દેશ કોરોના મહામારીમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે ત્યારે જ પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશામાં ત્રાટકેલા સમુદ્રી વાવાઝોડા અમ્ફનનું સંકટ, ગરીબો માટે પડ્યા પર પાટુ કે દુકાળમાં અધિક માસનો અહેસાસ કરાવે છે. ૧૮૦ થી ૨૦૦ કિલોમીટરની ઝડપે ફૂંકાયેલો પવન, સમુદ્રમાં ઊંચે ઉછળતાં મોજાં અને ધોધમાર વરસાદ સાથેના છએક કલાકના આ તોફાનથી પશ્ચિમ બંગાળમાં દોઢ કરોડ અને ઓડિશામાં પચાસ લાખ લોકોને અસર થઈ છે. વાવાઝોડા પછીના ત્રીજા-ચોથા દિવસે પણ મહાનગર કોલકાતામાં પાણી અને વીજળી મળી શકતાં નથી. રાજ્ય સરકારે મદદ માટે સેનાને બોલાવવી પડી છે. મુખ્યમંત્રી અને સરકાર સામેનો અસંતોષ એટલો તીવ્ર છે કે મમતા બેનરજીએ લોકોને તેમનું માથું વધેરી નાંખવાનું કે ધીરજ રાખવાનું કહેવું પડ્યું છે. બીજા અસરગ્રસ્ત રાજ્ય ઓડિશામાં સ્થિતિ સામાન્ય થઈ છે, તે રાહતની વાત છે.

અમ્ફન સંકટ જેવી કુદરતી આફતની હવે આગોતરી સૂચના મળી જાય છે. તેથી મરણઆંક ઘટાડી શકાય છે. જો કે પશ્ચિમ બંગાળના ૧૪ જિલ્લાઓ પ્રભાવિત છે, ૮૬ લોકોનાં મોત થયાં છે અને લાખો લોકો બેઘર થયાં છે. એકલા કોલકાતામાં જ ૩૦થી ૪૦ હજાર કાચાં મકાનો પડી ગયાં છે, હજારો વૃક્ષો અને વીજળીના થાંભલા જમીનદોસ્ત થઈ ગયાં છે. મોટા ભાગનાં અવસાન ઝાડ, વીજળીના થાંભલા કે વીજળીના તાર પડવાને કારણે થયાં છે. કોરોના મહામારીને કારણે લોકોને સલામત જગ્યાએ ખસેડવાનું કામ વાવાઝોડાની પૂર્વસૂચના છતાં આ વખતે અઘરું હતું. કોરોના સંક્રમણથી લોકોને બચાવવા, શારીરિક અંતર જાળવવું અને રાહતશિબિરોમાં રહેવા-ખાવાની વ્યવસ્થા કરવી તે ભારે વિકટ કામ હતું. પશ્ચિમ બંગાળમાંથી ૫ લાખ અને ઓડિશામાંથી ૨ લાખ લોકોને સલામત સ્થળે ખસેડવા પડ્યા છે. શહેરો અને ગામડાંમાં જાહેર અને ખાનગી મિલકતોને મોટા પાયે નુકસાન થયું છે. સમુદ્રનાં પાણી ખેતરોમાં ઘુસી ગયાં છે, ફળદ્રુપ જમીનોનો નાશ કરી દીધો છે. માળખાકીય સગવડોને નુકસાન થયું છે. રાજ્યના અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાં પાણી, વીજળી, રસ્તા તથા અન્ય સવલતો પૂર્વવત્ કરતાં ઘણો સમય લાગશે.

નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સ અને નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટીની રચના પછી કુદરતી આફતોની અસરો ઘટાડી શકાઈ છે. વિજ્ઞાન અને ટૅક્નોલોજીનો સારો ઉપયોગ થઈ શક્યો છે. પરંતુ જો તંત્ર જ બાદલું હોય તો આ કશું કામ લાગતું નથી. અમ્ફન સંકટ વખતે કોરોનાની તૈયારીમાં થયેલી ચૂક જોવા મળતી નથી. પરંતુ રાજ્યને થયેલું નુકસાન ભરપાઈ થતાં વરસો નીકળી જશે. મુખ્યમંત્રીની વિનંતી પછી વડાપ્રધાને બંને રાજ્યોની મુલાકાત લીધી અને તાત્કાલિક આર્થિક મદદ જાહેર કરી તે સારું જ થયું છે. જો કે સંકટ પૂર્વેના સલામત સ્થળાંતર પછી હવે રાહત અને પુનર્નિમાણનું ખરું કામ હાથ ધરવાનું છે. તાળાબંધીને કારણે રોજી બંધ છે ત્યારે લાંબા સમય સુધી રાહતશિબિરો ચલાવવાનું ભારે પડકારનું કામ છે. કાચાં ઝૂંપડાંનાં સ્થાને રહેવા યોગ્ય વ્યવસ્થા પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે અને તે માટે રાજ્ય સરકારનાં સાધનો ટાંચાં છે. આ પ્રકારની કુદરતી આપદાઓને નિયતિ માની લેવી કે તેનો કોઈ કાયમી ઉકેલ શોધવો તે પણ સવાલ છે. જળવાયુ પરિવર્તનની અસર આવા ચક્રવાતી વાવાઝોડાના વધતા પ્રમાણ અંગે શું ભાગ ભજવે છે તે અંગે અભ્યાસ અને સંશોધનોની જરૂર છે. સમુદ્રનું પાણી એક ડિગ્રી સેલ્સિયસ ગરમ થાય તો તેના પર ચાલનારી હવામાં ૫ થી ૧૦ ડિગ્રીનો વધારો થાય છે, તેનાથી સમુદ્રી તોફાનો આવે છે તે બાબત ચકાસવી પડશે. જેમ કેટલીક કુદરતી આફતોની પૂર્વ માહિતી સંકટને હળવું કરે છે, તેમ આ પ્રકારના સંકટો સામે ટકી શકે તેવાં મકાનોનું નિર્માણ જાહેર અને ખાનગી મકાનોને થયેલા નુકસાનને ઓછું કરી શકે કે કેમ તે દિશામાં વિચારવું રહે. કોરોનાકાળમાં આવેલા અમ્ફન સંકટમાંથી આપણે અનેક સબક શીખવાના છે.

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 26 મે 2020

“બેટા, હવે હું થોડી મિનિટોનો જ મહેમાન છું. જે વૉર્ડમાં મને રાખવામાં આવ્યો છે તેની હાલત બેહદ ખરાબ છે. મારી કોઈ સારવાર કરવામાં આવતી નથી. કોઈ ડૉક્ટર જોવા આવતા નથી. દવા પણ આપતા નથી.” ફોન પર આટલું બોલતાં બોલતાં તે રડી પડ્યા.

ફોન પર જ પુત્રે તેમને આશ્વાસન આપ્યું, “પાપા, તમે જલદી સાજા થઈ જશો. ગભરાશો નહીં. વાહેગુરુ બોલો.” પણ ફોન પર સામેથી રડવાનો અવાજ ચાલુ રહ્યો. “બેટા, થાય છે કે હું આપઘાત કરી લઉં અને છૂટકારો પામું.” આ સાંભળતા દીકરા પાસે બેઠેલાં તેનાં મમ્મીએ પતિને શાંત કરતાં કહ્યું, “હાય રે, તમે એવી વાત ન કરો.”

”પણ આ હૉસ્પિટલવાળા તમને મને મળવા કેમ આવવા નથી દેતા?”

“પાપા, અમે બધા અહીં બહાર જ બેઠાં છીએ. તમે જલદી સાજા થઈ જશો અને પછી ઘરે બધાંની સાથે હશો.”

“બેટા, જો તું મને જીવાડવા માંગતો હોય તો મને અહીંથી બીજી હૉસ્પિટલમાં લઈ જા. અહીં તો મને મારી નાખશે કે નહીં તો પછી હું જાતે જ મરી જઈશ.”

પંજાબના અમૃતસરની સરકારી ગુરુ નાનકદેવ હૉસ્પિટલમાં કોવિડ-૧૯ની સારવાર લઈ રહેલા ૬૭ વરસના પદ્મશ્રી સન્માનિત રાગી નિર્મલસિંઘ ખાલસાના અંતિમ દિવસે કુટુંબ સાથેનો આ કરુણ સંવાદ હતો. ભા.જ.પા.શાસિત ગુજરાતના અમદાવાદની સરકારી સિવિલ હૉસ્પિટલ હોય કે કૉન્ગ્રેસશાસિત પંજાબના અમૃતસરની સરકારી હૉસ્પિટલ, કોવિડ-૧૯ સામે લડવામાં તે કઈ હદે ખાડે ગયાં છે, તેનો આ વધુ એક પુરાવો છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ગુરુવાણી ગાયક નિર્મલસિંઘ ખાલસા મૂળે પંજાબના જાલંધર જિલ્લાના લોહિયા ગામના હતા. ૬૨ રાગોમાં ગુરુવાણીનું ગાયન કરતા નિર્મલસિંઘ મજહબી શીખ હતા. જન્મે હિંદુ દલિત એવા નિર્મલસિંઘે ધર્મપરિવર્તન કરીને શીખ ધર્મ અંગીકાર કર્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૯માં તેમની નિમણૂક અમૃતસરના સુવર્ણમંદિરના હરિમંદિરમાં હુજુરી રાગી તરીકે કરવામાં આવી હતી. તેમના ગુરુવાણી-ગાયનના કાર્યને દેશના વર્ષ ૨૦૦૯માં ચોથા ક્રમના નાગરિક સન્માન પદ્મશ્રીથી નવાજવામાં આવ્યું હતું. તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ડો. મનમોહનસિંઘ રાગી નિર્મલસિંઘના ગુરુવાણી ગાયનથી પ્રભાવિત હતા. તેમણે ગુરુ નાનકના પ્રકાશપર્વે દિલ્હીના પ્રધાનમંત્રી આવાસમાં તેમનું ગાયન યોજ્યું હતું. નિર્મલસિંઘને રાષ્ટ્રપતિભવનમાં પણ ગુરુવાણીનો પાઠ અને ગાયન કરવાનો અવસર મળ્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૯થી ચારેક દાયકા સુધી સુવર્ણમંદિરમાં રાગી તરીકે કાર્ય કરનાર અને ત્યારથી અમૃતસરને કર્મભૂમિ બનાવનાર આ કલાકારને નિવૃત્તિ પછી પણ અવારનવાર સુવર્ણ મંદિરમાં મહાનુભાવોની મુલાકાત પ્રસંગે ગાયન માટે નિમંત્રવામાં આવતા હતા. પંજાબમાં, દેશમાં અને વિદેશમાં તેમના ગુરુવાણી ગાયનના ઘણા કાર્યક્રમો થતા હતા.

નવેમ્બર ૨૦૧૯માં તેઓ આઠેક મહિના અમેરિકા રહીને ભારત પાછા આવ્યા. ૧૯મી માર્ચે ચંદીગઢમાં તેમણે એક કાર્યક્રમમાં ગાયું હતું. તે પછી શરદી-તાવની ફરિયાદથી તેમણે પહેલાં અમૃતસરની શિરોમણિ ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટિ સંચાલિત ગુરુ રામદાસ ચૅરિટેબલ હૉસ્પિટલમાં સારવાર લીધી. તેમના રિપોર્ટ સામાન્ય આવ્યા, પણ ફરિયાદ દૂર ન થઈ. એટલે પછીથી તેમને સારવાર માટે સરકારી ગુરુ નાનકદેવ હૉસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા. તે હૉસ્પિટલના ડોકટરોએ તેમને ૧૦ દિવસની દવા આપી. ૨૯મી માર્ચે તેમને શરીરમાં વધુ તકલીફ જણાતાં ફરી અમૃતસરની સરકારી કોવિડ હૉસ્પિટલમાં લાવવામાં આવ્યા. ત્યાં ત્રણેક દિવસની સારવાર બાદ ૨જી એપ્રિલની પરોઢે સાડા ચાર વાગ્યે તેમનું અવસાન થયું. નિર્મલસિંઘના પુત્ર અમિતેશ્વરસિંઘ અને પરિવારે સારવારમાં બેદરકારીનો આરોપ મૂક્યો છે, પરંતુ સરકાર અને હૉસ્પિટલ તંત્ર તેનો ઈન્કાર કરે છે.

રાગી નિર્મલસિંઘનું મૃત્યુ પંજાબમાં કોરોનાના કારણે અને લૉક ડાઉનના પહેલા અઠવાડિયામાં થયેલું પાંચમું મોત હતું. દેશમાં કોરોનાના સંક્રમણનો અને ભયનો માહોલ બરાબર ઊભો થઈ ચૂક્યો હતો, તે રાગીના અંતિમ સંસ્કારમાં જોવા મળ્યો. પોલીસ અને વહીવટીતંત્ર તેમના જ્યાં જ્યાં અંતિમ સંસ્કાર કરવા માંગતા હતાં તે બધાં જ સ્થળોએ વિરોધ થયો. અમૃતસરથી પંદરેક કિલોમીટર દૂરના વેરકા ગામે જુદી જુદી જ્ઞાતિનાં આઠેક સ્મશાનઘરો હતાં, પણ તે સઘળાં રાગીના અંતિમ સંસ્કાર માટે બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. વિરોધ માટે મોટી સંખ્યામાં એકઠા થયેલા લોકોની દલીલ હતી કે કોરોનાદરદીના અંતિમ સંસ્કાર પછી તેની જે રાખ ઊડે તેનાથી પણ ચેપ લાગે. એટલે કોઈ સ્મશાનમાં તેમના અંતિમ સંસ્કાર થઈ  શકે તેમ નહોતા. સોળ કલાકની જહેમત પછી વેરકા અને ફતેહગઢ ગામની સીમા પરના એક ખાનગી માલિકીના ખેતરની થોડી ભોંય મળી, જ્યાં રાત્રે દસેક વાગે રાગી નિર્મલસિંઘના શબના દાહસંસ્કાર કરવામાં આવ્યા. સરકાર એવો પ્રચાર કરે છે કે “આપણે બીમારી સામે લડવાનું છે, બીમાર સામે નહીં”. પરંતુ કોરોનાગ્રસ્તના અંતિમ સંસ્કાર વખતે ઊભા થનારા વિરોધ સામે કાં તો આંખમીંચામણાં કરે છે કે કાં ઘૂંટણિયે પડી જાય છે.

રાગી નિર્મલસિંઘનું દલિત કે મજહબી શીખ હોવું તેમના અંતિમ સંસ્કારની અડચણોમાં કેટલું જવાબદાર છે તે સવાલ પણ ઊઠવો સ્વાભાવિક છે. પરિવાર આવો આરોપ મૂકે છે. દલિત રાજકારણીઓએ પંજાબના અનુસૂચિત જાતિ કમિશન સમક્ષ ફરિયાદ કરી છે, તો નેશનલ કમિશન ફોર શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટે આ મુદ્દે તપાસના આદેશ આપ્યા છે. સરકારે અંતિમ સંસ્કારમાં પડેલી મુશ્કેલી અંગે દિલગીરી જાહેર કરી છે અને રાગીના વતનમાં નવા બંધાતા આઇ.ટી.આઇ.ના મકાન સાથે તેમનું નામ જોડવાની જાહેરાત કરી છે. રાગી નિર્મલસિંઘના પુત્રને સી.એમ. “અમરિંદર અંકલ”નો આશ્વાસનનો ફોન આવ્યો છે. અકાલ તખ્ત અને સુવર્ણ મંદિરના હોદ્દેદારો પણ રાગીને ઉચિત સન્માન સાથે અંતિમ વિદાય ન આપી શકાઈ તેથી દુ:ખી છે.

પણ આ બધામાં આકરો પ્રતિભાવ રાગી ઝુઝારસિંઘનો છે. આજે હરમંદિરમાં રાગી તરીકે કાર્યરત ઝુઝારસિંઘ વેરકા ગામના લોકોના વિરોધકૃત્યથી એટલા નારાજ છે કે તેમણે જીવનભર વેરકામાં પગ ન મૂકવાની અને તે ગામમાં ગુરુવાણીનો પાઠ કે ગાયન કરવા આજીવન ન જવાની પ્રતિજ્ઞા જાહેર કરી છે. સ્વજનના જવાના દુ:ખ સાથે એને ઉચિત અંતિમ વિદાય નહીં આપી શકવાનું દુ:ખ કોરોનાકાળની વરવી વાસ્તવિકતા છે.

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 25 મે 2020

અઢારમી સદીની છેલ્લી પચીસીમાં, આશરે અઢીસો વરસ પૂર્વે, ઈ.સ. ૧૭૭૨ની ૨૨મી મેના રોજ આદ્ય સમાજસુધારક રાજા રામમોહન રાયનો જન્મ થયો હતો. સતી થવાના અમાનુષી અને કલંકી રિવાજને તિલાંજલિ અપાવનાર અને આધુનિક ભારતના મહાન જ્યોતિર્ધર તરીકે તેમનું નામ અને કામ ઇતિહાસમાં અંકિત છે.

બંગાળના હુગલી જિલ્લાના રાધાનગર ગામે રામમોહન રાયનો જન્મ થયો હતો. રૂઢિવાદી પિતા રમાકાંત નવાબી રાજ્યના અધિકારી હતા. ગામમાં આરંભિક શિક્ષણ મેળવ્યા પછી નવાબના દરબારમાં નોકરી માટે આવશ્યક એવા અરબી-ફરસીના શિક્ષણ માટે નવ વરસના રામમોહન પટણા અને પછી સંસ્કૃતના શિક્ષણ માટે કાશી ગયા હતા. અભ્યાસકાળથી જ તેઓ હિંદુ ધર્મના કર્મકાંડ-મૂર્તિપૂજાના વિરોધી અને એકેશ્વરવાદી બન્યા. સોળ વરસની ઉંમરે તેમણે ધર્મએ ઊભી કરેલી ધારણાઓ વિશે નિબંધ લખી પિતાની નારાજગી વહોરી હતી. ઈ.સ. ૧૮૦૪માં ફરસી ભાષામાં તુહફત-એ-મુઝાહિદ્દીન (એકેશ્વરવાદીઓને ભેટ) નામક ગ્રંથ લખ્યો હતો.

ઘર છોડી હિમાલય અને તિબેટ ગયેલા રામમોહને બૌદ્ધ ધર્મનો અભ્યાસ કર્યો. બૌદ્ધ ધર્મના સિદ્ધાંતોથી વિપરીત આચરણ કરતા, બૌદ્ધ લામાઓ સાથેના ઉગ્ર વિવાદમાં લામાઓએ તેમના પર હુમલો કર્યો હતો. આ મરણતોલ હુમલામાંથી તેમને કેટલીક યાત્રાળુ સ્ત્રીઓએ બચાવ્યા હતા. એ ક્ષણથી જ એમને સ્ત્રીઓ પ્રત્યે હમદર્દી જાગી હતી. એક તરફ ધાર્મિક પાખંડો અને બીજી તરફ સમાજસુધારા માટે તેઓ ઝઝૂમવા લાગ્યા. ૧૮૧૧માં એમના મોટાભાઈનું અવસાન થયું ત્યારે તેમનાં ભાભીને પતિની ઠાઠડી સાથે બાંધી પતિની ચિતામાં જીવતાં જલાવી દેવાયાં. આ અમાનુષી બનાવનો આઘાત તેમના જીવનનો મહત્ત્વનો વળાંક હતો. આ ક્ષણે જ તેમણે સતીપ્રથા નાબૂદીનું પ્રણ લીધું.

સ્ત્રીને સતી થવાની ફરજ કેમ પાડવામાં આવે છે તેનાં કારણો શોધ્યાં. જેમાં તેમને સ્ત્રીની લાચારી અને ભાવિ જીવન વિશેનો અંધકાર જણાયો. ‘જીવીને જાત વેચવી એના કરતાં બળી મરવું સારું’ એવી સ્ત્રીઓની માનસિકતા હતી. તેને કારણે સ્ત્રીને પોતાના સ્વતંત્ર અસ્તિત્વની કિંમત નહોતી. રામમોહન રાયે સતીપ્રથા નાબૂદી માટે લેખો લખ્યા. સભા, સરઘસો, પરિષદો, સંમેલનો તેમ જ સરકારમાં અરજીઓ કરી. સતીપ્રથાને એક ચળવળનું રૂપ આપ્યું. કલમ દ્વારા કુરિવાજો સામે લડવા તેમણે બ્રહ્માનિકલ મેગેઝિન (અંગ્રેજી-બંગાળી), સંવાદ કૌમુદી (બંગાળી) અને મિરાતુલ અખબાર (ફરસી) શરૂ કર્યા હતા. સતીપ્રથા નાબૂદીને એક ચળવળનું રૂપ આપ્યા બાદ, ખાસ્સાં સાત વરસ પછી ઈ.સ. ૧૮૨૫માં એમણે પોતાનાં કાર્યોની અસર તપાસી તો નિરાશા હાથ લાગી. એ વરસે માત્ર કલકત્તામાં ૩૦૯ અને આખા બંગાળમાં ૬૫૦ સ્ત્રીઓને સતી કરવામાં આવી હતી.આ પરિણામથી નિરાશ થવાને બદલે તેમણે સુધારાની ગતિ તેજ કરી.

ઈ.સ. ૧૮૨૯માં રામમોહન રાયના સતીપ્રથા વિરોધી વિચારો અને ચળવળથી પરિચિત એવા વિલિયમ બેન્ટિક ભારતના ગવર્નર જનરલ બન્યા. ૧૮૧૮માં સતીપ્રથાને શાસ્ત્રોનું કોઈ સમર્થન નથી તે પુસ્તક લખીને પ્રગટ કરનાર રામમોહનને બેન્ટિકનો સધિયારો સાંપડયો. બેન્ટિકે રામમોહન પાસેથી સતીપ્રથા અંગેની વિગતો મેળવી. તેની નાબૂદીથી સમાજ, ધર્મ અને લશ્કર પર પડનારી અસરો જાણી. અંતે ૧૮૨૯ની ચોથી ડિસેમ્બરે સતીપ્રથાને ગેરકાયદે જાહેર કરતો કાયદો કર્યો. રામમોહન રાયની દીર્ઘ લડત સફ્ળ થઈ.

સમાજસુધારક રામમોહન સાથે જોડાયેલા ‘રાજા’ જેવા સામંતી વિશેષણનો પણ રસપ્રદ ઇતિહાસ છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની ભારતમાં પગદંડો જમાવી રહી હતી ત્યારે દિલ્હીમાં બાદશાહ અકબર બીજાનું શાસન હતું. તેમને વર્ષાસન બાંધી આપવાની રજૂઆત સંદર્ભે ઇંગ્લેન્ડમાં રાજાના દરબારમાં રજૂઆત માટે રામમોહન રાયને મોકલવાના હતા. આ પ્રકારના કામ માટે તે જમાનામાં રામમોહન જ એકમાત્ર યોગ્ય વ્યક્તિ હતી, બાદશાહે તેમને ‘રાજા’નો ખિતાબ આપ્યો ને ઇંગ્લેન્ડ મોકલ્યા. આરંભે અંગ્રેજ સત્તાએ તે સ્વીકાર્યો નહીં, પરંતુ રામમોહનની બુદ્ધિ ચાતુર્યભરી દલીલો પછી તેમણે રાજાનો ઈલકાબ માન્ય રાખ્યો, જે તેમની ઓળખ બની ગયો.

ઈ.સ.૧૮૧૪થી કલકત્તામાં સ્થાયી થયેલા રામમોહન રાયે ૧૮૧૫માં ‘આત્મીય સભા’ અને ૧૮૨૮માં ‘બ્રહ્મોસમાજ’ની સ્થાપના કરી હતી. અનેક પુસ્તકોના લેખક રામમોહન રાય તર્ક, જ્ઞાન અને વિચારના માધ્યમથી લોકોમાં ચેતના જગાવતા હતા. તેમને સમર્થકોના જેટલા જ વિરોધીઓ પણ મળ્યા હતા. તેમણે લખ્યું છે : “માત્ર સુધારાવાદીઓ અને તેના વિરોધીઓ વચ્ચે જ સંઘર્ષ છે તેવું નથી. સમગ્ર દુનિયામાં સ્વાતંત્ર્ય અને જુલમ વચ્ચે, ન્યાય અને અન્યાય વચ્ચે, સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે પણ એટલો જ સંઘર્ષ છે.” તેમણે બધા જ ધર્મોની ઉણપો પ્રત્યે ધ્યાન દોર્યું હતું.

વિલિયમ બેન્ટિકે તેમના સેવક સાથે રાજા રામમોહનને મળવા બોલાવ્યા ત્યારે તે આમંત્રણ તેમને અપમાનજનક લાગ્યું એટલે ન ગયા. આ વાત સમજી ગયેલા બેન્ટિકે બીજીવાર ‘બેન્ટિકને તમને મળતાં આનંદ થશે’ એવા શબ્દો સાથે સેવકને મોકલ્યો. રાજાને આ નિમંત્રણ આત્મીય લાગ્યું એટલે તેઓ મળવા ગયા. ૧૯૩૦માં તેઓ ઇંગ્લેન્ડ ગયા હતા. સતીપ્રથા નાબૂદી સામેની ધર્મસભાની અપીલ પ્રીવી કાઉન્સિલે રદ્દ કરી એ સમયે તેઓ હાજર રહ્યા. જાણીતા ફ્લિસૂફ જેરેમી બેન્થામ રાજા રામમોહન રાયને લંડનમાં તેમના ઉતારા પર જાતે મળવા ગયા હતા. બેન્ટિકે ભારતમાં આવતા પૂર્વે ભારતમાં શાસન મારું હશે પણ તે તમારા સુધારક વિચારો મુજબનું હશે એવી જેમને ખાતરી આપી હતી. તે બેન્થમ રાજા રામમોહનને મળવા આવે તેના પરથી રાજાની ખ્યાતિનો ખ્યાલ આવે છે.

રાજા રામમોહન રાયના લઘુ જીવનચરિત્રમાં તેના લેખક વિજિતકુમાર દત્તે આજે ખાઉધરા લાગે એવા તેમના ખાવાપીવાના શોખ વિશે લખ્યું છે કે, ‘ચાળીસ કેરીનો તેઓ નાસ્તો કરતા હતા. પચાસ લીલા નાળિયેરનું પાણી પી જતા તો ય તરસ્યા રહેતા. તેઓ એક ટંકે બાર કિલો દૂધ અને ચાર કિલો માંસ ખાતા હતા.’ (પૃષ્ઠ-૧૨) પહેરવેશમાં ઝભ્ભા-પાયજામાનો મુસ્લિમ પહેરવેશ તેઓ કાયમ પહેરતા. આજથી સવા બસો વરસ પહેલાં તેમના ખાતે ખાસ્સી ૮૦ વીઘા જમીન હતી. સુધારક તરીકે સમાજના ઉચ્ચ વર્ગોમાં કામ કરતા હતા, છતાં રાજા રામમોહન જમીનદારી પદ્ધતિના વિરોધી હતા.

૨૭મી સપ્ટેમ્બર, ૧૮૩૩ના રોજ એકસઠ વરસની ઉંમરે ઇંગ્લેન્ડના બ્રિસ્ટલમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. સમાજસુધારાની વાત આજે સાવ વિસરાઈ ગઈ છે ત્યારે આ આદ્ય સમાજ સુધારકનાં કાર્યો યાદ કરવાં જેવાં છે.

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

પ્રગટ : ‘ચોતરફ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘અર્ધસાપ્તાહિક’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 20 મે 2020