નાત જાત ગત ઊંચનીચનું હિંદમહેણું જ્યારે એક ગોરા મુલકમાં ભાંગે છે.



આંબેડકરજયંતી ઊઘલી ન ઊઘલી ત્યાં તો આંતરરાષ્ટ્રીય મોરચે, સમતા સંઘર્ષની દિશામાં, એ વધામણાં આવી મળ્યાં કે બ્રિટનમાં જે સમાનતા કાનૂન હાલ પ્રવર્તે છે, એના ક્ષેત્રમાં હવે જ્ઞાતિઆધારિત ભેદભાવના મુદ્દાનો પણ સમાવેશ થશે. નીચલું ગૃહ (હાઉસ ઓફ કોમન્સ) અને બ્રિટનની સરકાર લાંબા સમય લગી આ સુધારા માટે તૈયાર નહોતાં. અગાઉ ઉપલાગૃહે (હાઉસ ઓફ લોર્ડ્ઝ) આ દિશામાં ભોં ભાંગવાની કોશિશ કીધી, ત્યારે પણ હાઉસ ઓફ કોમન્સનો (અને સરકારનો) પ્રત્યાઘાત એ હતો કે જ્ઞાતિઆધારિત ભેદભાવની વાતને સમાનતા કાનૂનમાં આવરી લેવાનો ખયાલ દુરસ્ત નથી. પણ ઉપલાગૃહે વળી પોતાની ભૂમિકા દોહરાવી એટલે નીચલાગૃહ સમક્ષ (અને સરકાર સમક્ષ) ‘ઘુમ જાવ’ કહેતાં ‘એબાઉટ ટર્ન’ સિવાય કોઈ વિકલ્પ રહ્યો નહીં, અને આ એક રોમહર્ષક વાત બની આવી.



આટલે લગી, મુખડો બાંધ્યા પછી, જો કે જરી ચોખારીને કહેવું જોઈએ કે મામલો શો છે. ભાઈ, જ્ઞાતિઆધારિત ભેદભાવ એ લગરીક ગિલેટબંધ પ્રયોગ છે. મામલો ઊંચનીચ અને આભડછેટનો, એનાં નવરૂપનો છે – અને વિનોબા બચાડા કે’દીના કહી ગયેલા તેમ ‘જો ‘જાતી’ હી નહીં વો ‘જાતિ’ હૈ.’ ગૌરવ ગરબડગ્રસ્ત ભારતવંશીઓ જ્યાં પણ જાય ત્યાં આ લઈને જ જાય છે, અને ગોરાકાળાના ભેદ સામે ઊછળી ઊછળીને બોલતે છતે ઘરઆંગણની અસમાનતા બાબતે જાતમાં ઝાંખવાપણું જોતા નથી.



જ્યાં સુધી પશ્ચિમ કહેતાં યુરોપ-અમેરિકાનો સવાલ છે, એમને સારુ હિંદુ ધર્મના અંતર્ગત ભાગરૂપ બની ગયેલ ઊંચનીચ અને સ્પૃશ્યતા-અસ્પૃશ્યતાનો એ એક ન્યારો પદારથ છે. મુદ્દે, ‘કલાસ’ની સરખામણીએ ‘કાસ્ટ’ એ ખાસી કાઠી વાત છે, અને ગોરાકાળાનો અગર વંશીય ભેદભાવનો મુદ્દો પ્રમાણી ક્રમશ: એ મોરચે સમતાલક્ષી હિસાબ આપતા થયેલા પશ્ચિમને, તે બધો વખત નયે પકડાય. થોડાં વરસ ઉપર મળેલી ડરબન પરિષદમાં, જો સરેરાશ સાથી-ગુજરાતીને સ્મરણ હોય તો, એ સ્તો મહત્ત્વનો મુદ્દો હતો કે દલિત પ્રશ્નને વંશીય ભેદભાવને ધોરણે ઘટાવી શકાય કે નહીં.



ગમે તેમ પણ, ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે બ્રિટનના આઠ લાખથી વધુ હિંદુઓના લગભગ અડધોઅડધ એટલે કે ચાર લાખ જેટલા દલિતોને સારુ આ જરૂર આનંદઓચ્છવના નહીં તો પણ આશા અને ધરપત બંધાવતા સમાચાર છે. તેઓ કાળક્રમે ગોરી પરજ થકી નહીં, એટલો ભેદભાવ સ્વધર્મબાંધવ એવી ભૂખરી પરજ થકી અનુભવવાની સ્થિતિમાં મુકાતા ચાલ્યા હતા. આ ભૂખરી પરજનાં વગદાર તત્ત્વો અને ગૌરવર્ણી રાજકીય અગ્રવર્ગના ઠીક ઠીક હિસ્સા વચ્ચે ચોક્કસ સમજૂતી અને સંવનન કેટલાં ગાઢ હશે તે હાઉસ ઓફ કોમન્સે હમણાં માર્ચમાં જ દાખવેલ વિપરીત વલણ પરથી સમજાઈ રહે છે. જો કે, એંગ્લો-સેક્સન અગ્રવર્ગની દલીલ મૂલત: સમાનતાવિરોધી નહોતી એટલું અહીં અવશ્ય નોંધવું જોઈએ. એમની દલીલ એ હતી કે આવી બાબતોમાં લોકશિક્ષણ જેવો ઉત્તમ અપાય એકે નથી, માટે કાયદાબાજીથી પરહેજ કરવી ઘટે છે.



વીરા મોરા, ભાઈ ગોરા, તારે ત્યાંની જ તવારીખમાં જરી નજર માંડ ને કાયદો અને સુધારાની ચળવળ બેઉ સાથેલગાં ચાલ્યાં ત્યારે કંઈકે વાત બની. ભારતવંશીઓ હાઉસ ઓફ લોર્ડ્ઝમાં બેસતા થયા એ તો ઠીક; પણ બરાક હુસેન ઓબામા જેવો મુસ્લિમ મધ્યનામી અને આફ્રિકી અમેરિકન પિતાનો પુત્ર વ્હાઈટ હાઉસનો લાગટ બીજી વાર ભાડુઆત બની શકે છે. સુધારાની હિલચાલ, લોકશિક્ષણ અને કાનૂન સંધું મળીને આ બને છે.



દિલ્હી-અમદાવાદ છેડે જોવાનું એ છે કે વરભૂમિ (પ્રોમિસ્ડ લૅન્ડ) અને અવસર ભૂમિએ ખાબકી બે પાંદડે થઈ રાજકાજ જાહેર જીવનમાં પૂછાતા થયેલા ભારતવંશી ભાઈલોગ ત્યાં જે હક ભોગવે છે, તે ત્યાં જ પોતાની મંડળીમાં કથિત નીચલી પાયરીના જણને સારુ જોગવવા રાજી નથી. ઈંગ્લંડમાં સમતાવાદી ‘કાસ્ટ વાચ’ની સક્રિયતા હોય નહીં, અને સુધારા સામેની ‘હિંદુ એલાયન્સ’ની હિલચાલ પાછી પડે નહીં. ‘હિંદુ એલાયન્સ’ તરફથી બીજું તો ઠીક પણ, સૂચિત સુધારા સબબ અંગ્રેજ સરકાર સામે ભળતીસળતી દલીલો ન થઈ હોત તો પણ શોભીતું થયું હોત: તમે એશિયનોને કેવા લૂંટયા છે, શોષ્યા છે, તમારે ત્યાં જુલમ નથી, તમે કોણ અમને કહેનાર, વગેરે.



‘હિંદુ એલાયન્સ’ની વાતમાં ખેંચાવું નહીં, એવું કહેવાનું એક તબક્કે એક શીખ મંડળીને ફાળે આવ્યું ! સાંખ્યયોગની શોધમાં હિંદુસમાજ શીખોને પોતાના ભેગા ગણાવવા ઇચ્છે છે (‘હિંદે લો’ની સામાજિક પરિધિમાં તે સમજી પણ શકાય છે), પણ હિંદુત્વ સમીકૃત રાષ્ટ્રવાદ જેમ ઘરઆંગણે, તેમ દેશ બહાર પણ ભયાવહ સંમશિ્ર સંકેતો આપે છે અને શીખોને) અલાયદી ઓળખઝુંબેશના ‘અતિ’ સારુ હવા આપે છે. (અહીં અલબત્ત ખાલીસ્તાનની હિમાયતનો ખયાલ નથી.) જો કે, શીખ વર્તુળોને પણ કોઈકે કહેવું ઘટે છે કે હિંદુ ઊંચનીચ તમે જોડે લઈ ગયા નથી એવું નથી. બંધારણસભામાં અનામતની ચર્ચા દરમિયાન મજહબી શીખોએ પણ માગણી કરી તે હિંદુ-ઈતર ધર્મખોજમાં પડેલા આંબેડકરને સારુ સાક્ષાત્કારક ક્ષણ હતી એ સાંભરે છે. ક્યાંક ઉજિળયાત અને દલિત ખ્રિસ્તીઓનાં અલગ અલગ દેવળો પણ છે, તે આપણી નાતજાતપ્રથાનો અને ખ્રિસ્તીઓના ‘ભારતીયકરણ’નો એક આબાદ દાખલો છે.



…પણ, આ ક્ષણે તો એ વાતે રાજીપો કે વૈશ્વિક સમતા સંઘર્ષમાં મનુષ્ય જાતિ ઈંચ બ ઈંચ આગળ વધી રહી છે.



પ્રકાશ ન. શાહ
લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર છે. અને વિચારપત્ર ‘નિરીક્ષક’ના તંત્રી છે

સૌજન્ય : “દિવ્ય ભાસ્કર”, 27 અૅપ્રિલ 2013

૨૦૧૪માં ભારતમાં થનારી સામાન્ય ચૂંટણીનાં પડઘમ વાગી રહ્યાં છે. સક્ષમ રાજ્ય કર્તા પક્ષ પોતાની નીતિની લોકોને નિષ્પક્ષ જાણ કરે, જેથી મત આપનાર પ્રજા, સમય આવ્યેથી, યોગ્ય પસંદગીના ઉમેદવારોને ચૂંટી શકે, એ માટે આ સમય બધા ઉમેદવાર પક્ષો પાસે છે. તેને બદલે કોંગ્રેસને હરાવીને વિકલ્પે બી.જે.પી. રાજ્યધૂરા સંભાળવા તૈયારીઓ કરે છે. સ્વાભાવિક છે. એમને ય મહત્ત્વાકાંક્ષા હોય જ ને ? રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના ધારસભ્યો તેમ જ લોક સભાના ઉમેદવારો બાંય ચડાવીને યુદ્ધ ખેલવા તૈયારી કરે છે, ત્યાં ‘ભારતના ભાવિ વડાપ્રધાન કોણ ?’ એ ઘોડો પણ મેદાનમાં આવ્યો છે.

બી.જે.પી.ના સભ્યો સ્વયંવરમાં હાજરી આપવા આવે, તે પહેલાં પાર્ટીના નેતા અને ચૂંટાઈ આવે, તો ભવિષ્યના વડાપ્રધાન તરીકે કોને કોને મુરતિયા તરીકે ઊભા રાખવા તેની વિધિ ચાલી રહી છે. કોઈ અંગત મનોકામનાઓ પૂરી કરવા પોતાની જાતને ‘હું ઉત્તમ ઉમેદવાર છું’ કહીને આગળ આવે છે, તો કોઈને બાપ-દાદાની વંશ પરંપરાગત સત્તા ટકાવી રાખવાના સોગંદ આપીને બલીનો બકરો બનાવાઈ રહ્યો છે, કોઈની લાયકાતને પારખીને તટસ્થ રીતે ધીરેથી મધ્યમાં મૂકવામાં આવ્યા છે તો કોઈને જ્ઞાતિ કે જાતિના આધારે પ્રોત્સાહન અપાઈ રહ્યું છે. આમ શ્રીમાન રાહુલ ગાંધી, ચિદમ્બરમજી, મુલાયમસિંહજી, નીતીશ કુમાર, માયાવતી, મમતા બેનર્જી અને સહુથી વધુ ચકચાર જગાવનાર મહામના નરેન્દ્ર મોદીનાં નામ શક્ય ઉમેદવારોની યાદીમાં આવન-જાવન કરી રહ્યાં છે. છે હજુ બીજું કોઈ આ કાંટાળો તાજ પહેરવા તૈયાર ?

ભારતની કુલ ૧૨૦ કરોડ જનતામાંથી, ૨૦ કરોડ લોકોની પ્રાથમિક ઉપરાંત માધ્યમિક અને ઉચ્ચ કક્ષાની જરૂરિયાતો ઉપર ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે બધાં ઉમેદવારો સંતોષી શકવાને શક્તિમાન છે. એટલે એમનામાંથી કોઈ પણ વડાપ્રધાન બને તો ચાલે, આપણને શો ફેર પડે ? વાત રહી બાકીના ૧૦૦ કરોડ લોકોની ભલાઈ કરવા કોણ કટિબદ્ધ બનશે એ વિચારવાની છે. જો કે દેશના વડા બનવા માટે બધા નાગરિકોનું હિત જાળવવું જરૂરી છે ? પોતાનું અને પોતાના લગતા વળગતાનું ભલું થાય એટલે ભયો ભયો !

કર્ણાટકના સંગીતજ્ઞ ટી.એમ.કૃષ્ણ ભારતના વડાપ્રધાન પદે બેસવા ઇચ્છનાર ઉમેદવાર પાસે કેવી લાયકાતની અપેક્ષા રાખે છે, તે તેમના એક લેખમાં સ્પષ્ટ થાય છે. આપણે આમ જનતાને પૂછીએ તો કહેશે, એક અચ્છો માણસ હોય, જે વ્યવહારુ હોય, જેને પ્રગતિ અને પરિવર્તનની વ્યાખ્યાની જાણ હોય અને જે પ્રજાને સાચી દિશામાં દોરે એવા નેતાને પસંદ કરવા જોઇએ. નેતાગીરી ઉપરાંત વિચારશીલ હોવું, દરેક ધર્મ, જ્ઞાતિના લોકો, સરહદના લોકો અને સ્ત્રીઓ વગેરે તમામ લઘુમતી કોમ માટે અનુકંપા ધરાવવી અને નિ:સ્વાર્થી હોવું આવા અતિ મહત્ત્વના પદને શોભાવવા માટે અત્યંત જરૂરી છે. સમગ્ર દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર વડો પોતે ભ્રષ્ટાચારમાં ન રગદોળાય પણ ભ્રષ્ટાચાર થતો રોકે, સત્યને પડખે ઊભો રહે, માત્ર ઉદ્દઘાટનો કે ભાષાણો  કરવાને બદલે પ્રમાણિકપણે લીધેલા નિર્ણયોને વળગી રહી, તેનાં પરિણામોની જવાબદારી સ્વીકારે તેને વરમાળા પહેરાવી શકાય.

છેલ્લા એક બે વડાપ્રધાનોએ જગતની ‘ત્રીજી આર્થિક મહાસત્તા’ થવાના અભરખામાં સ્વતંત્રતા પછી હરિયાળી ક્રાંતિ સમયની ખેત પેદાશને ચોથા ભાગની કરી નાખી, જેથી કરીને ખળામાં ઠલવાતા પાકને સૂપડામાં સમાવી દીધો. તો બી.જે.પી.ના સભ્યો જે સંભવિત ઉમેદવાર ખેતરોને કારખાનાઓમાં ફેરવી નાખે, સ્થાપિત કરતાં વિસ્થાપિત જાતિઓની સંખ્યામાં વધારો કરે તેને પોતાની પાર્ટીનો વડો એટલે કે ભાવિ વડાપ્રધાન તરીકે પસંદ કરશે ?

પાર્ટીના વડા બનવા માટે લાંચ-રુશ્વત વિરોધી વલણ ધરાવવાની જરૂરિયાત વિષે તો વાત કરશો જ માં. આ પદ માટે જરૂરી શૈક્ષણિક લાયકાત કે કાર્યાનુભવમાં એ મુદ્દાનો લગીરે ઉલ્લેખ નથી. દેશ ભરમાં નિષ્ઠાવાન નાગરિકો પેદા કરે, ન્યાયી કાયદાઓ અને નિયમો ઘડે તેવી પાર્લામેન્ટની આગેવાની કરે એટલું જ નહીં પણ તેનું ચુસ્તપણે પાલન કરે, એવું વહીવટી તંત્ર ચલાવી શકે તેવો જ ઉમેદવાર વડોપ્રધાન બની શકે એવી શરત બંધારણમાં નથી, તો પછી ભઈલા શું કામ માથું કૂટો છો ?

મારા ગુજરાતી બંધુઓ અને ભગિનીઓ, જરા આ બાજુ આવો, એક વાત કહું. બ્રિટનનાં રાણીને આજીવિકા માટે પાંચ મીલિયન પાઉન્ડ એટલેકે ૪૫.૩૦ કરોડ રૂપિયાનો વધારો અપાશે. એ જ દેશના એક માત્ર મહિલા વડાપ્રધાન માર્ગરેટ થાચેરની અંતિમક્રિયા પાછળ સરકારે (કર ભરનાર પ્રજાના હિસાબે અને જોખમેસ્તો) દસેક મીલિયન પાઉન્ડનો ખર્ચ કર્યો, તો પછી બિચારા નરેન્દ્ર મોદીનો શો વાંક ? એ પણ કાંઈ કમ નથી. એ ગુજરાતના નાથ છે; એટલે પ્રજાની ઇચ્છાની અગાઉથી અટકળ કરીને ૧૫૦ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે પંચ તારક હોટેલને શરમાવે તેવું અદ્યતન ‘સ્વર્ણિમ સંકુલ ૧’ બનાવે તેમાં શું ખોટું છે ? એક મુખ્ય મંત્રી અને સાત મંત્રીઓ માટે દરેકને આધુનિક  સાધનોથી સજ્જ રસોડું, પેન્ટ્રી અને ૬૫૦ ટનનો ભારે એરકન્ડીશન પ્લાન્ટ નંખાવ્યો છે. હા….શ હવે તેઓ ખેડૂતો, નાના ઉદ્યોગો ચલાવનારાઓ અને સામાન્ય પ્રજાજનોને વીજળી ઓછી કેમ મળે છે એ પ્રશ્ન પર ધ્યાન આપી શકશે. જો કે તેમનું કહેવું એમ પણ હોઈ શકે કે વીજળી તો પુષ્કળ પેદા થાય છે, જેનામાં તાકાત હોય તે તેને નાથી શકે, અમારો જ દાખલો લો ને. પુરુષાર્થ કરવો પડે. સરકાર પાસે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રની પાણીની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવાના પૈસા નથી, પણ તેને માટે મોદી સરકારને કેમ જવાબદાર ઠરાવાય ?

તાજેતરની ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરું. બોસ્ટનમાં બોમ્બ ફૂટ્યો તે વેળા જો બરાક ઓબામા અને તેના સાવધ તંત્ર ચલાવનારાઓએ ગુનેગારોને પકડીને સજા કરવાને બદલે પોલિસ અને વહીવટી તંત્રે આંખ આડા કાન કર્યા હોત, અને પરિસ્થિતિને વકરવા દીધી હોત, તો ભારત અને ગુજરાતના લોકોએ તેની ટીકા કરી હોત ખરું ને ? તો ૨૦૦૨નાં રમખાણો પછી નરેન્દ્ર મોદીની ટીકા કેમ ન થઈ ? નરેન્દ્ર મોદી જેવા રાજકારણમાં પડેલાને બીજા દેશના લોકો મુખ્ય મંત્રી કે વડાપ્રધાન તરીકે ચૂંટે ખરા ? તો ગુજરાત અને ભારત શા માટે તેને તાજ પહેરાવે ? અમેરિકા સહિત પશ્ચિમના દેશો, નરેન્દ્ર મોદીની નીતિની ખુલ્લે આમ ટીકા કરે છે, પણ ગુજરાત ઘણું સહિષ્ણુ છે. આપણે ત્યાં નીતિવાન, નિષ્ઠાવાન નેતાઓનો દુકાળ છે ?

કોણ કહે છે કે રાજાશાહી ખત્મ થઈ ગઈ છે ? મોગલો સામે બાથ ભીડે એવું કોઈક તો જોઇએ ને ? ‘तेन त्यक्तेन भुंजीथा’  શ્લોકનો મોદી સરકારે એવો અર્થ ઘટાવ્યો : ‘પ્રજાજનની મૂળભૂત જરૂરિયાતોને સંતોષવાની ફરજને ત્યાગીને, પોતાના એશ આરામનો ભોગ વધારવો.’ ધન્ય છે આ માનવ(?)ને. વિકાસ અને માનવ અધિકારને સામસામે પલ્લે મૂકનાર કદી દેશની ધૂરા સાંભળી ન શકે. જેના રાજ્યમાં ન્યાયતંત્ર પણ ધર્મ, નાત-જાતના પાયા પર ભેદભાવ વર્તાનાર સત્તાધીશના પલડામાં બેસે, તેવા મુખ્ય પ્રધાન સમગ્ર દેશની સુરક્ષાની ખાતરી કેમ કરીને આપે? 

જો કોઈ પણ સંજોગમાં બી.જે.પી.ના સભ્યોને કમત સુજે અને નરેન્દ્ર મોદીને પાર્ટીના નેતા તરીકે ચૂંટવાનું અવિચારી પગલું ભરે, તો ગુજરાતની વિચારશીલ પ્રજાએ તેનો સક્રિય વિરોધ કરી, સમસ્ત ભારતના નાગરિકોનો સાથ લઈ, એ નિર્ણય પાછો ન લેવામાં આવે ત્યાં સુધી જંપ વાળી બેસવાનું નથી.

મારી સહુને શુભેચ્છાઓ.

e.mail : 71abuch@gmail.com

તાજેતરમાં બી.બી.સી. ઉપર ‘The Toughest place to be’ નામની ધારાવાહી દસ્તાવેજી કાર્યક્રમ જોઉં છું.

આ દેશના જુદા જુદા ખૂણાઓમાં કામ કરતા પ્લમર, માછીમાર, ટેક્સી, ટ્રૈન અને બસ ડ્રાઈવર, પશુપાલક, પારામેડીક, મીડવાઇફ, અને બિનમેનને મનીલા-ફિલીપાઈન્સ, ગ્વાટેમાલા સિટી (દુનિયામાં સહુથી વધુ ખૂનના ગુનાઓ માટે કુખ્યાત શહેર), મોનોર્વિયા, સિએરા લિયોન, જકાર્તા અને બ્રાઝિલના જંગલો જેવા મુશ્કેલ ગણાતા પ્રદેશોમાં, દસ દિવસ માટે કામ કરવા મોકલેલા, તેનું ચિત્રણ આ ધારાવાહી દસ્તાવેજી કાર્યક્રમમાં કરેલું છે.

આમ તો ટેિલવિઝન ઉપર સમાચાર જુઓ તો નેતાઓની આંગળી પકડીને દુનિયાના મોટા ભાગની રાજધાનીઓ અને જોવાલાયક સ્થળો જોઈ શકાય, તે પણ વગર પૈસે ! પણ આ કામદારો-કર્મચારીઓ સાથે સાચુકલા લોકો અને ખરું અસ્તિત્વ ધરાવનાર જગ્યાઓની નગ્ન વાસ્તવિકતા જોવાથી ઘણી માહિતી મળી.

ઉપર કહ્યા તે સ્થળોની યાદી જોતાં, નોંધ લઈ શકાય કે આ કાર્યક્રમના આયોજકોએ સહેતુ ગરીબી અને અભાવમાં જીવતા લોકોના જીવનને કચકડામાં કંડારવાનો નિર્ણય લીધો છે. સાથે સાથે એ પણ વિચાર આવે કે ભલા, મોટા ભાગના શહેરો-ગામ પૃથ્વીના પૂર્વ ગોળાર્ધમાં અને/અથવા દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં જ કેમ છે ? ખેર, એ વાત બાજુ પર મૂકીએ.

આ બંને ધારાવાહીના કાર્યક્રમો જોતા તારણ નીકળ્યું કે એ સ્થળો સાથે આ દેશની આર્થિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિનો વિરોધાભાસ સ્પષ્ટ થાય છે, અને એટલે જ ત્યાં જઈ આવેલાં ભાઈ/બહેનોને પોતે અહીં કેટલા નસીબદાર છે એનો અહેસાસ થાય છે. પોતાને નડતી તકલીફો માટે ફરિયાદ કરવાની બંધ કરે છે અને બીજા કમભાગી લોકોનો વિચાર કરતાં થાય છે.

બધા કાર્યક્રમોમાં એક વિશેષ વાત એ પણ જોઈ શકાઈ કે જ્યાં જ્યાં ગયા, ત્યાં સખત ગરીબી હતી, લોકો પાસે કામ કરવાનાં સાધનો અત્યંત નિમ્ન કક્ષાના, રહેવા માટે ઘર નાના અને અપૂરતી સગવડવાળા, બાળકો માટે શિક્ષણ અને રમત-ગમતની સગવડોનો સદંતર અભાવ, ખાવા માટે ભાગ્યે જ એકાદ બે વસ્તુ મળે તો મળે નહીં તો ઉપવાસ પણ થાય, અને મૂળભૂત જરૂરિયાતો પણ સંતોષી ન શકે તેવી અર્થવ્યવસ્થામાં લોકો જીવે છે. બસ, રિક્સા, ટ્રક, ફાયર એન્જિન કે એમ્બ્યુલન્સ એવી સાધારણ સગવડવાળા વપરાય છે કે જો રસ્તામાં અટકે, તો રીપેર કરવાની કે બીજું વાહન મેળવવાની કોઈ શક્યતા ન મળે. તેમ જંગલ હોય કે શહેર, રસ્તાઓ અતિ સાંકડા, સલામતીની વ્યવસ્થા વિનાના અને ટ્રાફિકના નિયમોનું પાલન ન કરતા ડ્રાઈવરોથી ખીચોખીચ ભરેલા જોવા મળ્યા.

આપણે જાણીએ છીએ કે ઘણા દેશોમાં લોકશાહી નામની જ છે, બાકી તુમારશાહી, ભ્રષ્ટાચાર, લાંચ-રુશ્વત અને ગુનાખોરીની બોલબાલા હોય, ત્યાં સામાન્ય પ્રજાજનનું જીવન અતિ દુષ્કર હોય છે. એ કાર્યક્રમમાં ફિલ્મ કરેલ દરેક સ્થળે મોટા શહેરોમાં એક તરફ અતિ આધુનિક બંગલાઓ, શોપિંગ સેન્ટર્સ અને ઓફિસના ભભકાદાર મકાનો હોય છે, તો બરાબર તેની છાયામાં ઝૂંપડપટ્ટીઓ, ગંધાતી નાલીઓ, કચરાના ઢગલા અને વર્ણન ન કરી શકાય તેવી અવ્યવસ્થા જોવા મળે છે. સરકાર સફાઈ કામદારો, ફાયરમેન, મીડવાઈફ કે પારામેડીકને પૂરતા સાધનો આપવાની દરકાર નથી કરતી. ટેક્સી કે બસ ડ્રાઈવર પોતાના વાહન ખરીદી ન શકે, ભાડે ચલાવે અને માથાડૂબ દેવામાં મરવાને વાંકે જીવે. બળુકા દેશોના મોટા ટ્રોલર આવીને માછલીઓ પકડી જાય, એટલે નાના માછીમારો ભૂખે મરે, છતાં ત્યાંની સરકાર કોઈ પગલાં ન ભરે. સતત દુષ્કાળની પરિસ્થિતિને કારણે કેટલીક જગ્યાએ તો ચારણના અભાવને કારણે કેટલાક ભરવાડોને પોતાના પશુધનને સાચવવા શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.

બી.બી.સી.ના આ કાર્યક્રમને કારણે જે તે દેશની સરકારોની ફજેતી થઈ, તેમની આંખ ઉઘડી અને કેટલાક સુખદ ફેરફારો થયા એ જોઇને ખુશી થાય. વળી જે કારીગરો/કર્મચારીઓ વિદેશ ગયા, તેમણે અહીં આવીને ભંડોળ એકઠું કર્યું, જેનાથી ભલે થોડા લોકોને પણ તાત્કાલિક રાહત થઈ, એ પણ ઇચ્છિત પરિણામ આવ્યું.

જોવાની વાત એ છે કે આ કાર્યક્રમમાં ભાગ લેનાર તમામ ભાઈ/બહેનો ગરીબીનું વરવું રૂપ, અસમાનતાની ઊંડી ખાઈ, સરકરી અને ખાનગી સંગઠનોની બેદરકારી અને એ લોકોની કમ્મરતોડ મહેનત જોઈને આંસુથી ભીંજાયા વિના ન રહી શક્યા. એ લોકોને લાગ્યું કે બીજા દેશમાં રહેતા તેમના સહ ભાગીઓ અને તેમના પોતાના કામમાં ઘણું સામ્ય છે, તેને માટે જોઈતી કુશળતા અને મહેનત લગભગ સરખી છે, પણ તેમાંથી મળતા વળતરમાં જમીન-આસમાનનો ફર્ક છે. લગભગ અકિંચનની દશામાં રહેવા છતાં એ બધા લોકો ખૂબ ખુશ રહે છે, એકબીજાને પ્રેમ કરતાં ધરાતા નથી, તે આ બ્રિટિશ લોકોને ખોબે ખોબે પ્રેમ આપ્યો. માત્ર નોકરિયાત કે મજૂર જ નહીં પણ તેનું આખું કુટુંબ, પડોશે અને ગામના લોકો પણ આદર અને પ્રેમ આપતા હતા. દરેક કામમાં હાથ કે નાના સાધનોનો ઉપયોગ કરવો, સખ્ત ગરમીમાં દિવસ રાત જોયા વગર કામ કરવું, અતિ દુર્ગંધભર્યા રસ્તા, મકાનો, ગલીઓમાં રહેવું એ તેમને માટે સહજ હતું, જ્યારે આ મહેમાનો માટે અકલ્પ્ય પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો અઘરો સાબિત થયો. તેમને બીજા માટે અનુકંપા જાગી, અજાણ્યા લોકોને પોતાના ‘ભાઈ’ માનવા લાગ્યા, અને તેમના માટે ઘસાઈ છૂટવાના પ્રયત્નો કરવા લાગ્યા. ગરીબી માણસને નિકટ લાવે.

આ કાર્યક્રમ જોયા પછી સમજાયું કે સહુથી મુશ્કેલ જગ્યા મનીલા, ગ્વાટેમાલા સિટી, મોનોર્વિયા, સિએરા લિયોન, જકાર્તા કે બ્રાઝિલના જંગલો નથી, પરંતુ શિક્ષણ, મકાન અને કામ કરવાનાં સાધનોનો અભાવ અને તેને કારણે ઊભી થતી ગરીબી એ સૌથી મુશ્કેલ રહેવાની જગ્યા છે.    

આસાન જગ્યાએ રહેતા લોકોની ફરજ છે કે પોતાના રોટલામાંથી એક ટુકડો બીજાને આપે, અને સખ્ત મહેનતુ પ્રજાને ગરીબીની ઊંડી ગર્તામાંથી બહાર કાઢવા પોતાનો હાથ લંબાવે.

e.mail : 71abuch@gmail.com