રાષ્ટૃવાદ (રવીન્દ્રનાથના રાષ્ટૃવાદ પરનાં ત્રણ વ્યાખ્યાનો) : અનુવાદ – ત્રિદીપ સુહૃદ : પ્રકાશક – નવજીવન પ્રકાશન મંદિર, અમદાવાદ – 380 014 : પહેલી આવૃત્તિ – 2017 : ISBN – 978-81-7229-813-5 : પાનાં – 80 : કિમ્મત રૂ. 100/-

ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન કદાચ પહેલી વાર ભારતવાસીઓ એક સંગઠિત સ્વરૂપે પ્રગટતા થયા અને આજે પણ એ પ્રક્રિયા નિરંતર ચાલુ છે. ભારતમાં રહેલું સામાજિક વૈવિધ્ય, તેમાં રહેલી અનેક જીવનરીતો અને જીવનને ધારણ કરતી આસ્થાઓ પ્રચંડ પડકાર ઊભી કરનારી છે. અન્ય રાષ્ટ્રોથી બહુ વિલક્ષણ છે તેનું આ માળખું, પણ તેથી તે રાષ્ટ્રની એકતાને તોડનારું છે એવું માની ન શકાય. અલબત્ત, ગરજ હોય છે તેના રાષ્ટ્રવાદના મર્મને પામવાની.

ગાંધીજી ૧૯૧૫માં ભારત પાછા વળ્યા અને તેમનામાં રહેલો સ્વતંત્રતા આંદોલનનો ખ્યાલ દેશવ્યાપ ધરતો ગયો. તેમના આ આંદોલન પહેલાં આપણે ત્યાં સરસ્વતીચંદ્ર પ્રગટ થઈ ચૂકી હતી અને બંગાળમાં ગોરા (૧૯૧૦) અને ઘરેબાહિરે (૧૯૧૬) જેવી નવલકથા પ્રગટ થઈ હતી. ગોરા, ઘરેબાહિરેના સર્જક રવીન્દ્રનાથ ટાગોર હતા. પછીનાં વર્ષોમાં જે વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજાયું તેની ઘણી વિચારઘન સામગ્રી આ બે નવલકથામાં વણાયેલી છે. ગાંધીજીના આંદોલનથી રાષ્ટ્ર તેની સ્વતંત્રતા માટે ઉદ્યુત થયું. તેની સમાંતર, પણ સાવ પોતીકી રીતે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે જાપાન અને અમેરિકાના પ્રવાસ દરમિયાન રાષ્ટ્રવાદને વ્યાખ્યાતિ કર્યો હતો. ૧૯૧૬નાં તે વ્યાખ્યાનો છે. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ(જુલાઈ ૧૯૧૪થી નવેમ્બર ૧૯૧૮)ના દારુણ ઘટનાક્રમો વચ્ચે તેમણે જાપાન અને અમેરિકાના લોકોને અને પછી ‘હિંદમાં રાષ્ટ્રવાદ’ હેઠળ ભારતના લોકોને સંબોધ્યા છે. જાપાન અને અમેરિકાને સંબોધતી વેળા તેઓ વિશ્વયુદ્ધની વિગતો આપી તેની છણાવટ કરવામાં પોતાના ચિંતનને અને રાષ્ટ્રવાદના વિચારને રોકતા નથી. તેઓ સરહદોમાં બંધાઈ જતાં રાષ્ટ્રવાદના પુરસ્કર્તા નથી, બલકે વૈશ્વિક માનવતા અને સમાજને સમાવતા રાષ્ટ્રવાદના પુરસ્કર્તા છે. આ સમય જ યાંત્રિકીકરણ આધારિત ઔદ્યોગિક અને સામાજિક ક્રાન્તિનાં પગરણનો હતો. એ સમય યુરોપની ભૂમિથી પ્રસરતી બેકાબૂ રાજકીય સંસ્કૃિતનો હતો. આ બંને વાના માનવ અને માનવસમાજને કેવા આઘાતક પડાવો તરફ લઈ જઈ શકે તેની તીવ્ર માનવકરુણાસભર ચિંતા ટાગોર કરે છે.

મૂળ અંગ્રેજીમાં જે ઉપલબ્ધ હતું તે પુસ્તક ઠેઠ હમણાં ત્રિદીપ સુહૃદ વડે અનુવાદ પામ્યું છે. તેઓ તેમના નિવેદનમાં જે સવાલ કરે છે તેનો જવાબ કોણ આપે, કોણ આપી શકે તેનો જવાબ મેળવવો અધૂરો રાખીએ. તેમનો સવાલ છે. ‘જેમ અનુવાદ કરવો તે સાંસ્કૃિતક વિકલ્પ છે તેમ અનુવાદ ન કરવો તે પણ એક સાંસ્કૃિતક પસંદ છે. ગુજરાતે શા કારણે રાષ્ટ્રવાદનો અનુવાદ ન કર્યો તેની ચર્ચા કરવાનો અહીં અવકાશ નથી, પણ તેની નોંધ લેવાય તે પૂરતું છે.’ અનુવાદક જે કહી રહ્યા છે તે વર્તમાન સંદર્ભમાં આ પુસ્તક વાંચતાં તેમની પણ એક પ્રકારની ‘વાચના’ બની રહે તેમ છે.

આ ત્રણ વ્યાખ્યાનો દરમિયાન તેઓ રાષ્ટ્રવાદને જાણે એક મૂળ કેન્દ્ર ધારી ત્યાંથી વર્તુળો સુધી વિસ્તરી પાછા વળે છે, ધરી રૂપ બોધ માટે ‘પૂર્વ એશિયાનો આગવો પથ’ રહ્યો છે. તે પોતાની સંસ્કૃિતનું ઘડતર કરી રહી છે. આ સંસ્કૃિત રાજકીય નહીં પણ સામાજિક છે, ભક્ષણ કરનારી અને યાંત્રિકપણે કાર્યદક્ષ નહીં પણ આધ્યાત્મિક છે. તેનાં મૂળ માનવજાતનાં ઊંડા અને ભાતીગળ સંબંધોની ભૂમિમાં છે.’

તેઓ હિંદમાં રાષ્ટ્રવાદ વિશે બોલતા હોય ત્યારે ય તેના વિચારકોની મર્યાદા વિશે આકરા છે. ‘આપણા રાષ્ટ્રવાદીઓ આદર્શની વાત કરતી વખતે વિસરી જાય છે કે રાષ્ટ્રવાદનો પાયો કાચો છે.’ કેમ છે કાચો? ‘આ આદર્શોનો ઝંડો ઉઠાવનાર લોકોના સામાજિક આચાર અત્યંત રૂઢિવાદી છે.’ આટલું કહી તેને વધુ તર્કબદ્ધ બનાવતાં તેઓ સ્વિટ્‌ઝર્લેન્ડમાં જે ભિન્ન જાતિ છે તે અને હિંદમાં આ અંગે જે દશા છે તેનું નિરીક્ષણ પ્રગટ કરે છે, ‘કોઈ પણ પાશ્ચાત્ય રાષ્ટ્રોની ચર્ચા કરતી વખતે અમો વિસરી જઈએ છીએ કે ત્યાંની પ્રજાઓમાં, અમારી જ્ઞાતિઓ વચ્ચે જે શારીરિક આભડછેટ છે તેનો સદંતર અભાવ છે. તેઓ કહે છે કે, ‘અમારાં સામાજિક બંધનો કુંઠિત કરનારાં છે, એટલી હદે કે તે માણસને બાયલો બનાવી દે છે.’ તેઓ પોતાનાં વિધાનોને સ્થાપવા એકથી વધુ દૃષ્ટિ-માર્ગ અપનાવે છે અને જાણે ૨૦૧૭ સુધી તેઓ આવી પહોંચે છે? ‘આપણાથી જુદા પ્રકારનો ખોરાક લેતી વ્યક્તિઓનું જીવન બોજરૂપ બનાવવા પ્રેરતી આપણા મનની સામાજિક વૃત્તિઓ આપણી રાજકીય સંસ્થાઓમાં પણ જડ ઘાલશે અને જીવન હોવાના ચિહ્‌નરૂપ એવા તાર્કિક ભેદને કચડવા માટેનાં દમનકારી યંત્રોમાં પરિણમશે. આ દમન આપણા રાજકીય જીવનનાં અસત્યો અને પાખંડમાં અનિવાર્યપણે વધારો કરશે.’

ટાગોર ત્રણે વ્યાખ્યાનમાં કેટલાક મુદ્દાને સતત ઘૂંટતા રહે છે. હિંદના સંદર્ભે તો તેઓ પ્રથમ માનસના સ્વતંત્ર હોવાની જિકર કરે છે. ‘જ્યારે આપણું માનસ આઝાદ ન હોય ત્યારે રાજકીય સ્વાતંત્ર્ય આપણને મુક્તિ નથી આપતું.’ તેઓ મર્યાદિત રાષ્ટ્રવાદના પુરસ્કર્તા નથી અને ભવ્ય પરંપરાના ગાનમાં વર્તમાનની વાસ્તવિકતા ચૂકે તેવા ય નથી. (ફરી વર્તમાન સમયમાં વાંચી શકાય તેવું તેઓ કહે છે.)—‘સાંપ્રત હિંદમાં મોટા ભાગના રાષ્ટ્રવાદીઓનું સામાન્ય મંતવ્ય છે કે અમો સામાજિક અને આધ્યાત્મિક આદર્શોની પરિપૂર્ણતાને આરે આવી પહોંચ્યા છીએ, સમાજઘડતરનું કાર્ય તો અમારા જન્મનાં હજારો વરસ પહેલાં થઈ ચૂક્યું છે અને હવે અમો તમામ કાર્યશક્તિને રાજકીય દિશામાં પ્રવૃત્ત કરવા મુક્ત છીએ. અમારી સાંપ્રત નિઃસહાય હાલત માટે અમારી સામાજિક ક્ષતિઓ ઉપર આળ મૂકવાનું સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ નથી આવતો. કારણ કે, રાષ્ટ્રવાદની વિચારધારાનો સ્વીકાર કરી માનતા થયા છીએ કે સામાજિક વ્યવસ્થાને તો અમારા પૂર્વજોએ સર્વકાળ માટે આદર્શ અવસ્થા ઘડી છે.’

ટાગોરનાં આ વ્યાખ્યાનોમાં રહેલો વર્તમાન બોધ આ અનુવાદને વધુ સાર્થક કરે છે. ત્રિદીપ સુહૃદ ટાગોરના કાકુઓ, ભાષાના લયને પકડી અનુવાદભાષા રચે છે. જો ભાષાનું ગોત્ર પામ્યા વિના અનુવાદ થાય તો મૂળ પાઠમાં આઘાત સર્જાય, અહીં તેવું થયું નથી. ટાગોરનાં એ ત્રણ વ્યાખ્યાનો વર્તમાન સંદર્ભે ફરી આખા જગતને યાદ કરાવવા જેવાં છે. અત્યારના ઉન્માદી સમયમાં ટાગોર જે રાષ્ટ્રવાદની વ્યાખ્યા કરે છે તેને પુનઃ પામવી જોઈએ. પ્રસન્નતા એ પણ હોવી જોઈએ કે ગાંધીજીના સ્વતંત્રતા આંદોલન વડે જે કાર્ય-રૂપ સર્જાયું તેમાં પણ કોઈ મર્યાદિત રાષ્ટ્રવાદ નહોતો. ટાગોર અને ગાંધી પુનઃ પુનઃ પામવા-સમજવા જેવા છે તે આ પુસ્તક સંદર્ભે વાચતા થશે. અત્યારે જે રાષ્ટ્રવાદ પ્રવર્તાવવાના પ્રયાસો ચાલે છે તેના પ્રર્વતકોને સમજાવું જોઈએ કે ટાગોરનો રાષ્ટ્રવાદ તેમને વાંચી રહ્યો છે!                   

Email: bakultailor19@gmail.com

[‘नवजीवन’નો અક્ષરદેહ’, જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭માંથી સાભાર]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2017; પૃ. 18-19 

• પૂરતા શિક્ષકો અને અધ્યાપકો વિના જ લાખો વિદ્યાર્થીઓ શાળા-કૉલેજોમાં ભણે છે.

• ચોથા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ દસમા ધોરણ પહેલાં જ શાળા છોડી દે છે.

• ફીમાં બેફામ વધારો કરીને અને કરાવીને શિક્ષણને ધંધો વેપારનું સાધન બનાવી દેવાયું છે. સરકાર પોતે પણ ધંધો કરે છે.

• ૧.૩૨ કરોડ વિદ્યાર્થીઓના ભાવિ સાથે રમત રમે છે સરકાર.

• દર વર્ષે ૫૦ લાખ વાલીઓ પર પડે છે બાળકોને ભણાવવાનો ભયંકર આર્થિક બોજો.

ગુજરાતમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે જેટલું અંધેર પ્રવર્તે છે, એટલું કદાચ બીજા કોઈ ક્ષેત્રે નથી. રાજ્ય સરકારે જાણે કે શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેની કોઈ જવાબદારી જ ન હોય એ રીતે વર્તવાનું કામ કર્યું છે. શાળા, કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણ એટલું મોઘુંદાટ કરી દેવાયું છે કે મહિને રૂ. ૨૫,૦૦૦ની આવક ધરાવનારાં મા-બાપ માટે પણ સંતાનોનાં શિક્ષણ માટે દેવું કર્યા વિના છૂટકો રહેતો નથી.

પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ :

૧. માર્ચ ૨૦૧૪ના ભારત સરકારના માનવ-સંસાધન મંત્રાલયના અહેવાલ મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં ૧૮ ટકા બાળકો અધવચ્ચ્ચે શાળા જ છોડી દે છે. એટલે કે તેઓ આઠ ધોરણનું શિક્ષણ પણ પૂરું કરતાં નથી. જ્યારે રાજ્ય સરકાર ડ્રોપઆઉટ રેશિયો બે ટકા જ હોવાનું કહે છે.

૨. ગુજરાતમાં માર્ચ ૨૦૧૭માં ૧૦મા ધોરણની પરીક્ષામાં ૧૧.૮૦ લાખ અને ૧૨મા ધોરણની પરીક્ષામાં ૫.૩૦ લાખ વિદ્યાર્થીઓ બેઠા હતા. ૨૦૦૬-૦૭માં ૧૫.૮૩ લાખ વિદ્યાર્થીઓ પહેલા ધોરણમાં દાખલ થયા હતા. એનો અર્થ એ છે કે પહેલા ધોરણ અને દસમા ધોરણની વચ્ચે આશરે ૨૬ ટકા વિદ્યાર્થીઓ શાળા અધવચ્ચે છોડીને જતા રહે છે. બીજા ૫૬ ટકા વિદ્યાર્થીઓ દસમા અને બારમા ધોરણ વચ્ચે શાળા છોડી દે છે. પ્રાથમિક શાળાઓમાં અભ્યાસ કરનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ૨૦૧૩-૧૪માં ૯૨.૨૯ લાખ હતી અને તે ૨૦૧૪-૧૫માં ઘટીને ૯૧.૪૨ લાખ થઇ હતી. આમ, એક જ વર્ષમાં ૮૭,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ ઘટી ગયા!!! બીજી તરફ, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળામાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ૨૦૧૪-૧૫માં ૨૭.૩૨ લાખ હતી. એટલે કે ૬૪.૧૦ લાખ વિદ્યાર્થીઓ આઠ અને બાર ધોરણ વચ્ચે ઘટી ગયા!!! શું આ વિકાસ છે? ઉચ્ચશિક્ષણમાં આ જ વર્ષે ૧૩.૮૬ લાખ વિદ્યાર્થીઓ હતા. આમ, ત્યાં બીજા ૧૩.૪૬ લાખ વિદ્યાર્થી ઘટી ગયા!!! આમ, પ્રાથમિક શિક્ષણ અને ઉચ્ચશિક્ષણ વચ્ચે ૭૭.૫૬ લાખ વિદ્યાર્થીઓ ઘટી જાય છે!! આ રીતે, ગુજરાતમાં ૯૧.૪૨ લાખ વિદ્યાર્થીઓમાંથી ફક્ત ૧૩.૪૬ લાખ વિદ્યાર્થીઓ એટલે કે ૧૪.૭૨ ટકા જ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પહોંચ્યા કે જ્યારે સમગ્ર ભારત માટે આ આંકડો ૧૮ ટકા છે. શું આ વિકાસ છે?

૩. ગુજરાતમાં કુલ પ્રાથમિક શાળાઓ ૪૦,૭૪૬ છે અને તેમાં ખાનગી ૭૧૯૧ અને સરકારી ૩૩,૫૧૮ છે અને તેમાં ૭૨.૫૧ ટકા શાળાઓ જ ધોરણ ૧થી ધોરણ ૮ ધરાવે છે. એટલે કે ૨૭.૪૯ ટકા શાળાઓમાં આઠ ધોરણ છે જ નહીં કે જે શિક્ષણના અધિકારના કાયદા મુજબ હોવાં જોઈએ. આમ, ચોથા ભાગ કરતાં પણ વધુ પ્રાથમિક શાળાઓમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરેપૂરું આપવામાં આવતું જ નથી.

૪. ગુજરાતમાં પ્રાથમિક શાળામાં ભણતા વિદ્યાર્થી પાછળ ૨૦૧૨-૧૩માં રૂ. ૧૪,૬૦૭નું ખર્ચ થતું હતું પણ કેરળમાં રૂ ૩૩,૬૬૭નું ખર્ચ થતું હતું. જો ૨૦૧૭-૧૮ના શિક્ષણ પાછળના કુલ રૂ.૨૧,૯૦૯ કરોડના ખર્ચને અને કુલ ૧.૩૨ કરોડ વિદ્યાર્થીઓને ધ્યાનમાં લઈએ તો વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરાશ ખર્ચ રૂ. ૧૬,૫૯૮ થાય છે. બીજી તરફ, રાજ્યની જી.ડી.પી.ના સંદર્ભમાં તો આ ખર્ચ ૨૦૧૩-૧૪માં અને ૨૦૧૫-૧૬માં માત્ર ૧.૯૩ ટકા હતું અને ૨૦૧૪-૧૫માં ૧.૯૮ ટકા હતું કે જ્યારે કોઠારીપંચે ૧૯૬૭માં તે છ ટકા કરવું જોઈએ એવી ભલામણ કરી હતી. આમ, ગુજરાતમાં સરકાર દ્વારા કેટલું ઓછું ખર્ચ શિક્ષણ પાછળ કરવામાં આવે છે!!

૫. ગુજરાતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણમાં ગુણવત્તા જેવું કશું ભાગ્યે જ છે. ૨૦૧૭ના સરકારી અહેવાલ અનુસાર ૩૪,૨૩૭ પ્રાથમિક શાળામાંથી માત્ર ૮૫૮ શાળાઓ જ એ+ ગ્રેડ અને ૧૧,૧૩૪ શાળાઓ એ ગ્રેડમાં આવી છે. બાકીની બધી બી, સી અને ડી ગ્રેડમાં છે!!

૬. પ્રાથમિક શિક્ષણમાં ખાનગી શાળાઓનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. ૨૦૧૩-૧૪માં કુલ પ્રાથમિક શાળાઓમાં ખાનગી શાળાઓ ૨૧.૯૭ ટકા હતી. તે પછીના વર્ષે તે ૨૨.૬૪ ટકા થઇ અને ૨૦૧૫-૧૬માં તે ૨૩.૧૭ ટકા થઈ ગઈ. આમ, લગભગ ચોથા ભાગની પ્રાથમિક શાળાઓ ખાનગી થઈ ગઈ છે. તેને પરિણામે લગભગ ૫૦ લાખ વાલીઓ પર તેમનાં બાળકોને ભણાવવાનો ભયંકર આર્થિક બોજો પડી રહ્યો છે. 

૭. ૨૦૧૫-૧૬માં માધ્યમિક શિક્ષણમાં સરકારની ૧.૨૭ ટકા અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણમાં ૨.૯૧ ટકા શાળાઓ એક જ વર્ગખંડ ધરાવે છે.

૮. ૨૦૧૫-૧૬માં ૪૪.૫૬ ટકા માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓમાં વિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળાઓ નથી. આ બાબતમાં ગુજરાતનો ક્રમ ભારતનાં તમામ રાજ્યોમાં ૧૮મો છે.

૯. માધ્યમિક શાળાઓમાં ૨૦૧૫-૧૬માં ૩૦ ટકા શિક્ષકો ઉચ્ચક પગારવાળા છે અને નિયમિત કે કાયમી નથી. ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓમાં આ પ્રમાણ ૩૭ ટકા છે.

૧૦. શિક્ષણના અધિકારના ૨૦૦૯ કાયદાનો અમલ પણ ગુજરાત સરકારે બે વર્ષે મોડો કર્યો. ૨૦૧૫-૧૬માં શાળા બાંધકામસમિતિ હોય તેવી માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓ માત્ર ૧૭.૧૫ ટકા છે અને શિક્ષક-વાલીમંડળ હોય તેવી શાળાઓ માત્ર ૨૫.૧૦ ટકા જ છે. 

ઉચ્ચશિક્ષણઃ

૧. દુનિયાની ૧૦૦ શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીઓમાં ૧૬ વિદ્યાર્થીઓએ એક અધ્યાપક છે; પણ ગુજરાતમાં આટ્‌ર્સ અને કૉમર્સ કૉલેજોમાં ૮૫ વિદ્યાર્થીઓએ એક અધ્યાપક છે.

૨. એક જ કૉલેજમાં એક જ અધ્યાપક હેઠળ એક જ અભ્યાસક્રમ માટે જુદી-જુદી ફી ભરનારા વિદ્યાર્થીઓ ભણે છે! કારણ એ છે કે વિદ્યાર્થીઓની અમુક સંખ્યા ભરાય પછી સ્વનિર્ભર રીતે ફી વસુલાય છે!!

૩. ગુજરાતમાં ૨૦૧૭માં ઉચ્ચશિક્ષણ માટે કુલ ૫૯ યુનિવર્સિટીઓ અને અન્ય સંસ્થાઓ છે. સરકાર એમ કહે છે કે તેણે યુનિવર્સિટીઓ વધારી છે પણ તેમાં ૩૩ યુનિવર્સિટીઓ જ સરકારી છે. બાકીની બધી તો ખાનગી છે. આમ, સરકારે ઉચ્ચશિક્ષણમાં બેસુમાર અને બેહદપણે ખાનગીકરણ કર્યું છે. સરકારે પોતાની નવી કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ખોલી છે, પણ તેમાં અધ્યાપકો અને મકાનોનાં ઠેકાણાં નથી.

૪. ગુજરાત સરકાર ઉચ્ચશિક્ષણ પાછળનું ખર્ચ ઘટાડી રહી છે. ૨૦૧૭-૧૮માં ૧,૬૯૨ કરોડ રૂ. ખર્ચનો અંદાજ મુકાયો છે. ૨૦૧૬-૧૭માં તે સહેજ વધારે ૧,૬૯૫ કરોડ રૂ. થયું હતું. આમ, ચાલુ વર્ષે તેમાં ૧.૭૬ ટકાનો ઘટાડો થયો છે.  

૫. સરકાર અધ્યાપકોનો અવાજ ડામી દેવા માંગે છે. અધ્યાપકો સરકારની વાજબી ટીકા ના કરે અને કશું વિચારે કે બોલે જ નહીં અને ચૂપચાપ સરકારનું કહ્યું કર્યા કરે તે માટે ગુજરાત રાજ્ય ઉચ્ચશિક્ષણ પરિષદ ઊભી કરવામાં આવી છે. તે માટે કોઈની સાથે કશો જ સંવાદ કરવામાં આવ્યો નહીં. અધ્યાપકો, વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ, યુનિવર્સિટીઓના કુલપતિઓ કે યુનિવર્સિટીઓનાં અન્ય મંડળો સાથે કશી ચર્ચા કરી જ નહીં અને વિધાનસભામાં કશી ચર્ચા વિના અને વિરોધપક્ષની ગેરહાજરીમાં તે અંગેનો કાયદો પસાર કરી દેવાયો!! આ કાયદામાં અધ્યાપકોની બદલી દેશમાં ગમે ત્યાં થઈ શકે તેવી જોગવાઈ કરાઈ છે. ઉપરાંત, આ કાયદા અનુસાર તો ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ સહિત રાજ્યની કોઈ પણ યુનિવર્સિટીના કોઈ પણ નિર્ણયને આ પરિષદ ઉથલાવી શકે છે કે પછી તેને કોઈ પણ આદેશ કરી શકે છે. કાયદાની કલમ-૧૫ કહે છે કે : “રાજ્ય સરકાર પરિષદની ભલામણને આધારે અથવા આપમેળે સુધારાનો અમલ કરવા માટે જરૂરી હોય તેવા ફેરફાર સાથે કોઈ યુનિવર્સિટીને આદેશ કરી શકશે.” આ પરિષદમાં સરકાર જ સરકાર છે; મુખ્ય પ્રધાન તેના અધ્યક્ષ છે. એટલે પરિષદના અધ્યક્ષ મુખ્ય પ્રધાન જ રાજ્ય સરકારના મુખ્ય પ્રધાનને સલાહ આપે એવો આ ઘાટ છે!! વળી, કાયદામાં એવી જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે કે પરિષદના નિર્ણય સામે અદાલતમાં પણ જઈ ના શકાય. આ તો બંધારણ હેઠળના મૂળભૂત અધિકારનો જ ભંગ થાય છે !!!

ટેક્નિકલ અને તબીબી શિક્ષણઃ

૧. ગુજરાતમાં ૯૧ ડિપ્લોમા ઇજનેરી કૉલેજો છે કે જેની ફી રૂ. ૧૦૦૦થી ૪૧,૦૦૦ છે. સરકારી શિક્ષણ કેટલું સસ્તું અને ખાનગી શિક્ષણ કેટલું મોંઘું છે, તેનો આ પુરાવો છે.

૨. ફીમાં બેફામ વધારો એ ગુજરાતના ટેકનિકલ અને તબીબી શિક્ષણજગતની તાસીર રહી છે. ગુજરાતમાં ૬૧ આઈ.ટી.આઈ. છે કે જેમાં ભારે ફીવધારો કરવામાં આવ્યો છે. એ જ રીતે, ઇજનેરી કૉલેજોમાં પોતાનાં સંતાનોને ભણાવવાનું મા-બાપો માટે અત્યંત કપરું બની ગયું છે. સરકારી ઍલોપથી મેડિકલ કૉલેજોની સંખ્યા માત્ર ૬ છે અને ૧૫ સ્વનિર્ભર કોલેજો છે. સરકારી મેડિકલ કોલેજમાં ફી માત્ર રૂ. ૬૦૦૦ છે અને ખાનગી મેડિકલ કૉલેજોમાં ફી રૂ. ત્રણ લાખથી રૂ. ૬.૩૮ લાખ છે. સરકારી કૉલેજોમાં ૧૦૮૦ બેઠકો છે અને ખાનગી કૉલેજોમાં ૨૩૦૦ બેઠકો છે. આમ, ઇરાદાપૂર્વક વિદ્યાર્થીઓને ખાનગી કૉલેજોમાં ઊંચી ફી ભરીને ભણવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે છે.

૩. એન્જિનિયરિંગ કૉલેજોમાં હાલત વધારે ખરાબ છે. માત્ર ૧૬ સરકારી, ત્રણ અનુદાનિત અને બે પી.પી.પી. મોડમાં છે. ખાનગી કૉલેજો ૧૧૫ છે. સરકારી કૉલેજોમાં ફી રૂ. ૧૫૦૦થી રૂ. ૨૦૦૦ છે અને ખાનગી કૉલેજોમાં રૂ. ૬૦,૦૦૦થી રૂ. ૧.૫૧ લાખ છે!! કુલ ૭૨,૦૦૦ બેઠકોમાંથી છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી આશરે ૨૫,૦૦૦થી ૩૦,૦૦૦ બેઠકો ખાલી રહે છે, કારણ કે ઇજનેરી ક્ષેત્રમાં નોકરી મળતી નથી!!!! એક વિદ્યાર્થી ૨૦૦૨માં રૂ. ૪૦૦૦ ફી ભરીને કોઈ પણ વિદ્યાશાખામાં ઇજનેર થઈ શકતો હતો, તેણે આજે એક લાખ રૂપિયા સુધીની ફી ભરવી પડે છે, અને છતાં નોકરીની ખાતરી તો છે જ નહિ.

સરકારની શિક્ષણનીતિ જ બધાં દૂષણોનું મૂળ છે :

૧. શિક્ષણ ક્ષેત્રે વધુ ને વધુ ખાનગીકરણ કરવું એ ગુજરાત સરકારની નીતિ રહી છે. સરકાર પોતે તેને એક ધંધો માને છે. સરકારે પોતે જ શિક્ષણને વેપારનું સાધન બનાવ્યું છે. સરકારી કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં પણ સ્વનિર્ભર અભ્યાસક્રમોની ભરમાર છે. આ રીતે તે ગરીબ વિદ્યાર્થીઓ ભણી જ ના શકે અથવા તેમનાં માબાપ કાયમ માટે દેવામાં જ ડૂબેલાં રહે તેવું કાવતરું કરે છે. વળી, જે મહાજન સંસ્થાઓ સમાજમાં શિક્ષણનો ફેલાવો કરવા માટે કામ કરતી હતી, તેમને પણ હવે શિક્ષણનો ધંધો સરકારે જ શિખવાડી દીધો છે.  

૨. સરકાર શિક્ષકોની ખાલી જગ્યાઓ સમયસર ભરતી નથી. પ્રાથમિક શાળાઓમાં આશરે ૧૬,૦૦૦ શિક્ષકો અને ઉચ્ચશિક્ષણમાં આશરે ૧૦,૦૦૦ અધ્યાપકોની જગ્યાઓ ખાલી છે. ખરેખર તો કોઈ શિક્ષક કે અધ્યાપક નિવૃત્ત થાય કે તરત જ નવી વ્યક્તિની નિમણૂક થઇ જવી જોઈએ. પણ શિક્ષકો વિના શિક્ષણ થાય એમ સરકાર માને છે!! આ ઉપરાંત, પટાવાળા, ઑફિસસ્ટાફ, ગ્રંથપાલ, વ્યાયામશિક્ષકો અને ખુદ આચાર્યોની પણ અનેક જગ્યાઓ વર્ષોથી ખાલી છે.

૩. શાળાઓમાં ભયંકર ફીવધારા સામે વાલીઓએ આંદોલન કર્યું તો ફી – દેખરેખ સમિતિમાં વાલીઓને સામેલ પણ ના કર્યા અને ફી ઉપર નિયમન કરનારો કાયદો પણ સાવ જ પાંગળો બનાવ્યો છે. સ્વનિર્ભર શાળાઓમાં અડધી ફી સરકાર ભરે એમ પણ નક્કી થયું છે. એનો અર્થ એ છે કે કરવેરા ભરનારા લોકોના પૈસે ખાનગી ધંધાદારીઓને ઘી-કેળાં. વધારે મહત્ત્વની બાબત એ છે કે, સરકારે ફી પર નિયમન કરતો જે કાયદો ‘ગુજરાત સ્વનિર્ભર શાળા (ફી) નિયમનધારો-૨૦૧૭’ કર્યો છે, તે જ છેતરપિંડીવાળો છે. આ કાયદાના સંદર્ભમાં શિક્ષણ વિભાગે તા-૦૭-૦૪-૨૦૧૭ના રોજ જે પરિપત્ર કર્યો છે, તેમાં લખવામાં આવ્યું છે કે “ફી મર્યાદાથી ઓછી કે તેથી વધુ ફી લેતી તમામ શાળાઓ ગત વર્ષે જે ફી નિયત થયેલ હોય તેનાથી વધુ ફી લઇ શકશે નહીં.” આનો અર્થ એ થાય કે જે શાળાએ રૂ. ૧૫,૦૦૦, રૂ. ૨૫,૦૦૦ અને રૂ. ૨૭,૦૦૦ની ફીમર્યાદા કરતાં વધારે ફી આ કાયદા અગાઉ લીધી હશે તે આ રકમ કરતાં વધારે ફી આ કાયદો લાગુ થયા પછી પણ લઈ શકશે. આ સરકારની ખુલ્લંખુલ્લા છેતરપિંડી અને છળકપટ છે અને સરકાર જાણે કે ખાનગી શાળાઓના માલિકોને વાલીઓને લૂંટવાની કાયદેસરની છૂટ આપી છે.

૪. ખાનગી યુનિવર્સિટીઓને પાણીના ભાવે જમીનોની લહાણી કરાઈ તે તો  નફામાં! આમ, સરકાર શિક્ષણક્ષેત્રની નફાખોરીને શરણે થઈ ગઈ છે.

*  *  *

નોંધઃ

અખબારી યાદીમાં જે વિગતો અપાઈ છે, તે નીચે મુજબના સરકારી દસ્તાવેજોને આધારે જ અપાઈ છે :

(૧) વિકાસ-કાર્યક્રમ, ૨૦૧૬-૧૭, અંદાજપત્ર પ્રકાશન નં. ૩૫. સામાન્ય વહીવટ વિભાગ, ગુજરાત   સરકાર

(૨) ગુજરાત ટૅક્નોલૉજી યુનિવર્સિટી(જી.ટી.યુ.)ની વેબસાઇટ

(૩) ગુજરાત સરકારના શિક્ષણ વિભાગની વેબસાઇટ

(૪) પ્રવૃત્તિની રૂપરેખા, ૨૦૧૬-૧૭, અંદાજપત્ર પ્રકાશન નં. ૩૨, ગાંધીનગર.

(૫) સામાજિક-આર્થિક સમીક્ષા, ૨૦૧૬-૧૭, ગુજરાત સરકાર

(૬) સંક્ષિપ્ત અંદાજપત્ર, ૨૦૧૭-૧૮, ગુજરાત સરકાર.

(૭) નાણાપ્રધાનનું અંદાજપત્ર-પ્રવચન, ૨૦૧૭-૧૮.

(૮) શિક્ષણના અધિકારનો કાયદો-૨૦૦૩.

(૯) ગુજરાત ઉચ્ચશિક્ષણ પરિષદ ધારો-૨૦૧૭.

(૧૦) National University of Educational Planning and Administration, New Delhi

લોકશાહી બચાવો અભિયાન (૬-૭, રંગોળી કૉમ્પ્લેક્સ, વી.એસ. હૉસ્પિટલ સામે, અમદાવાદ-૩૮૦ ૦૦૬)ના ઉપક્રમે સુરેશ મહેતા (પૂર્વ- મુખ્યમંત્રી), ડૉ. રોહિત શુક્લ, પ્રો. હેમંતકુમાર શાહ અને મહેશ પંડ્યાની સહી સાથે પ્રસારિત

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2017; પૃ. 06-08

૩૦મી જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ના રોજ ગોડસેએ ગાંધીહત્યા કરીને ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્ર સામે પડકાર ઊભો કર્યો હતો. તે વખતે રાષ્ટ્રપિતાની હત્યાનો ઉત્સવ કેટલાંક સંગઠનોએ ઊજવેલો. હત્યાને ‘ગાંધીવધ’ નામ અપાયું. કંસ અને રાવણનો વધ થાય તેવી જ રીતે રાષ્ટ્રપિતાનો વધ! વળી, પછી સાંપ્રદાયિક તાકાતો કોચલામાં ભરાઈ ગઈ હતી. ઇંદિરા ગાંધીની હત્યા થઈ, એના બદલામાં શીખહત્યાકાંડમાં પુનઃ આ તાકાત સક્રિય થઈ હતી. પરંતુ ’૯૨ ડિસેમ્બર, બાબરીધ્વંસ પછી, ગુજરાતમાં રાજ્યની રહેમનજર તળે ગોધરા અનુગોધરાકાંડમાં કાયદા હાથમાં લઈ હત્યાનો કરવાનો સિલસિલો ચાલુ જ રહ્યો! એમાં ય ભા.જ.પ.ના ગુજરાતના શાસન પછી, કેન્દ્રમાં શાસન સ્થપાતાં ‘સૈયાં ભયે કોટવાલ…’ના રાગ પર આ સાંસ્કૃિતક રાષ્ટ્રવાદીઓની પાશવી લીલાને છુટ્ટો દોર મળ્યો છે. થાનગઢ અને ઉનામાં અનુભવ થયો છે. અખલાક, જૂનૈદ કે નજીબની હત્યા ભીડ કરી નાંખે છે. કેવળ નામ જ પૂરતું છે!

આવા ઝનૂની હિન્દુત્વવાદીઓને અટકાવવા જો કોઈ ગાંધીજીની જેમ પ્રયાસ કરે, તો એમનો અંજામ પણ ગાંધીવધની જેમ જ આવે! અમે ગાંધીજીને, રાષ્ટ્રપિતાને નથી છોડ્યા, તો તમે વળી કઈ વાડીના મૂળા? આજે જે સંગઠનો ગોડસે અમારા નથી, અમારા નથી એવો દાવો કરે છે તે ગોડસેને હત્યારો ગણવા તૈયાર નથી કે નથી ગાંધીજીને શહીદ ગણવા તૈયાર. એવી જ રીતે આજે થતી હત્યાઓમાં ‘દુઃખદ’, ‘RIP’ લખી દેવાનું એકતરફ વલણ હોય અને બીજું જૂથ હવે પછીનાં સંભવિત નામો અને હત્યાની ગૂંથણી કરવામાં લાગી જાય છે.

જે પત્રકારો-લેખકો સાંપ્રદાયિકતા-અંધશ્રદ્ધા સામે લડે છે તેની હત્યાનો આ સિલસિલો નરેન્દ્ર દાભોલકરથી શરૂ થયો! ‘૪૯માં M.Sc. થયેલા, અંધશ્રદ્ધા સામે જંગે ચઢેલા સિત્તેર વટાવી ચૂકેલા લેખકની હત્યા થઈ! ત્યાર બાદ ‘ભૂમિપુત્ર’એ જે પુસ્તકનો અનુવાદ પ્રગટ કર્યો છે તે – ‘શિવજી કોણ હતા?’ તેના લેખક ગોવિંદ પાનસરેની એ પુસ્તક માટે હત્યા થઈ! ત્યાર બાદ મહાન વિદ્વાન કલબર્ગીની. જે રાજ્યોમાં આ હત્યાઓ થઈ, ત્યાં કોઈની પણ સરકાર હોય, હત્યારાઓનું જોડાણ હિંદુસંગઠનો સાથે મળી આવ્યું છે.

આ જ લોહિયાળ સિલસિલો ગૌરી લંકેશ સુધી લંબાયો છે. ગૌરી લંકેશની હત્યાપૂર્વે યુ.આર. અનંતમૂર્તિને મળેલી ધમકીઓ, ગિરીશ કર્નાડને મળેલી ધમકીઓ, મુરુગનનો કિસ્સો, સોની સુરીના મોં પર ઍસિડ ફેંકવો, પી. સાંઈનાથ જેવા વિકલાંગ અધ્યાપક પર નક્સલી હોવાનો કેસ, જેવા તો સેંકડો ઉદાહરણો છે કે જેમાં સ્વતંત્ર વિચારકોની જીવલેણ કનડગત થઈ હોય. ગૌરી લંકેશ દલિત-આદિવાસી અને લઘુમતીના પ્રશ્ને પત્રકારત્વ કરતા હતાં. કહેવાતા ‘વિકાસ’નો પર્દાફાશ કરી એમાં ચાલતાં ભ્રષ્ટાચારની વિગતો બહાર લાવતાં હતાં. એમની એફ.બી. પોસ્ટ પર જિજ્ઞેશ મેવાણી, કન્હૈયાકુમાર, ગિરીશ કર્નાડ વગેરે જોવા મળે છે. એક છબિ તો કુલબર્ગીના હત્યાના વિરોધમાં પોસ્ટર લઈને બેઠેલાં ગૌરી લંકેશની છે! જો એમને ખબર હતી કે એક દિવસ એમની હાલત આવી જ થશે છતાં એ નીડર મહિલા પત્રકારે નમતું જોખ્યું ન હતું. એમની પત્રિકાનું છેલ્લું સંપાદકીય ‘કંડા હાગી’ (જેવું મેં જોયું) હતું, જેમાં ખોટ્ટા સમાચારો (ફેઇક ન્યુઝ) શી રીતે સત્તાતંત્રો તૈયાર કરે છે તે એમણે દાખલાદલીલ સાથે બતાવેલું જે આપણે કન્હૈયાકુમાર કે એખલાકના કિસ્સામાં જોયું જ છે.

શિક્ષકદિનની રાતે બે યુવાનોએ સાત રાઉન્ડ છોડી ગૌરી લંકેશની હત્યા કરી. ત્રણ ગોળી એમને વાગી, ત્યાં જ એમનું મૃત્યુ થયું. હજુ એમની અંતિમક્રિયા પણ નહોતી થઈ, ત્યાં તો વડાપ્રધાન જેને ફોલો કરે છે, ટિ્‌વટર પર એવા એમના સાઇબરસેનાનીઓ ત્રાટકવા માંડ્યા. નિખિલ દધીચિએ એમને ‘કૂતિયા’ તો આશિષ મિશ્રાએ ‘રાંડ’ અને ‘વેશ્યા’ એવું લખવા માંડ્યું. ગુજરાતના એક પત્રકારે લખ્યું કે ‘ધર્મની રક્ષા કરવા માટે રાક્ષસોની હત્યા કરવી જરૂરી છે.’ એવું નથી કે વડાપ્રધાનનું ટિ્‌વટર અન્ય કોઈ હૅન્ડલ કરતું હોય કે કોઈ ટીમ હોઈ સ્વયં જ ટિ્‌વટ કરે છે! તો દેશના આવા યુવાનોએ મારો વડાપ્રધાન ફોલો કરે છે? રાજ્યસભામાં ડેરેક અબ્રાહમે આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. જો કે આ તો વર્ચ્યુલ જગત છે. વાસ્તવિક જગતમાં પણ એ આસારામ કે રામરહીમને ફોલો કરતા જ હતા. એ બેઉની ટીકા કરતી એક પણ ટિ્‌વટ આજ લગી આવી નથી!

આવા વિકરાળ દિવસોમાં જે રીતે ગૌરી લંકેશ જોખમ ખેડીને લખતાં હતાં એનો આ બદલો? સ્ત્રીઓ પરત્વે ચોવીસ કલાક ‘સંસ્કૃિત’ની દુહાઈ દેનારાની આ દૃષ્ટિ? જો કે છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બરે દેશમાં સેંકડો જગ્યાએ શ્રદ્ધાંજલિ અપાઈ હતી. જેમાંથી હજ્જારો કલબુર્ગી અને હજારો ગૌરી લંકેશ પેદા થશે. કેટલી હત્યાઓ તમે કરશો ? કલમની તાકાતનો મુકાબલો બંદૂકની ગોળી નહીં કરી શકે, એવી પ્રતીતિ કરાવે તેવો આ પ્રતિરોધ હતો. પ્રતિક્રિયાશીલ બળો અને પ્રગતિશીલ બળો એક જ સમયે કેવાં સક્રિય હોય છે, તે આ ઘટનામાં આપણે જોયું. તેથી આપણા જેવાને હજુ નિરાશા ઘેરી વળતી નથી.

ગૌરી લંકેશને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ તો એ જ હોય કે આપણે જ્યાં પણ હોઈએ, ત્યાં સંયોજિત સંસ્કૃિતને મજબૂત કરીએ, સંકુચિત પરિબળોને ખુલ્લાં પાડીએ અને એમનાં પગલે-પગલે લડતા રહીએ. ‘તમે વ્યક્તિને હણી શકશો, વિચારને નહીં’, વિચારનો મુકાબલો વિચારથી કરો. જેમનું માનસ જ સામંતી છે, એમને પ્રગતિશીલ વિચારો ખપતા નથી. એ રીતે જોવા જઈએ તો ગૌરી લંકેશની હત્યા, લોકતંત્રની હત્યા છે. ભારતમાતાની જય બોલાવનારાઓ જરાક વિચાર કરે તો ખબર પડશે કે ગૌરી લંકેશ ભારતમાતાનું જ એક રૂપ છે. આ ભારતમાતાની જ હત્યા છે.

તા.ક. :

ગૌરી લંકેશની હત્યા પછી ગોકીરો મચાવેલો કે એમની હત્યા નકસલવાદે કરી છે. હવે તો જે પકડાયા તે સનાતન સંસ્થાના સભ્યો છે. જે સંસ્થા દ્રારા જ દાભોલકરની હત્યા થઈ. આમ મુકત વિચારકોની હત્યાની સિલસિલાબંધ હકીકત મળી! મોદીયુગ આ અસહિષ્ણુતા માટે જવાબદાર છે. સરકાર આવા ઝનૂની તત્ત્વો તરફ આંખ આડા કાન કરીને એમને છૂટ્ટો દોર આપે છે. હજુ દાભોલકર, પાનસરે કે કલબુર્ગીના હત્યારાને સજા મળી નથી. આ ફાસીવાદનું લક્ષણ છે. જે ધર્મનિરપેક્ષ લોકતંત્રની કમ્મર તોડી નાંખે છે. વિકાસ ગમે તેટલો હોય પણ જ્યાં નાગરિક રાજકીય મત માટે મુક્ત ન હોય તો એ સામંતશાહી સમાજનો દાખલો છે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 અૉક્ટોબર 2017; પૃ. 09