Current | Opinion Magazine | Opinion Online Gujarati Thoughts Journal

વર્તમાન કેન્દ્ર સરકારે તેના કાર્યકાળના દસ વરસોમાં ‘ભારત રત્ન’ માટે દસ મહાનુભાવોની પસંદગી કરી છે. તેમાં પણ ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૪ના ચૂંટણી વરસોમાં અનુક્રમે ૩ અને ૫ ભારતરત્ન આપ્યા છે. દેશનું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ચૂંટણીની હારજીતનું કારણ પણ બની શકે, તે હદે ભારત રત્ન અને પદ્મ એવોર્ડનું રાજનીતિકરણ થયું લાગે છે. ૧૯૫૪માં આરંભાયેલ ભારત રત્ન સન્માનને સિત્તેર વરસો થયાં. આ સિત્તેર વરસોમાં ૫૩ મહાનુભાવોને ભારત રત્નથી સન્માનિત કરાયા છે. દર વરસે ૩ વ્યક્તિને ભારત રત્ન આપી શકાય તેવો નિયમ છે. એ હિસાબે ૭૦ વરસોમાં તો ૨૧૦ ભારત રત્ન અપાવા જોઈતા હતા. પરંતુ તેના ચોથા ભાગના (૫૩) જ અપાયા છે. એટલે પ્રશ્ન થાય કે શું આપણે ભારત રત્નની બાબતમાં દરિદ્ર છીએ? કે કોઈ બીજાં કારણો છે? તેની સાથે જ ભારતની વિવિધતા અને સર્વસમાવેશન ભારત રત્નની પસંદગીમાં દેખાય છે કે કેમ? તે પણ વિચારણીય મુદ્દો છે.

૧૯૫૪થી ૨૦૨૪ સુધીના ૭૦ પૈકી ૨૭ વરસ જ ભારત રત્ન અપાયા છે અને ૪૩ વરસ તે અપાયા નથી. નિયમાનુસાર વરસે ત્રણ ને બદલે ઓછા ભારત રત્ન માટે પસંદગી થઈ છે એ તો ખરું પણ નિયમને તાક પર મૂકીને ૧૯૯૯માં ચાર અને ૨૦૨૪માં પાંચ વ્યક્તિઓને સાગમટા આપવામાં આવ્યા છે. દેશના સૌથી મોટા રાજ્ય ઉત્તર પ્રદેશથી દેશને સૌથી વધુ ભારત રત્ન મળ્યા છે, તો તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્ર્ બીજા ક્રમે છે. માનવ પ્રયત્નના કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં અસાધારણ કે સર્વોચ્ચ સ્તરની કામગીરી કે સેવા માટે ભારત રત્નનું સન્માન આપવામાં આવે છે. તેની પસંદગી માટે કોઈ ઔપચારિક સમિતિ હોતી નથી, પરંતુ વડા પ્રધાન જ નામની ભલામણ રાષ્ટ્રપતિને કરે છે. ૫૩માંથી ૨૩ ભારત રત્ન તો રાજનેતાઓ લાભ્યા છે એટલે ભૂવો ધૂણે તો … નો ઘાટ છે.

બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૮(૧) મુજબ ભારત રત્ન આપવામાં આવે છે. તેમાં કોઈ નાણાં આપવામાં આવતા નથી. પરંતુ કેટલીક સગવડો મળે છે. પ્રોટોકોલમાં સાતમું સ્થાન ભારત રત્ન સન્માનિતનું રાખવામાં આવ્યું છે. રેલવે અને હવાઈ મુસાફરી નિ:શુલ્ક કરી શકાય છે. તેઓ રાજ્યના મહેમાનનો દરજ્જો ધરાવતા હોઈ તેમને રહેવા-જમવા-ફરવાની મફત સગવડ મળે છે. તેમની નિયમ મુજબની સલામતીની વ્યવસ્થા સરકારી ખર્ચે કરવામાં આવે છે. સરકારી કાર્યક્રમોમાં તેઓને નિમંત્રણ મળે છે. કેબિનેટ મંત્રીનો વી.આઈ.પી. દરજ્જો અને આવક વેરામાંથી મુક્તિનો લાભ મળે છે. ભારત રત્નથી સન્માનિત થયેલ વ્યક્તિ તેના નામની આગળ કે પાછળ ભારત રત્ન એવું લખી શકતી નથી. જો કે વિઝિટિંગ કાર્ડ, બાયોડેટા, લેટર હેડમાં તે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ભારત રત્નથી સન્માનિત કે ભારત રત્ન પ્રાપ્તકર્તા એવું લખી શકે છે!

આરંભે ભારત રત્ન હયાત વ્યક્તિઓને આપવામાં આવતો હતો. પછી તેમાં સુધારો કરીને તે મરણોત્તર પણ આપવાનો શરૂ કર્યો છે. પહેલાં તેમાં મર્યાદિત ક્ષેત્રો નિર્ધારિત હતા. તેમાં પણ સુધારો કરીને કોઈ પણ ક્ષેત્રની ઉચ્ચતમ કક્ષા માટે આપવાનું નક્કી કર્યું છે. દેશનું આ સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન વિવાદોથી જરા ય પર નથી. ઇન્દિરા ગાંધીએ લાદેલી આંતરિક કટોકટી પછી સત્તામાં આવેલી મોરારજી દેસાઈના વડપણ હેઠળની જનતા પક્ષની સરકારે ભારત રત્ન સહિતના પદ્મ સન્માનોને બિનજરૂરી ગણાવી જુલાઈ ૧૯૭૭ થી જાન્યુઆરી ૧૯૮૦ સુધી તે આપવાના બંધ કર્યા હતા. સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ભારત રત્નની બંધારણીયતા અને જરૂરિયાતને જાહેર હિતની અરજીઓથી પડકારવામાં આવતા બે ત્રણ વરસો તે સ્થગિત કરવામાં આવ્યા હતા.

પદ્મ સન્માનોને ફાલતુ ગણાવી પોતાના વડા પ્રધાનના કાળમાં તે બંધ કરી દેનાર મોરારજી દેસાઈએ ૧૯૯૧માં ભારત રત્ન સ્વીકાર્યો હતો. ભારત રત્નની અનૌપચારિક પસંદગી સમિતિના સભ્ય હોઈ અબુલ કલામ આઝાદે તે સ્વીકારવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો. પરંતુ ખુદની ભલામણથી આપવામાં આવતું ભારત રત્ન સન્માન નહેરુ પિતા-પુત્રીએ તેમના પ્રધાન મંત્રીત્વના કાળમા જ મેળવી લીધું હતું. ક્રિકેટર સચિન તેંદુલકરને માત્ર ૪૦ વરસે અને સમાજ સુધારક ઘોંડો કેશવ કર્વેને શતાયુ ટાણે આ સન્માન મળ્યું હતું. સામાન્ય રીતે ભારત રત્ન અલંકરણ સમારોહ દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે યોજાય છે. તેમાં એક માત્ર અપવાદ ઘોંડો કેશવ કર્વે છે. ૧૯૫૮માં દિલ્હીની બહાર મુંબઈના બેબ્રોન સ્ટેડિયમમાં તેમને ભારત રત્નથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

ભારત રત્નથી સન્માનિતોની સૂચિ પર નજર કરતાં જણાય છે કે દેશમાં મહિલાઓની વસ્તી અડધોઅડધ છે. પરંતુ અત્યાર સુધીમાં માત્ર પાંચ મહિલાઓને જ તે વર્યો છે. ભારતની હિંદુ સમાજ્વ્યવસ્થાની ટોચે રહેલા બ્રાહ્મણોને ફાળે ૬૫ ટકા ભારત રત્ન બોલે છે. એક દલિતને તો તે મળ્યો છે, પરંતુ દેશના આદિનિવાસી ગણાતા અને દેશની કુલ વસ્તીમાં ૧૨થી ૧૫ કરોડ એવા આદિવાસીમાંથી હજુ કોઈ ભારત રત્નને પાત્ર ઠર્યો નથી. હિંદુ સિવાયના ભારત રત્નમાં ૫ મુસ્લિમ અને એક-એક જ પારસી-ખ્રિસ્તી-સિંધી છે. એટલે ભારત રત્નની પસંદગીમાં સર્વ સમાવેશન અને દેશની વિવિધતા ઓછી જણાય છે.

રાજનીતિ અને વિચારધારાના આધારે પણ ભારત રત્નની પસંદગી થાય છે. કેટલાક રાજકીય વિષ્લેષકો કાઁગ્રેસે ભારત રત્ન માટે પસંદ કરેલા બ્રાહ્મણોને ધર્મ નિરપેક્ષ અને જમણેરી સરકારોએ પસંદ કરેલાને હિંદુત્વવાદી બ્રાહ્મણો ગણાવે છે. ૨૦૦૧માં વાજપાઈ સરકારે વિનાયક સાવરકરને ભારત રત્ન આપવા ભલામણ કરી હતી. પરંતુ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ કે.આર. નારાયણે તે સ્વીકારી નહોતી. કાશી અને બનારસ વિદ્યાપીઠોના સહસ્થાપક કેળવણીકાર ભગવાન દાસને તો ૧૯૫૫માં ભારત રત્ન મળી ગયો હતો. પરંતુ બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીના સ્થાપક મદન મોહન માલવિયાને આ સન્માન છેક ૨૦૧૫માં નરેન્દ્ર મોદીના વડા પ્રધાન બન્યા પછી મળ્યું છે. સરદાર પટેલને તેમના અવસાનના ૪૧ વરસો બાદ અને ડો. આંબેડકરને ૩૪ વરસો બાદ, તેમની રાજકીય વિચારધારાના વળની સરકારોએ ભારત રત્નથી નવાજ્યા હતા. મધર ટેરેસા અને અમર્ત્ય સેનને નોબેલ પછી અને સત્યજિત રે ને ઓસ્કાર પછી ભારત રત્નનું સન્માન મળ્યું છે. હજુ એકેય સામ્યવાદીને આ સન્માન મળ્યું નથી. કર્પૂરી ઠાકુર પૂર્વે સામાજિક ન્યાય અને પછાત વર્ગો માટે અનામતનો અમલ કરી ચૂકેલા કરુણાનિધિ આ સન્માનથી વંચિત છે. એવું જ બંગાળના દીર્ઘ કાળ સુધી મુખ્ય મંત્રી રહેલા જ્યોતિ બસુ અંગે કહી શકાય. .

ચૂંટણીકારણ ભારત રત્નની પસંદગી બનતાં તેનું મૂલ્ય ઘટ્યું છે. બીજા અનેકની જેમ આ ક્ષેત્ર પણ રાજનીતિથી દૂષિત બન્યું છે. આ માટે તમામ રાજકીય પક્ષો જવાબદાર છે.

e.mail: maheriyachandu@gmail.com

Narendra Modi, Authoritarianism and ‘God Complex’

Ram Puniyani|English Bazaar Patrika - OPED|30 May 2024

Ram Puniyani

Democracy is a system of society won after long and intense struggles. The preceding society had mostly Kingdoms. A typical kingdom was an alliance between the Feudal lord-King and clergy. While clergy was representative of the religious power, the king was presented as the son of God whose decisions and actions had the sanction of clergy. Clergy very cleverly cultivated the concept of Heaven (Swarga, Jannat) and hell (Narak, Jahannum). Those obeying to the king-clergy combo were doing Punya, Sawab, virtue and were adding to their positive points for deserving Heaven, while the act of disobedience to these twin authorities were getting negative points, paap, sin, gunah. The sum total of negative and positive points determined whether one deserves heaven or hell.

With democracy coming with lots of hiccups, the Kings were replaced by the elected leader, who is bound by the set of laws, mostly outlined in the constitutions. There is a lot of variation in the process of transition from kingdoms to democracy. Democratic process is not static and there are many factors which can reverse the process with the head of state assuming total powers and at places getting legitimacy from the religious authority. This needs a brief recall as in some of the countries globally and particularly in South Asia, the hard won democracy is being replaced by authoritarianism laced in the language of religion (Sri Lanka, Myanmar, Pakistan and India). At places the Supreme Leader assumes the twin roles of head of the state and chief priest both, as being seen currently in India in particular.

There are no uniform patterns. We earlier saw Indira Gandhi being hailed as Goddess Durga, when she led the country in 1971 war against Pakistan, which led to the formation of BanglaDesh. She herself ignored this ‘honor’ being bestowed upon her. Divinity was not on display in her pronouncements or actions.

Narendra Modi the present Prime Minister is very different. To begin with he is a Hindu Nationlist, a trained Pracharak of RSS which has the goal of Hindu nation. Such sectarian nationalisms have the avidity for dictatorships under the cover of religion or race. The promotion of a great image for the top leaders is part of the religious nationalist project. Such nationalisms do preferably need a charismatic leader, whose position is made above questioning due to the aura created around them. As Narendra Modi became the Chief Minister of Gujarat, the exercise of creating charisma around him began. On one hand APCO, an image creating firm, was hired to create his powerful image. On the other his childhood was also glorified to back up his image. A comic book was published, ‘Bal Narendra’. In this the story was elaborated that while as a child, when playing with his friends, he entered the river to retrieve the ball and along with the ball he also brought a baby crocodile.

With his taking over as the Prime Minister, the Cabinet system, Prime Minister is first among equals, was replaced by all powerful Prime Minister, with Ministers’ powers reduced abysmally. No doubt he called himself, Pradhan Sevak (Chief servant of Nation). His participation in religious functions and places of worship increased. With the media being taken over by his corporate friends, his image as a great ruler was deliberately created. This trend continued and in the 2019 elections, he was presented as Chowkidar (Security guard of the Nation) as more and more of National assets were given over to his favorite industrialists. His longings for becoming the head of religion were gradually surfacing as seen in the consecration ceremony of Lord Ram idols. In this he combined the roles of head of the state and the head of religion.

The concentration of power in his hands is more or less too strong by now. On the top of this as he is campaigning for the 2024 Parliament elections he has stated in an interview “”When my mother was alive, I used to believe that I was born biologically. After she passed away, upon reflecting on all my experiences, I was convinced that God has sent me. This energy could not be from my biological body, but was bestowed upon me by God. I believe God has given me abilities, inspiration, and good intentions for a purpose… I am nothing but an instrument. That’s why, whenever I do anything, I believe God is guiding me”. He also stated that those who will vote for me will get the punya of what good I do. What good has Modi been doing? Subversion of democracy, making policies for the benefits of his cronies, marginalizing Muslims and Christians, glorifying the values of hierarchies of ancient times among others are major outcomes of what he has been doing.

This statement is also a delayed response to the Godi media anchors who have been asking him from where do you get so much energy? While those around him have no spine to question him on his policy failures, they also add up in taking his image a few notches up. Already many of his devotees, Kangana Ranaut e.g. are calling him as the reincarnation of God. Now he himself is convinced that he is so and that is the source of his endless energy.

One does know that all other dictators also present themselves as being God etc. but there is one dictator, who believed in his being God. Interestingly he himself enunciated this in a book, ghost written by him. That is none other than Adolf Hitler. His biography, ‘Adolf Hitler: His Life and speeches’ was published in 1923. This compared him to Jesus Christ. It mentioned German Aristocrat and War hero, Victor Von Koerber as the author. One research scholar has shown that it was Hitler himself who wrote this book to enhance his image.

We have a unique situation now. Chronology of Narendra Modi from crocodile catcher as a child, to behaving like Nero when the Gujarat carnage was going on, Pradhan Sevak in 2014, Chowkidar selling nation’s assets from 2019 and now ‘sent by God’, God incarnate with infinite stamina sleeping only three hours and eating only once as day as per his acolytes.