી દેશે કે ખ્રિસ્તી બહુમતી દેશે વિરોધ કર્યો હોય એવું મારા જોવામાં આવ્યું નથી, પરંતુ ભારતમાં કારણ વિના વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. વિવાદ પેદા કર્યા વિના જાણે આપણને ચાલતું જ નથી. હિન્દુત્વવાદીઓ આમાં હિન્દુ ધર્મનો વિજય સમજે છે, જ્યારે યોગ એ આંતરિક વિકાસની એક શુદ્ધ સેક્યુલર પ્રક્રિયા છે. હવે તો બાબા રામદેવે એને આંતરિક પણ રહેવા દીધી નથી, એને શારીરિક કસરતમાં ફેરવી નાખી છે. રામદેવના યોગમાં અને જિમ્નૅસ્ટિકમાં હવે બહુ ફરક નથી. અત્યારે આપણે જે યોગાસન વિશ્વમાં પહોંચાડી રહ્યાં છીએ એ યોગશાસ્ત્રમાં બતાવેલાં હેતુ વિનાનાં આસનો છે એટલે કે કસરત છે. બાકી તો યોગસૂત્રમાં પહેલું સૂત્ર યોગ: ચિત્તવૃત્તિ નિરોધ: છે. આનો અર્થ થાય છે ચિત્તની વૃત્તિઓને રોકવી. બીજું સૂત્ર છે તદ દ્રક્ટુ: સ્વરૂપે અવસ્થાનમ્ જેનો અર્થ થાય છે પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં સ્થિર થવું. આ ત્યારે જ બને જ્યારે વૃત્તિઓ સમેટાઈ ગઈ હોય અને આત્મસ્વરૂપ (સત્) સમજાઈ ગયું હોય. સમજાવું પણ બરોબર નથી, પમાયું હોય. પ્રારંભમાં જ આવતાં આ બે સૂત્રો પરથી ખ્યાલ આવી જશે કે યોગશાસ્ત્ર અને એના રચયિતા પતંજલિ માણસને ક્યાં પહોંચાડવા માગે છે. બાબા રામદેવ અને બીજા કેટલાક કહેવાતા યોગીઓ જે કરે છે એ મહદંશે યોગાસનોનો ધંધો કરે છે. બાબા રામદેવે યોગસૂત્રનાં અહીં ટાંકેલાં પહેલાં બે વચનો પામી લીધાં હોત તો તેઓ અત્યારે જે કરે છે એ કરતા જ ન હોત. ૧૧૦૦ કરોડ રૂપિયાનો વેપલો જેની વૃત્તિઓનો નિરોધ થઈ ચૂક્યો હોય, પોતાના મૂળ સ્વરૂપને પામી લીધું હોય અને એમાં સ્થિર થઈ ગયો હોય એ કરે નહીં. આ ગંગાસતીના શબ્દોમાં અધૂરિયાઓનો ખેલ છે.

આમ વિશ્વમાં જે યોગાસનો જઈ રહ્યાં છે એ અધૂરિયાઓ દ્વારા કસરતના સ્વરૂપમાં કે બીમારીના ઇલાજ (થેરપી)ના સ્વરૂપનાં જઈ રહ્યાં છે એના મૂળ સ્વરૂપમાં તેના આત્મા સાથે નથી જઈ રહ્યાં. યુનોના નિર્ણયથી રાજી જરૂર થઈએ, પણ હરખપદૂડા થવાની જરૂર નથી. ભારતમાં જે લોકો યોગનો વિરોધ કરી રહ્યા છે એ પણ એટલા જ બેવકૂફ છે જેટલા હરખપદૂડા હિન્દુવાદીઓ છે. જે શાસ્ત્રને ચોક્કસ કોઈ ધર્મ સાથે, બાહ્ય કર્મકાંડી ધાર્મિકતા સાથે, દેખીતી રીતે ઈશ્વર સાથે કોઈ જ સંબંધ નથી એનો ધર્મના નામે શા માટે વિરોધ કરવામાં આવે છે? સાંખ્ય અને યોગ ભારતનું દાર્શનિક યુગ્મ છે. એકમાં દર્શન છે અને બીજામાં પ્રક્રિયા છે. આમાં સાંખ્ય તો અનીશ્વરવાદી દર્શન તરીકે ઓળખાય છે. યોગ હિન્દુઓની ધાર્મિક વિધિ છે એવી જે સમજ કેટલાક ગેરહિન્દુઓ ધરાવે એ કેવળ એક અજ્ઞાન છે. અજ્ઞાન જ્યારે હિન્દુઓ ધરાવતા હોય ત્યાં બીજાની શી ફરિયાદ કરવી. મુસ્લિમો હિન્દી ભાષાને હિન્દુઓની સમજીને એનો અસ્વીકાર કરે. હિન્દુઓ ઉર્દૂ ભાષાને મુસ્લિમોની સમજીને એનો અસ્વીકાર કરે. મુસ્લિમો આયુર્વેદને હિન્દુઓનો સમજીને એનો અસ્વીકાર કરે અને હિન્દુઓ યુનાનીનો મુસ્લિમોની સમજીને એનો અસ્વીકાર કરે એના જેવી આ વાત થઈ. આવો વિરોધ બુદ્ધિ વિનાનો છે.

આગળ કહ્યું એમ, જગતના કોઈ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા કે ખ્રિસ્તી બહુમતીવાળા દેશોમાં યુનોના નિર્ણયનો વિરોધ નથી થઈ રહ્યો, માત્ર ભારતમાં વિરોધ થઈ રહ્યો છે. આનું એક કારણ વિતંડાના આપણા જૂના સંસ્કાર છે. અમર્ત્ય સેન કહે છે એમ, આપણે આગ્યુર્મેન્ટેટિવ ઇન્ડિયન છીએ. એટલે તો નિર્દોષ ભાષાઓને ધર્મ સાથે જોડીને આપણે એને ટાર્ગેટ બનાવીએ છીએ. બીજું કારણ ઓળખ ઓગાળી નાખવાના અને ઓળખ ટકાવી રાખવાના દુરાગ્રહો છે. વાસ્તવમાં યોગાસન કરવાથી નથી કોઈની ઓળખ ઓગળી જવાની કે નથી કોઈની ઓળખ ટકવામાં કોઈ વધારો થવાનો. વળી યોગાસન ક્યાં કોઈ માટે ફરજિયાત છે? ૯૦ ટકા હિન્દુઓ યોગાસન નથી કરતા તેમને તો કોઈએ સજા કરી નથી. યુનોએ તો અંદાજે પચાસેક જેટલા દિવસોને ચોક્કસ ધોરણ, મૂલ્યો કે પ્રણ સાથે ઊજવવાનું કહ્યું છે એની કેટલા લોકોને જાણ છે? હમણાં ૩૧ મેએ ઍન્ટિ ટબૅકો ડે મનાવાયો હતો. તમાકુ ખાનારો તમાકુ ખાય જ છે, તો પછી વિવાદ શા માટે?

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’ નામે લેખકની કોલમ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 17 જૂન 2015

http://www.gujaratimidday.com/features/columns/feature-columns-17-6-2015-4