સુમન શાહ

મૉડેથી, કથક ઍપોક્રિફા (કર્તાનામ વિનાની કૃતક રચનાઓ) વિશે વિચારે છે. એને એમ પણ વિચાર આવે છે કે એકાદ ઍપોક્રિફા પોતે રચી કાઢે ને એ માટે એર્મિસ મારન જોડે જોડાઇ જાય. પણ એને થાય છે, મારનને શોધવો ક્યાં? લુદ્મિલા તો કથકને એમ જ કહેવાની કે મારન વિશે પોતે કશું જાણતી જ નથી. ખરેખર તો, લુદ્મિલા કથકની અવગણના કરતી હોય છે.

એક વાર ફરીથી કથક પેલા ‘ઊડતી રકાબીઓ’-વાળા છોકરાઓને જુએ છે, અને કહે છે કે – તમે જે ચૉપડીમાંથી આ જાણ્યું એ ચૉપડી તમને મળી ક્યાંથી એની ખબર છે મને. છોકરાઓને કથક સ્પાયગ્લાસિસ પાસે લઈ જાય છે ને ડેકચૅર પરની પેલી સ્ત્રીને દેખાડવા જાય છે, પણ એ ત્યાં નથી હોતી. એટલે છોકરાઓને કથક પુસ્તકવાચન કરી રહેલા એક પુરુષને દેખાડે છે – પુરુષ નાગરિક પોશાકમાં હોય છે, ખડકાળ પગથિયાં પર બેઠો હોય છે. 

એ પછી, કથકને એક વાચક મળવા આવે છે, અને જણાવે છે કે એની પાસે એક પુસ્તકની બે નકલો છે, નકલો બહારથી સમાન લાગે છે પણ ખોલીએ તો જોવા મળે છે કે એ તો બે જુદી જ નવલકથાઓ છે, જેમાંની એક ટેલિફોનની વાગ્યા કરતી ઘંટડી વિશે છે અને બીજી, કૅલિડોસ્કોપના એક ધનવાન કલેક્ટર વિશે છે. ‘વાચક’ ચિન્તિત છે પણ કથક એને કહે છે કે એ એક બનાવટી નકામું પુસ્તક છે – ‘ફેક બુક’, ભૂલી જા. 

‘વાચક’ વાચન પૂરું કરી શકતો નથી એટલે હતાશ થઇ જાય છે. એટલે, કથક એને જણાવે છે કે પોતે તાકાકુમિ ઇકોકા-ની “On the carpet of leaves illuminated by the moon” નામની એક જપાનીસ નવલકથા, વાંચતો’તો -‘ફેક બુક’. કથક વાચકને પુસ્તક આપે છે, પણ ‘વાચક’ કહે છે કે એ નવલ સાથે પોતાને કશી જ લેવાદેવા નથી. એ વાત સંતાડવા પુસ્તકને એ સીલ મારી દે છે.

‘વાચક’ કથકને જણાવે છે પોતાને ખબર છે કે આ બધાં ‘ફેક્સ’ પાછળ છે કોણ : એર્મિસ મારન. કથક વાચકને કહે છે કે – તું જાતે કર ને કંઈક એ બારામાં. વાચક જણાવે છે કે પોતે સાઉથ અમેરિકાની બિઝનેસ ટ્રિપ પર જશે અને મારનને શોધી કાઢશે. કથક એને જણાવતો નથી કે હાલ તો મારન જપાનમાં છે.

નવલકથાની માત્ર શરૂઆતો થઈ હોય, અધવચ્ચેય ન પ્હૉંચાયું હોય એની કથક વાત કરતો હોય છે. ‘વાચક’ નાયક હોય – પ્રોટેગનિસ્ટ, પણ એને ય ખલેલ પડતી હોય, વળી, એને ‘અન્ય વાચક’ જેવાં બીજાં પાત્રોના તેમજ ‘ફેક’ અનુવાદકના વિચાર આવતા હોય.

‘વાચક’-ને ભગાડી મૂકવા કથક “On the carpet of leaves illuminated by the moon” વાંચવા માંડે છે, જેથી પોતાને ‘અન્ય વાચક’ જોડે થોડો અંગત ટાઇમ મળે. ‘વાચક’-ને સાવ એકલું ન લાગે એ હેતુથી કથક ‘અન્ય વાચક’-ની બહેનને જોડે છે.

વૃક્ષો પરથી જિન્કોનાં પાકાં પાન ખરે છે, કથક અને મિસ્ટર ઓકેડા રસ્તે લટાર મારતા હોય છે. કથક વૃક્ષોનાં પાનની સુન્દરતાની વાત માંડે છે, પણ મિસ્ટર ઓકેડા કશાં પણ વિધાનો નથી કરતા, અવઢવ અનુભવે છે, મૂંગા રહે છે. કથક ઓકેડા-પરિવારમાં રહેવા માંડ્યો છે, અને સૌથી નાની દીકરી માકિકોના સૌન્દર્યને નિહાળતો રહે છે.  

એક દિવસ, મિસ્ટર ઓકેડા, માકિકો અને માકિકોની મા મૅડમ મિયાગી સાથે કથક નદીકાંઠે લટાર મારતો હોય છે. એના ધ્યાનમાં આવે છે કે મૅડમ મિયાગી અને મિસ્ટર ઓકેડા વચ્ચે અણબનાવ છે. કોઇક ક્ષણે, કથક નદીકાંઠેથી જળકમળ લેવા નીચો નમે છે, જોડે જોડે માકિકો અને મૅડમ મિયાગી પણ નીચાં નમે છે, અને કથક માકિકોની ડાબી અને મિયાગીની જમણી સ્તનડીંટળીને અનુભવે છે. કથક ફરી જાય છે ને માકિકોને ચુસ્તીથી સાહી લેવા કરે છે – જાણે કે આકસ્મિક – પણ એના હાથમાં માકિકોની ગોદ હતી – જાણે કે માકિકો કથકને મૂક સમ્મતિ આપતી’તી.  

થોડા દિવસો પછીની વાત, મિસ્ટર ઓકેડા ઉપલબ્ધ નથી હોતા, લાઇબ્રેરીમાં સંશોધન કરતા હોય છે. એ સંશોધન ખરેખર તો કથકે કરવાનું હોય છે, પણ ત્યારે એ કાર્ડ ગોઠવવાં વગેરેની મદદો કરવા લાગેલો. એ કામથી એ કંટાળી જાય છે ને એટલે અવારનવાર માકિકો અને મૅડમ મિયાગીને મળવા ચાલી જાય છે અને એમ પોતાનો બધો સમય એમની સાથે વીતાવે છે.

નવેમ્બરની એક સાંજે, કથક અને માકિકો મધુર મિલનનો પ્લાન બનાવતાં હોય છે, પણ એ દરમ્યાન કથક લવારા કરવા માંડે છે કેમ કે ઉત્તેજિત થઈ ગયેલો, માકિકો ગભરાઈ ગયેલી. કથક બીજા રૂમમાં ચાલી જાય છે, ત્યાં મૅડમ મિયાગી ફૂલો ગૂંથતી હોય છે, મિયાગીની નજર પડે છે કે કથકનું શિશ્ન ઉત્થિત છે. એ એના શિશ્નને વસ્ત્રથી બહાર કાઢી લે છે. 

કથક કપડાં બદલી લે એ માટે મિકાકો બીજાં વસ્ત્ર લાવી હોય છે, પણ એકાએક પાછી ફરી જાય છે, કેમ કે મિયાગીએ કથકને હજી ય ઝાલી રાખ્યો’તો. કથક માકિકોને બૂમ પાડીને બોલાવે છે ને સ્પષ્ટતા કરે છે કે મૅડમ મિયાગી સાથેની પોતાની એ સ્થિતિ એક અકસ્માત છે. પણ મૅડમ મિયાગી કથકને નીચે સુવાડી દે છે, પોતાના બન્ને પગ કથકના શરીર સાથે ભિડાવે છે, ને એને પોતાને ભોગવવા પ્રેરે છે. એ દરમ્યાન, કથક એકાએક જુએ છે કે મિસ્ટર ઓકેડા એમને બન્નેને ભાળી રહ્યા છે, પણ મિસ્ટર ઓકેડા એને નહીં પણ એને અને મૅડમ મિયાગીને જોઈ રહેલી માકિકોને જોઈ રહ્યા છે. 

સરવાળે, કથકને સમજાય છે કે મિસ્ટ ઓકેડા એમની વચ્ચે દખલ થવા ન્હૉતા માગતા અને આમ તો, જોયું ન જોયું કરતા’તા. કથકને પોતાની સ્થિતિ વિચિત્ર લાગે છે, કેમ કે માકિકોએ માની લીધું છે કે પોતે મૅડમ મિયાગીનો પ્રેમી છે, પણ મૅડમ મિયાગીએ એમ સમજી લીધું છે કે કથક માકિકોને ચાહે છે. ખરતાં જિન્કો-પાનના વિચારોમાં કથક મૅડમ મિયાગીના કાનમાં માકિકોનું નામ લવે છે. 

(પ્રકરણ -8 પૂરું) 

= = =

(06/03/24: A’bad)

સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

પાયલ કાપડિયા

26 મે, 2024ને રોજ કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ એવોર્ડ માટે ફિલ્મનું નામ બોલાયું – ઓલ વી ઇમેજિન એઝ લાઇટ ! તે એવોર્ડ સ્વીકારવા આમંત્રણ અપાયું પાયલ કાપડિયાને. આ ભારતીય દિગ્દર્શિકાનો પહેલો ઉદ્દગાર હતો, ‘વાઉ! થેન્ક યૂ સો મચ ફોર ધીસ … એન્ડ ધીસ વોઝ બિયોન્ડ માય ઇમેજિનેશન.’ કાન્સનો આ બીજા નંબરનો સૌથી મોટો વૈશ્વિક એવોર્ડ ભારતને નામે ચડી રહ્યો હતો. એ ધન્ય ક્ષણ હતી – ભારત માટે ને પાયલ માટે પણ ! એવોર્ડ લેવા તે મંચ પર એકલી ન આવી. તેણે તેની ત્રણ મહત્ત્વની અભિનેત્રીઓને આમંત્રિત કરતાં કહ્યું કે એમના વગર આ ફિલ્મ શક્ય જ ન હતી. ભાગ્યે જ કોઈ દિગ્દર્શક વિશ્વ કક્ષાનો એવોર્ડ લેતી વખતે કેમેરાની સામે પોતાની અભિનેત્રીઓને આમ આગળ કરતો હશે. 23મીએ ‘ઓલ વી ઇમેજિન એઝ લાઇટ’નો પ્રીમિયર હતો ને ત્રીસ વર્ષે ભારતની કોઈ ડેબ્યુ ફીચર ફિલ્મ આમ નોમિનેટ થઈ હતી. ફિલ્મ પછી સેલેબ્સે અને દર્શકોએ 8 મિનિટ સુધી સતત તાળીઓ વડે સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન આપીને ફિલ્મને ભારે ઉમંગથી આવકારી. કાન્સના ઇતિહાસમાં પણ આવું પહેલી વખત બન્યું હતું. એમ ખબર પડી છે કે આ ફિલ્મ મલયાલમ, મરાઠી અને હિન્દી ભાષામાં બનાવવામાં આવી છે.

પાયલનો જન્મ 1986માં મુંબઇમાં થયો હતો. તેની માતાનું નામ નલિની માલિની. તે પણ ભારતની પ્રથમ જનરેશનની વીડિયો આર્ટિસ્ટ છે. પાયલનું પ્રાથમિક શિક્ષણ આંધ્રની ઋષિ વેલી સ્કૂલમાં થયું ને ત્યાંથી પરત મુંબઈ આવવાનું થયું. મુંબઇમાં સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી તેણે અર્થશાસ્ત્રમાં ગ્રેજ્યુએશન કર્યું અને સોફિયા કોલેજમાંથી માસ્ટર્સનો અભ્યાસ કર્યો. એ પછી તે ‘ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા’(FTII)માં ફિલ્મ દિગ્દર્શનનો અભ્યાસ કરવા જોડાઈ. 2014ની પહેલી શોર્ટ ફિલ્મ ‘વોટરમેલન, ફિશ એન્ડ હાફ ઘોસ્ટ’થી પાયલે કેરિયરની શરૂઆત કરી. એ પછી ‘ધ લાસ્ટ મેંગો બિફોર ધ મોન્સૂન’ (2017), ‘એન્ડ વોટ ઇઝ ધ સમર સેઇંગ’ (2018) જેવી ફિલ્મો તેણે બનાવી.

પુરસ્કૃત ફિલ્મ જોઈ નથી, પણ તેની વાર્તા મુંબઇમાં રહેતી બે નર્સ પ્રભા (કાની કુશ્રુતિ) અને અનુ(દિવ્ય પ્રભા)ની આસપાસ ફરે છે. પ્રભાનો પતિ વિદેશમાં રહે છે ને તેની તરફ બહુ ધ્યાન આપતો નથી ને નાની અનુ અપરિણીત છે, પણ તે એક મુસ્લિમ યુવકના પ્રેમમાં છે. એમ કહેવાય છે કે ફિલ્મમાં દર્શાવાતું મુંબઈ, અમીરોનું ફિલ્મી મુંબઈ નથી. મુંબઇમાં લોકો એકલાં હોય કે કોઇની સાથે હોય, ત્યારે કઈ રીતે પારકાં શહેરને પોતાનું બનાવાય છે તે ફિલ્મમાં દર્શાવાયું છે. એવાં મુંબઈમાં પ્રભા અને અનુ તેનાં મિત્રો સાથે એક ટ્રીપ પર જાય છે, જ્યાં તેને પોતાને ને સ્વતંત્રતાને વિષે વિચારવાનું બને છે. કાની કુશ્રુતિ, દિવ્યા પ્રભા, રિધુ હારુન, છાયા કદમ જેવા કલાકારોએ આ ફિલ્મમાં કામ કર્યું છે. પાયલનું આ ફિલ્મ અંગે કહેવું છે કે તે એવી મહિલાઓ વિષે ફિલ્મ બનાવવા માંગતી હતી, જે પોતાનું ઘર છોડીને બીજી કોઈ જગ્યાએ કામ કરવા જતી હોય.

પાયલ કાપડિયા એ પહેલી ભારતીય મહિલા છે, જેની ફિલ્મ કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલની સ્પર્ધામાં વિજેતા નીવડી હોય. આ પહેલાં તેની ડોક્યુમેન્ટરી ‘અ નાઈટ ઓફ નોઇંગ’ને 2021માં કાન્સનો ગોલ્ડન આઈ એવોર્ડ મળ્યો હતો. આ ફિલ્મ 2015માં ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, પુણેમાં થયેલી હડતાળને વિષય કરે છે, પાયલ કાપડિયા પોતે એ હડતાળનો ભાગ હતી. થયેલું એવું કે બી.આર. ચોપરાની ‘મહાભારત’ સિરિયલમાં યુધિષ્ઠિરની ભૂમિકા કરનાર ગજેન્દ્ર ચૌહાણની FTIIનાં ચેરમેન તરીકે નિમણૂક થતાં પાયલને અને અન્ય સહાધ્યાયીઓને તેનો વાંધો પડ્યો હતો. આ વિરોધ ચાર મહિના ચાલ્યો…ને પાયલની સ્કોલરશિપ રદ્દ થઈ, એટલું જ નહીં, જે પાંચ સ્ટુડન્ટ્સની ધરપકડ થયેલી એમાં પાયલ પણ હતી. હવે જ્યારે ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ મળ્યો છે, તો એ જ ચેરમેન ગજેન્દ્ર ચૌહાણ પાયલને પોતાની વિદ્યાર્થિની ગણાવી તેનો ગર્વ લે છે ને અભિનંદન પણ આપે છે. હવે તો રાજકીય નિમણૂકો અનેક ઉચ્ચ હોદ્દા પર હોય ને તેને સ્વીકારી લેવાય એ સામાન્ય વાત છે, પણ પાયલનાં સમયમાં યોગ્ય હોદ્દા પર યોગ્ય વ્યક્તિ જ હોય એવો આગ્રહ વિદ્યાર્થીઓ પણ રાખતા.

જો કે, રાહુલ ગાંધી અને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પાયલને ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ એવોર્ડ માટે અભિનંદનો આપ્યાં છે, ત્યારે પાયલ સામેનો કેસ પાછો ખેંચી લઈ ખરેખર જ પાયલ કાપડિયાનું ગૌરવ વધારવું જોઈએ એવું પૂર્વ મંત્રી શશિ થરૂરે વડા પ્રધાનને સૂચવ્યું છે. પાયલે પાંચેક વર્ષ મુંબઇમાં એડવર્ટાઈઝિંગમાં પણ કામ કરી જોયું. એ પહેલાં 2017માં તેની શોર્ટ ફિલ્મ ‘આફટરનૂન ક્લાઉડ્સ’ એક માત્ર ભારતીય ફિલ્મ તરીકે કાન્સ માટે પસંદ કરવામાં આવી હતી. એ પણ સંયોગ છે કે આ જ ફેસ્ટિવલમાં આ વખતે ઘણી ભારતીય ફિલ્મો અને કલાકારોને ઘણી કેટેગરીમાં નોમિનેશન મળ્યું છે ને એમાં ચમત્કાર એ છે કે ‘ધ શેમલેસ’માં તેનાં અભિનય માટે અનસૂયા સેનગુપ્તાને શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનું અન સર્ટન રિગાર્ડ પ્રાઇઝ મળ્યું છે. આ ફિલ્મમાં તેનાં અભિનય માટે એવોર્ડ જીતનાર અનસૂયા પણ પહેલી ભારતીય અભિનેત્રી બની છે. આ ઉપરાંત ભારતની બીજી બે ફિલ્મો ‘સનફ્લાવર વેર ધ ફર્સ્ટ વન્સ ટુ નો’ અને ‘બન્નીહૂડ’ને આ વર્ષનાં મા લા સિનેફ સિલેક્શનમાં અનુક્રમે પહેલું અને ત્રીજું સ્થાન મળ્યું છે. ‘બન્નીહૂડ’ની દિગ્દર્શક મીરઠની માનસી મહેશ્વરી છે. કાન્સનો 77મો ફેસ્ટિવલ એ રીતે પણ ભારત માટે મહત્ત્વનો રહ્યો કે શ્યામ બેનેગલની ફિલ્મ ‘મંથન’ને 48 વર્ષ પછી ફેસ્ટિવલમાં સ્પેશિયલ સ્ક્રીનિંગ મળ્યું. આમ તો કાન્સનું નામ પહેલી વખત ભારત સાથે 1946માં જોડાયેલું, જ્યારે ચેતન આનંદની ફિલ્મ ‘નીચા નગર’ને આ એવોર્ડ મળ્યો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની ફિલ્મોએ વિદેશી ફિલ્મકારોનું અને પ્રેક્ષકોનું ઠીક ઠીક ધ્યાન ખેંચ્યું છે. મીરા નાયરની 1988ની ફિલ્મ ‘સલામ બોમ્બે’ એ ‘કેમેરા ડી’ઓર’ પુરસ્કાર જીત્યો હતો, તો એમની જ ફિલ્મ’ મોન્સૂન વેડિંગ’ને 2001માં વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં ‘ધ ગોલ્ડન લાયન’ પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. 2013ની રીતેશ બત્રાની ફિલ્મ ‘લંચ બોક્સ’ને કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં ‘ગ્રાન્ડ ગોલ્ડન રેલ એવોર્ડ’ મળ્યો હતો. એ જ વર્ષે સનડાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં સૂચિ તલાટીની ફિલ્મ ‘ગર્લ વિલ બી ગર્લ્સ’ને ગ્રાન્ડ જયુરી એન્ડ ઓડિયન્સ પ્રાઇઝ મળ્યું હતું. ગયે વર્ષે પાન નલિનની ગુજરાતી ફિલ્મ ‘છેલ્લો શો’ ઓસ્કાર સુધી પહોંચી હતી. બેનેગલની મંથને ગુજરાતી ડેરી ઉદ્યોગને વિષય કરીને હિન્દી ફિલ્મ બનાવી ને એને 48 વર્ષે કાન્સમાં સન્માનિત કરવામાં આવી. એનો અર્થ એ થયો કે ગુજરાતી વિષય અને ફિલ્મ વૈશ્વિક કક્ષાએ છે અને એની નોંધ લેવી ઘટે. લાગે છે કે ગુજરાતી ફિલ્મોનું ભાવિ વિદેશમાં પણ ઊજળું છે.

આ એવી ફિલ્મો છે, જે ભારતમાં ખાસ પોંખાઈ નથી.

વિદેશમાં વૈશ્વિક કક્ષાનું માન મળતું હોય, તો ઘણી વખત તો તેના કલાકારો હાજરી આપવા ત્યાં સુધી જઈ પણ શકતા નથી.

એ પણ વિચિત્ર છે કે આવી ફિલ્મો માટે નિર્માતાઓ મળતા નથી. ‘ઓલ વી ઇમેજિન એઝ લાઇટ’ અને ‘ધ શેમલેસ’ ફિલ્મના નિર્માતાઓ વિદેશીઓ છે. વિદેશી ફિલ્મ નિર્માતાઓને ભારતીય ફિલ્મોમાં રસ પડે છે, પણ ભારતીય નિર્માતાઓને કલાત્મક ભારતીય ફિલ્મોમાં અપવાદ રૂપે જ રસ પડે છે. ‘12TH ફેલ’ કે ‘લાપતા લેડીઝ’ જેવી ફિલ્મોને મળવા જોઈએ એટલા પ્રેક્ષકો મળતા નથી. ઘણી ઉત્તમ ફિલ્મો ક્યારે આવીને ઊતરી જાય છે, એની ખબર પણ પડતી નથી. પ્રેક્ષકો જ ન જુએ તો કોઈ સારી ફિલ્મ બનાવશે શું કામ? એક તરફ સાધારણ ફિલ્મ માટે 600-700 કરોડનું બજેટ રમતમાં નક્કી થાય છે, જ્યારે સારી ફિલ્મ માટે પ્રોડ્યુસર્સ, એક્ટર્સ મળતા નથી. હિન્દી કે દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મમાં હીરો જેટલી રકમ લે છે, એટલામાં તો આવી આખી ફિલ્મ બની જાય, છતાં આવું સાહસ કરવા ભાગ્યે જ કોઈ તૈયાર થાય છે. ‘ઓલ વી ઇમેજિન એઝ લાઇટ’ને કાન્સનો બીજા નંબરનો સર્વોચ્ચ વૈશ્વિક પુરસ્કાર મળ્યો છે, પણ એને ભારતમાં કેવો આવકાર મળે છે, તે તો આવનારો સમય જ કહેશે. ખરેખર તો પાયલ કાપડિયાની ‘ઓલ વી ઇમેજિન એઝ લાઇટ’ને આખા દેશમાં સરકારે કરમુક્તિ જાહેર કરવી જોઈએ. જે ફિલ્મને કાન્સના પ્રીમિયરમાં આઠ મિનિટનું અપૂર્વ સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન મળતું હોય તેને ભારત સરકાર કરમુક્તિ આપે તેમાં કોઈ ઉપકાર નથી, પણ એમ કરીને તો સરકાર જ ઊજળી દેખાશે.

ફિલ્મ જોયા વગર કોઈ મત બાંધવાનું ઠીક નથી, પણ એટલું તો અગાઉનાં ઉદાહરણો પરથી લાગે છે કે જે વિદેશમાં પોંખાય છે એ ફિલ્મકારો ક્યારેક દેશમાં ગૂંગળાય પણ છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘સ્ત્રી સશક્તિકરણ’ નામક લેખકની કટાર, ‘મેઘધનુષ’ પૂર્તિ, “ગુજરાત ટુડે”, 02 જૂન 2024

વૈશાખ મહિનાનો ધોમ ધખતો તાપ ! રાજા અને રાણીના મહેલમાં પણ જાણે લૂના વાયરા વાવા લાગ્યા. એ બળબળતી બપોરે રાજાને કેમે કરી ચેન નહોતું પડતું. એ તો રાજા ! તાપે ધખ ધખતી બપોર એમણે ઘોડે સવારોને હુકમ કર્યો, ચાલો, વનમાં જઈએ કોઈ ઝરણાં કે તળાવે ! પવનની લહેરખીમાં આનંદ પ્રમોદ કરીએ, રાજા તો ઉપડ્યા. રાણીવાસમાં ગરમીમાં અકળાતાં રાજાની વ્હાલી રાણી કરુણાવતીએ જ્યારે જાણ્યું કે રાજા રસાલા સાથે આ ધોમ ધખતાં તાપમાં વનમાં તળાવે જાય છે. તેણે સંદેશો મોકલ્યો, ‘મહારાજને હું વિનંતી કરું છું કે આ ઉનાળાની બપોરે તમો મહેલમાંથી બહાર ના જાવ, ને જો જવું જ હોય તો મારો ઘોડો પણ તૈયાર રાખો ને હું પણ તમારી સાથે આવીશ.’

રાજા અને સેનાપતિની વિનંતીને ગણકાર્યા વિના રાણીએ પણ જીદ કરી. રાણીની જીદ આગળ રાજાએ નમતું મૂકયું. રાજા-રાણીની સવારીની આગળ જાણીતા સેનાપતિ અને એમનો કાફલો ચાલે.

જોત જોતામાં તો રાજાના કાફલાએ વન છોડ્યું. વનમાંના બે ઝરણાં અને સરસ મજાનું તળાવ પણ પસાર કર્યું. સુકાઈ ગયેલાં ઝરણાં ને તળાવનાં ઊંડાં ઉતરેલાં પાણી જોઇ, સેનાપતિ રાજાને રોકવા લાગ્યા, ‘મહારાજ વન પસાર થઇ ગયું છે. જુઓ તળાવનાં ને ઝરણાંનાં પાણી શોષાઈ ગયાં છે. આ મૂંગાં પશુ પંખીઓએ પાણી વગર ટળવળીને પ્રાણ ત્યજ્યા છે.

ટેકરીને પેલે પાર તો બોડિયો ડુંગર ને પછી આવશે સૂકું ભઠ રણ ! ચાલો મહારાજ હુકમ કરો પાછાં વળીએ, રાજા હસીને બોલ્યા, ‘સેનાપતિ, તમે થાક્યા હો તો પાછા વળો, અમે હવે શિકારની શોધમાં છીએ,’ ‘પણ મહારાજ, હવે તો આ રણ દેખાય’, થોડી થોડી વારે રાજાને સેનાપતિ વિનવે. ‘મહારાજ, આ ઊંટની પણ ચામડી બળે એટલી ગરમી છે. મેં મારા સૈનિકોને આગળ મોકલ્યા છે. એમાંથી લૂ લાગવાથી બે જણ પાછા વળ્યાં છે.’

રાજા હસ્યા, ‘ને કહ્યું તમે પાછા વળો, સાથે રાણીબાને લેતા જાવ.’

‘મારા સ્વામી, તમે પાછા વળો તો હું પાછી વળું !’ રાણીબાનો ઘોડો રાજાના ઘોડાના લગોલગ ચાલવા લાગ્યો. રાજાની સાથે રાણી પણ જાય છે, રાજા રાણીને કહે છે, ‘આટલે સુધી આવ્યો છું શિકાર તો કરવાનો જ !’

રાજાએ એમની તેજ ઘોડીને લાત મારી, તે પવન વેગે જાણે ઉડી. રાણીએ પણ એના તેજી ઘોડાને ઈશારો કર્યો. લાંબી મજલ પછી બંને જણ એક સૂકા ઝાંખરા આગળ આવી ઊભા રહ્યાં. રાણીની નજીક જઈ રાજાએ કહ્યું, ‘જુઓ પેલા હરણાંની જોડી ! એક તીરે બે શિકાર થાય એમ બંને જણ લગોલગ ઊભા છે.’

રાજાએ બાણ કાઢ્યું ને રાણીએ મંદ હાસ્ય કરી રાજાને આડા હાથ કરી રોક્યા. ને તે બોલ્યાં, ‘મહારાજ આ તો ભર રણમાં રમણેચઢેલી તમારા ને મારા જેવી જુગલ જોડી. એમને છૂટાં ના પડાય!’

‘તો ભલે, તમે કહો છો તો તમ કાજે ચાલો જીવતાં પકડી લાવું ?’

રાજાએ બાણ ભાથામાં મૂક્યું ને રાણીનો હાથ પકડી હરણાંની જોડી આગળ આવ્યાં; પણ એ શું થયું ? એ નજીક પહોંચે તે પહેલા તો બંનેના પ્રાણ પંખીડા ઉડી ગયા. રાણી હબકાઈને રાજાને વળગી અને એણે રાજાને કહ્યું,

‘ખડો ન દીસે પારધી, લાગ્યો ન દીસે બાણ,

તુજને પૂછ્યું કંથ, કેવી રીતે છાંડ્યાં પ્રાણ ?’

રાજાએ બાજુમાં નાનકડું ખાબોચિયું જોઈ, ને વિચારીને કહ્યું, ‘રાણી જુવો ખોબા જેટલું પાણી, ફક્ત એકની તરસ છીપાય.’ ને પછી તો, રણને આંસુ આવી જાય એવા સાદે રાણા બોલ્યા,

    ‘જળ થોડો ઓર નેહ ઘણો,

       યહી ઈશ્ક કા પ્રમાણ !

તું પી, તું પી, એહ કરત,

દોનોને, ઇસ બિધ છાંડયો પ્રાણ’

(શાહબુદ્દીન રાઠોડ  કહે છે, ‘એવો હોય તો પ્રેમ બાકી બધો વ્હેમ !’)

આ લોક દોહો સાંભળીને આજ કાલ ભારતમાં આગ ઓકતી ગરમી વિશે જાણીને મેં રચેલી એક કાલ્પનિક રાજસ્થાનની ભૂમિ પરની નાનકડી પ્રેમ કથા !!

૨૧-૫-૨૦૨૪; બોસ્ટન, અમેરિકા

 e.mail : mdinamdar@hotmail.com