આખી કૉલેજમાં પ્રથમ આવીને શુભાએ ઝળહળતી ફતેહ મેળવી હતી. તેજસ્વી, ચાલાક અને દેખાવડી શુભા પોતાની કારકિર્દીમાં ખૂબ આગળ વધશે એવી સૌને ખાતરી હતી અને થયું પણ એમ જ. સૉફ્ટવેર એન્જિનિયરીંગની ડિગ્રી મેળવીને હજી કૉલેજ છોડે તે પહેલાં કેમ્પસ ઇન્ટરવ્યુમાં એ પસંદ થઈ અને ભારત ખાતેની બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીની શાખામાં નોકરી મળી ગઈ. જે હોય તે કહેતું, ‘શુભા, તું તો કેટલી નસીબદાર! આવી સરસ નોકરી મળી.’

‘હા, અને શરૂઆતથી જ પાંચ આંકડાનો પગાર! વર્ષે દિવસે કેટલાનું પેકેજ છે?’ સખીઓ આવી વાતોથી ખુશાલી વ્યક્ત કરતી, તો માતા–પિતા ગૌરવ અનુભવતાં.

‘આપણી શુભાએ તો આપણું નામ ઉજાળ્યું. જે મળે એ એની સફળતાની જ વાત કરતું હોય. વળી, પેપરમાં ફોટોયે આવ્યો. ત્યારથી સૌ આપણને ‘શુભાનાં મમ્મી–પપ્પા’ તરીકે ઓળખવા માંડ્યા. આ તો શરૂઆત છે, હજી જીવનમાં કેટલી આગળ વધશે, જોજો ને!’

પહેલે દિવસે ઑફિસે પહોંચી ત્યારે મિ. રાવ એને એની કેબિન બતાવવા સાથે આવેલા.

‘કૉંગ્રેચ્યુલેશન્સ અને બેસ્ટ ઓફ લક, શુભા. આ તારી કેબિન છે.’

એ પોતે કેબિનમાં ચારે તરફ જોઈ રહી. એસી કેબિનની બારીઓ પર લેટેસ્ટ ડિઝાઈનના મોંઘાદાટ પડદા, દીવાલો પર આધુનિક શૈલીનાં ચિત્રો, કૉફીનું મશીન, વિશાળ ટેબલ અને આરામદાયક બેઠકવાળી ખુરશી. એણે કદી કલ્પના પણ નહોતી કરી કે આવી આલિશાન કેબિનમાં બેસીને એ કામ કરશે. આટલું બધું મળવા છતાં એને કેમ અંદરથી આનન્દ નહોતો થતો? એ કેમ ખુશીથી ઉછળી નથી પડતી? મનમાં ઊંડે ઊંડે શેનો ખટકો હતો, એ એને સમજાયું નહીં. એનું કામ સમજાવવા મિસીસ કપૂર કેબિનમાં આવ્યાં ત્યારે એ ખુશ થઈ.

‘હાશ! ઘડીક કોઈ સાથે વાત કરવા મળશે.’ પણ મિસીસ કપૂર તો પૂરી ગંભીરતા સાથે ‘હાય! ગુડ આફ્ટરનૂન’ બોલ્યાં એટલું જ! પછી તો તરત એમણે કામ અંગે સમજાવવાનું શરૂ કર્યું.

લંચ ટાઈમમાં કેન્ટિનમાં નવી ઓળખાણો થશે એવું એણે ધાર્યું હતું; પણ જે કોઈ મળે એ જાણે પરાણે હસવા ખાતર હસતા હોય એમ ‘હા….ય!’ કરતા પોતાના ટેબલ પર બેસીને પોતપોતાના આઈફોન પર વ્યસ્ત થઈ જતા હતા. કોઈને કોઈ સાથે વાત કરવાની ફૂરસદ પણ નહોતી અને ઈચ્છા પણ નહોતી. થોડા વખત પછી અકળાઈને એણે પોતાના પપ્પાને કહ્યું પણ હતું,

‘પપ્પા, તમને બધાને ભલે લાગે કે હું બહુ નસીબદાર છું; પણ મને તો ઑફિસમાં ગૂંગળામણ થાય છે. સૌ જાણે ચાવી દીધેલાં પૂતળાં! યંત્રવત્ હસે, ખપ પૂરતું બોલે અને ચૂપચાપ પોતાનું કામ કરે. મને તો આવા વાતાવરણમાં અકળામણ થાય છે.’

‘ગાંડી રે ગાંડી, તારા જેવી સફળતા મેળવવા બધા ઝંખે ને તું આવી વાત કરે છે? નવું નવું છે એટલે એવું લાગે. પછી બધું આપોઆપ બરાબર ગોઠવાઈ જશે.’

મમ્મી–પપ્પાને શુભા માટે દેવાંગ યોગ્ય ઉમેદવાર લાગ્યો હતો. સોહામણો, ચપળ અને શ્રીમન્ત પિતાનો બહોળો કારોબાર સંભાળતો યુવાન. અઠવાડિયે, દસ દિવસે મળવાનું ગોઠવીને બન્ને પરિચય આગળ વધારવાની કોશિશ કરી રહ્યાં હતાં.

એક દિવસ કૉફી શૉપમાં એક્સપ્રેસો કૉફીની લિજ્જત માણતાં માણતાં શુભાએ ઓફિસની વાત શરૂ કરી, ‘જૉબ શરૂ કર્યાને મને લગભગ છએક મહિના થયા; પણ ઓફિસમાં બધા સાવ અજાણ્યા જ લાગે છે. જાણે માણસ માણસ વચ્ચે દીવાલ ન આવી ગઈ હોય! કોઈને કોઈની લાગણી કે સમ્વેદના સ્પર્શે જ નહીં! સૌ કોઈ પોતાની આસપાસ વાડ બનાવીને …’

અચાનક એણે જોયું કે એની વાતમાં દેવાંગનું જરાયે ધ્યાન જ નહોતું. એ પોતાના મોબાઈલમાં મશગૂલ હતો. ક્યારની પોતે જ બોલી રહી હતી. એને અપમાનજનક લાગ્યું.

‘દેવાંગ, મારી વાતનો તેં કંઈ જવાબ ન આપ્યો. તું સાંભળે છે કે પછી …’

‘યસ, યસ અફકોર્સ. સાંભળું જ છું; પણ તારી વાત કરતાં મારો આ મેસેજ વધારે ઈમ્પોર્ટન્ટ છે. યુ સી?’ ખભે પર્સ ભરાવતી શુભા ઊભી થઈ.

‘યસ, આઈ સી. મારી વાત કંઈ તારા મેસેજ જેટલી ઈમ્પોર્ટન્ટ નથી. પછી ક્યારેક મળીશું. ચાલ, હું જાઉં’

ઓફિસના એચ.આર. વિભાગમાં ક્યારેક કોઈ તજ્જ્ઞને વક્તા તરીકે બોલાવતા. આજના વક્તા હતા અભિજિત ત્રિવેદી. બીજા વક્તાઓની માફક અભિજિતે સૂટ નહોતો પહેર્યો, સાદા શર્ટ–પેન્ટ પહેર્યાં હતાં. પગમાં બ્રાન્ડેડને બદલે સામાન્ય છતાં સરસ બૂટ. એના હસમુખા ચહેરા અને રસપ્રદ શૈલીએ સૌનાં મન મોહી લીધાં.

‘માણસે પોતાની સગવડ માટે, પોતાની ગરજે, યંત્રોની શોધ કરી અને એ યંત્રો ચલાવવા લાગ્યો; પણ આજે હવે ધીમે ધીમે કરતાં માણસ ખુદ જ યંત્ર બનતો જાય છે અને રોબો જેવું યંત્ર, માણસનાં બધાં કામ કરવા લાગ્યું. યંત્ર બનેલો માણસ હવે બીજા માણસ સુધી પહોંચી નથી શકતો. અન્ય વ્યક્તિ સાથે હળવા–મળવા કરતાં એ વધુ ને વધુ એકલો, સ્વકેન્દ્રી અને પોતાના ટાપુ પર જીવતો થઈ ગયો છે.’

સૌ સ્તબ્ધ થઈને એને સાંભળી રહ્યાં. પ્રશ્નોત્તરી વખતે શુભાએ પૂછ્યું, ‘આમાંથી બહાર નીકળવાનો ઉપાય શો હોઈ શકે ?’

‘પ્રકૃતિ તરફ પાછા વળવું. યંત્રને બદલે માણસને ચાહવાં. હું આદિવાસી બાળકો સાથે કામ કરું છું. એમાં મને જે આનન્દ મળે છે, એ આ સિમેન્ટ કોંક્રીટનાં જંગલમાં શોધ્યો જડતો નથી. તમારામાંથી કોઈનેયે મારી સાથે જોડાવાની ઈચ્છા થાય તો તમારું સ્વાગત છે.’

એક ધ્યાને સાંભળી રહેલી શુભાને થયું, ‘બસ, મારું મન જે ઝંખતું હતું તે આ જ છે. જે જીવનરસ સૂકવી નાખે, એવી નોકરી કે એવો જીવનસાથી, મારે નથી જોઈતાં.’

એણે અભિજિતનો નંબર પોતાના મોબાઈલમાં ‘સેવ’ કર્યો અને પછી તરત જ દેવાંગને ‘મેસેજ’ કર્યો – – –

‘આજે, અત્યારે જ મને સમજાયું છે કે, આપણા રસ્તા અલગ છે. હું મારે રસ્તે જવાની છું. તને તારા મનગમતા રસ્તે આગળ વધવાની શુભેચ્છા સાથે ..’

[‘અર્પણા મહાજન’ની ‘મરાઠી’ વાર્તાને આધારે.]

(તા. 01-10-2018ના ‘ભૂમિપુત્ર’ પાક્ષિકમાં છેલ્લે પાને પ્રકાશિત થયેલી વાર્તા)

સર્જક–સમ્પર્ક : બી–401, ‘દેવદર્શન’, પાણીની ટાંકી પાસે, હાલર, વલસાડ– 396 001

ઈ.મેઈલ : avs_50@yahoo.com

♦●♦

સૌજન્ય : ’સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ – વર્ષઃ ચૌદમું – અંકઃ 422 –March 17, 2018

તાજેતરમાં અદાલતોએ નવ વર્ષથી ફાંસીની સજા પામેલા છ મજૂરો અને પચીસ વર્ષથી આતંકવાદના આરોપ હેઠળ જીવતા અગિયાર મુસ્લિમ નાગરિકો નિર્દોષ મુક્ત કર્યા

નવ વર્ષથી ફાંસીએ લટકવાની રાહ જોઈ રહેલ છ ખૂબ ગરીબ મજૂરોને સર્વોચ્ચ અદાલતે પાંચમી માર્ચે નિર્દોષ જાહેર કર્યા. વિચરતી જાતિઓના આ છ નાગરિકોને હત્યા, લૂંટ અને બળાત્કારના ગુનાઓના આરોપ હેઠળ જૂન 2003થી એપ્રિલ 2009 દરમિયાન સર્વોચ્ચ અદાલત સહિત ત્રણ અદાલએ ફાંસીની સજા ફરમાવી હતી. સહુથી પહેલાં, મહારાષ્ટ્રના નાસિકની સેશન્સ કોર્ટે તેમને ચાંદવડ તાલુકાના બેલટગવાણ ગામના ત્ર્યંબક સાતોટેના પરિવારમાં જૂન 2003 માં કરેલા ઉપરોક્ત ગુનાઓ માટે જૂન 2006માં ફાંસી ફરમાવી હતી. મુંબઈની વડી અદાલતે ફેબ્રુઆરી 2007માં આ છ ગુનેગારોમાંથી ત્રણની ફાંસીની સજાને જનમટીપમાં બદલી હતી. તેની સામે રાજ્ય સરકારે અપીલ કરતાં સર્વોચ્ચ અદાલતે એપ્રિલ 2009માં વળી પાછી તમામને ફાંસી આપી. પણ સર્વોચ્ચ અદાલતે ઑક્ટોબર 2018માં રિવ્યૂ પીટિશન સ્વીકારીને સૂનાવણીઓ બાદ ગયાં અઠવાડિયે તમામ છ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા.

ત્રણ ન્યાયમૂર્તિઓની બેન્ચે આપેલા ચૂકાદામાં એ મતલબનું જણાવવામાં આવ્યું છે કે ‘તપાસ કરનાર અને કારવાઈ કરનારને અમે સખત રીતે વખોડીએ છીએ’, ‘તપાસ ન્યાયપૂર્ણ અને પ્રામાણિક ન હતી’ અને ‘વિચરતી જાતિઓમાંથી આવતા માણસોને તેમાં ખોટી રીતે સંડોવવામાં આવ્યા છે’, તેમણે 16 વર્ષ જેલમાં વીતાવ્યાં છે, સાચા ગુનેગારો ‘કાયદાની પકડમાંથી છૂટી ગયા છે’. અદાલતે રાજ્ય સરકારને આપેલા આદેશમાં દરેક વ્યક્તિને એક મહિનાની અંદર પાંચ લાખ રૂપિયાનું વળતર આપવાનો અને જે અધિકારીઓની ભારે ભૂલો અને બેદરકારીને કારણે કારવાઈ નિષ્ફળ નીવડી છે, તેમને શોધીને તેમની પર ત્રણ મહિનામાં ખાતાંકીય પગલાં લેવાનો આદેશ આપ્યો છે. અદાલતનું ખૂબ મહત્ત્વનું નિરીક્ષણ આ મતલબનું છે: ‘એ નોંધવું જોઈએ કે તમામ આરોપીઓ વિચરતી જાતિઓના અને ખૂબ ગરીબ મજૂરો છે. એટલા માટે આ કેસમાં હકીકતો અને સંજોગો ધ્યાનમાં લેતાં ખોટી રીતે થયેલી સંડોવણી નકારી શકાય નહીં, કારણ કે એ સામાન્ય બાબત છે કે ક્યારેક નિર્દોષ લોકો ગંભીર ગુનાઓના આરોપોમાં ફસાઈ જતાં હોય છે.’

આ ચૂકાદાથી આપણા સમાજમાં પ્રવર્તતી અસમાનતાના સંદર્ભમાં પોલીસતંત્રની કાર્યપદ્ધતિ અને ન્યાયવ્યવસ્થા ઉપરાંત મૃત્યુદંડની સજાનો મુદ્દો ફરીથી ચર્ચાને એરણે ચડ્યો છે. અભ્યાસો બતાવે છે કે આપણી ક્રિમિનલ જસ્ટીસ સિસ્ટમ પણ વર્ગ અને જાતિભેદને આધારે ચાલે છે, એટલે ફાંસીની સજા પામનારમાં સહુથી વધુ સંખ્યા ગરીબો, દલિતો અને આદિવાસી નાગરિકોની હોય છે. બહુ ગવાયેલા કેસોમાં પ્રોઝિક્યૂશન પર વધુમાં વધુ સજા કરાવવાનું દબાણ હોય છે, નીચલી અદાલતો મોતની સજા ફટકારતી હોય છે. એ અદાલતોએ જાહેર કરેલી આવી સજાઓમાંથી ઘણીને ઉપલી અદાલતો કાચા પૂરાવા અને અયોગ્ય તપાસને કારણે બદલી નાખે છે. 2018માં સર્વોચ્ચ અદાલતે મૃત્યુદંડની બાર સજાઓમાંથી અગિયાર સજાઓને જનમટીપમાં ફેરવી હતી. ‘ડેથ પેનલ્ટી ઇન્ડિયા રિપોર્ટ’ મુજબ 2000થી 2015નાં વર્ષોમાં ટ્રાયલ કોર્ટોએ 1,486 આરોપીઓને આપેલી મૃત્યુદંડની સજામાંથી ફક્ત 73 એટલે કે 4.9% કિસ્સામાં જ વડી અને સર્વોચ્ચ અદાલતોએ બહાલી આપી છે. વળી આ 1,486માંથી 443 એટલે કે 29.8% જેટલા તો નિર્દોષ જાહેર થયા છે.

આવા નિર્દોષોમાં ગુજરાતના ઓછામાં ઓછા છ જણનો સમાવેશ હોઈ શકે. આ છને  સપ્ટેમ્બર 2002 અક્ષરધામ પરના હુમલાના આરોપમાંથી સર્વોચ્ચ અદાલતે નિર્દોષ જાહેર કરેલાં. પ્રિવેન્શન ઑફ ટેરરિઝમ ઍક્ટ’(પોટા) કોર્ટે તેમને મોતની સજા ફરમાવી હતી જે પછી ગુજરાતની હાઇકોર્ટે પણ ચાલુ રાખી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટના ચૂકાદાથી તેઓ 16 મે 2014 એટલે કે લોકસભાની ગઈ ચૂંટણીનાં પરિણામોના દિવસે મુક્ત થયા. પણ તે પહેલાંનાં અગિયાર વર્ષમાં તેમણે જે વેઠ્યું તેની વાત નિર્દોષ મુક્ત થયેલા મુફ્તિ અબ્દુલ કય્યુમ અહેમદ હુસેન મન્સૂરીએ લખેલાં ‘ગ્યારહ સાલ સલાખોં કે પીછે’ નામના અસ્વસ્થ કરનારાં પુસ્તકમાં વાંચવા મળે છે. તેના કેટલાક એપિસોડસ  આ અખબારે પણ એ સમયે સ્થાન આપ્યું હતું.

અગિયાર વર્ષ કેદમાં વીતાવનારા છ નિર્દોષો આતંકવાદ વિરોધી ‘પોટા’ કાનૂનમાં ધકેલાયા હતા.  આતંકવાદ વિરોધી ‘ટાડા’ (ટેરરિસ્ટ ઍન્ડ ડિસરપ્ટિવ ઍક્ટિવિટિઝ પ્રિવેન્શન ઍક્ટ) કાનૂન હેઠળના આરોપમાંથી તાજેતરમાં 11 નાગરિકો પચીસ વર્ષની લડત પછી મુક્ત થયા. તેને લગતા સમાચાર સાતમી માર્ચે પ્રસિદ્ધ થયા. તે મુજબ મહારાષ્ટ્રનાં ભુસાવળ શહેરની પોલીસે અગિયાર જણને કાશ્મીરી આતંકવાદી સાથે મળીને કાવતરું કરવાના આરોપસર મે 1994માં ગિરફ્તાર કર્યા હતા. એ દિવસોમાં બાબરી ધ્વંસ (ડિસેમ્બર 1992) અને મુંબઈ બૉમ્બ ધડાકા(માર્ચ 1993)ને પગલે ઊભો થયેલો માહોલ હતો. આ મુસ્લિમ આરોપીઓમાં ત્રણ ડૉક્ટરો, એક એન્જિનિયર, પીએચ.ડી. મેળવનાર એક સંશોધક અને છ વખત ચૂંટાયેલ એક મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલર હતા. તેમાંથી નવ ભુસાવળનાં અને બે મુંબઈનાં છે. નાસિકની સ્પેશ્યલ કોર્ટે તેમને સપ્ટેમ્બર 1994માં ‘ટાડા’નો અયોગ્ય ઉપયોગ થયો હોવા સબબ જામીન આપ્યા. તે  પહેલાં  તેઓ પીડાકારક  કારાવાસ વેઠી ચૂક્યા હતા. પછીનાં પાંચેક વર્ષ દરમિયાન પોલીસની નિષ્ક્રિયતા જોતાં આરોપીઓએ ખુદ વડી અદાલતમાં અરજી કરતાં તેના આદેશ મુજબ પોલીસે ફેબ્રુઆરી 1999માં ઉતાવળે ચાર્જશીટ મૂકી. ‘ટાડા’ 1995માં પડતો મૂકાયો એટલે 2003માં સરકારે કાર્યવાહી પડતી મૂકવાની ભલામણ કરી, પણ કોર્ટે તે સ્વીકારી નહીં. આખરે આરોપીઓએ 2012માં સર્વોચ્ચ અદાલતમાં દાદ માગતાં 2016માં એ અદાલતે એક વર્ષની અંદર કેસ ચલાવવાનો આદેશ આપ્યો, પણ મુકદ્દમો જુલાઈ 2018માં શરૂ થયો અને હમણાં 27 ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરતો નાસિક સ્પેશ્યલ કોર્ટનો ચૂકાદો આવ્યો.

ન્યાયની ગતિ ન્યારી હોય છે. પૂના પાસેના હડપસરમાં મોહસિન શેખ નામના યુવાનની હિન્દુ રાષ્ટ્ર સેના નામના સંગઠનના કાર્યકરોએ જૂન 2014માં હત્યા કરી હોવાનો આરોપ છે. તેમાંથી ત્રણ કાર્યકરોને જાન્યુઆરી 2015માં જામીન આપતાં મુંબઈની વડી અદાલતના ન્યાયમૂર્તિએ એ મતલબનું કહ્યું કે ‘મૃતકનો વાંક એટલો જ કે એ બીજા ધર્મનો હતો … અરજદારોનો ગુનાઈત ભૂતકાળ નથી અને એમ લાગે છે કે તેઓ ધર્મને નામે ઉશ્કેરાયા અને તેમણે હત્યા કરી’. હરયાણાના પૂર્વ ડિરેક્ટર જનરલ ઑફ પોલીસ એસ.પી.એસ. રાઠોર અત્યારે 77 વર્ષનો છે. તેણે 48 વર્ષની ઉંમરે ચૌદ વર્ષની એક વિદ્યાર્થીનીની છેડતી કરી. તેની સામે લડત આપતા પોતાના મા-બાપ અને ભાઈની આરોપીએ જે કથિત હાલત કરી તે જોઈને છોકરીએ આત્મહત્યા કરી. દસ વર્ષે રાઠોર પર છેડતીનો કેસ થયો, પણ આત્મહત્યામાં કારણ બનવાનો નહીં. પણ તે પહેલાં તેને પોલીસમાં બઢતીઓ મળતી રહી. નવ વર્ષે ચૂકાદો આવ્યો. તેમાં તેને અઢાર મહિનાની જેલ થઈ. તેમાં પાંચ મહિના વીતાવ્યા બાદ તેને અદાલતે જામીન આપ્યા, છ વર્ષ પછી અદાલતે આ પાંચ મહિનાને પૂરતી સજા ગણી. તેને દોષિત તો ગણ્યો, એ વખતે રાઠોર એ 74 વર્ષનો હતો. તેની ‘બહુ વધારે ઉંમર’, હૃદયની બીમારીથી પીડાતી અપરિણિત દીકરી અને તેની ‘ગુણવત્તાપૂર્ણ નોકરી’ને ધ્યાનમાં રાખીને અદાલતે નક્કી કર્યું કે તેણે જેટલા પાંચ મહિના સજા ભોગવી છે તેટલી પૂરતી ગણીએ તો ન્યાય થયો કહેવાશે. કાનૂની યંત્રણા કેવી હોય છે તે મનોજ મિત્તાએ લખેલાં દિલ્હીમાં શીખો વિરુદ્ધનાં રમખાણો અને ગોધરાકાંડ પરનાં પુસ્તકો, કે મનીષા સેઠીના ‘કાફ્કાલૅન્ડ’ જેવા લેખસંગ્રહ પરથી સમજાય. વળી, કેદખાનાંનાં સળિયા પાછળનો કણસાટ સંભળવા ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં ‘જેલ ઑફિસની બારી’ કે ગુનેગારમાંના ઇન્સાનને ઉજાસમાં લાવવા ‘માણસાઈના દીવા’ પુસ્તકો વાંચવા રહ્યાં.

13 માર્ચ 2019, બુધવાર, મધ્યરાત્રિ

**********

(‘ક્ષિતિજ’ નામક સાપ્તાહિક કોલમ, “નવગુજરાત સમય”, 15 માર્ચ 2019)

‘નગારે ઘાવ’ની રીતે જોઈએ તો પિછવાઈ તો ઠીક જ હતી : દાંડી કૂચનો, વણજોયા મૂરત શો દિવસ, ગાંધી આશ્રમે પ્રાર્થના અને સરદાર સ્મારકમાં કારોબારીની બેઠક; ને ત્રિવિક્રમ મંદિર વિસ્તારમાં વિશાળ રેલી : કૉંગ્રેસ તડે પેંગડે નહોતી લાગતી એમ તો કહી શકાતું નથી. ખાસ તો, પુલવામા ઘટના અને સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક પછી સત્તાપક્ષ તરફે જે સ્વાભાવિક મનઃસ્થિતિ તેમ જ માહોલ બન્યાં હતાં – અને ગુજરાતમાં પણ જાણે કે ડૂબતા વહાણના ખયાલે કૉંગ્રેસ ધારાસભ્યો ભા.જ.પ.માં જોડાઈ રહ્યા હતા – એ વખતે ઉમંગ અને ઉત્સાહથી, કંઈક જોસ્સાથી આમ મળી શકવું, સામાન્ય વાત તો એ નથી.

અહીં સવાલ એ થાય કે સામાન્યપણે જેને દેશનો મિજાજ કહેવાય છે એ ૧૪મી ફેબ્રુઆરી અને સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક પછી તરતના દિવસોમાં જે જોવા મળ્યો હતો, વળી શીર્ષ સત્તાસ્થાનેથી પાકિસ્તાન અને વિપક્ષના સમીકરણનો અને રાજ્યે રાજ્યે કાશ્મીરીઓને નિશાન બનાવવાની પ્રક્રિયા પરત્વે કેન્દ્રના પક્ષે એક હદ લગી આંખ આડાકાનની હતી, એમાંથી એવું તો શું બન્યું કે ૨૦૧૪માં બે આંકડામાં સમેટાઈ ગયેલી કૉંગ્રેસ, આગળ ચાલતાં એક તબક્કે ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ભા.જ.પ.ને હાંફનો અનુભવ કરાવી શકેલી અને ચાર વરસ પાર કરતે કરતે તો રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, છતીસગઢ એમ ત્રણ પાંદડે પહોંચી ગયેલી, તો નીચે કર્ણાટકમાં પણ કંઈક ગોઠવાઈ ન ગોઠવાઈ અને ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯ ઉતરતે એકદમ જ મનોવૈજ્ઞાનિક ભોંયપટક – પણ આ ભોંયપટકના દસવીસ દિવસ પછી વળી જોમ …

આમ તો, કૉંગ્રેસે આશ્વસ્ત રહેવા જેવું દેખીતું એટલું બધું કદાચ છે તો નહીં. પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરિસ્સા, તમિલનાડુ, ક્યાં છે એ? અને સૌથી મોટા ઉત્તર પ્રદેશમાં એક પા ભા.જ.પ. બીજી પા સ.પ.-બ.સ.પ., પછી એને વાસ્તે હમણે તો તસુ ભોંય હોય તો હોય. તો પછી, ૧૨ માર્ચ ૨૦૧૯નો એનો ઉત્સાહ અગર તો વળતે દહાડે ૧૩મી માર્ચે ચેન્નાઈમાં રાહુલ ગાંધીની આત્મવિશ્વાસથી મંડિત સામેલગીરી અને પ્રિયંકા ગાંધીની ચંદ્રશેખર આઝાદ (રાવણ) સાથેની મુલાકાત, કેવી રીતે જોશું એને.

સમગ્રપણે જોતાં જે સમજાય છે તે કદાચ એ છે કે મે ૨૦૧૪માં જરૂર છાકો પડી ગયો, પણ સત્તાપક્ષની વિચારરૂખથી ગુણાત્મકપણે જુદી હોઈ શકતી જે ધારા સ્વરાજસંગ્રામ સાથેના અનુસંધાન અને ગાંધીનેહરુપટેલની ત્રિપુટીના અનુબંધમાં નવસંદર્ભમાં લુપ્તવત્‌ છતાં ભોમભીતર સરવાણી શી પ્રવહમાન છે તે પોતાની હાજરી ઓર જીવંતપણે પુરાવી પણ શકે. આ ધારાની વિલક્ષણતા એ છે કે નેહરુપટેલથી અલગપણે રાજનીતિ કરનારા કૃપાલાની, લોહિયા, જયપ્રકાશ પણ એમાં છે. ૧૯૭૪-૧૯૭૭ના જે.પી. જમાવડાની ખૂબી એ હતી કે તે ઇંદિરાઈની સામે હોય ત્યારે અને તો પણ ગાંધીનેહરુપટેલની સ્વરાજત્રિપુટીના ઓછાવત્તા મેળમાં હોઈ શકતી હતી. એક પ્રકારે સીધા પડકારની છતાં વિમર્શને ધોરણે છેક વૈકલ્પિક નહીં એવા પથસંસ્કરણની ભૂમિકા એની હતી.

તમે એને વિલક્ષણતા કહો, વણછો કહો, જે.પી. જમાવડામાં જનસંઘ પણ હતો જેણે આગળ જતાં ભા.જ.પ. રૂપે દેશ સમક્ષ વૈકલ્પિક વિમર્શના દાવા સાથે સત્તા હાંસલ કરી. જે.પી. આંદોલન, સર્વોદયી સંસ્કારપૂર્વક લોકશાહી સમાજવાદ અને બિનસાંપ્રદાયિકતાની ધારામાં હતું એવા વ્યાપક વિધાનને અવશ્ય અવકાશ છે, પણ એના લાભાર્થી જનસંઘને પોતાના કથિત વૈકલ્પિક વિમર્શમાં એનો બુનિયાદી ખપ નથી તે સાફ છે.

સત્તારમત અને એનાં વહેણ અને વમળ વચ્ચે છતાં કટોકટીરાજનો અક્ષમ્ય જેવો અપરાધ બાદ કરો તો ઇંદિરા ગાંધી રાજપુરુષોચિત વલણનાં પણ હોઈ શકતાં હતાં, અને જેમ સર્વસાધારણ રાજકારણી ઉત્તરોત્તર ખરડાતો ને ભ્રષ્ટાચારલિપ્ત વરતાયો (જેમાં આજની ભા.જ.પ. મંડળીને પણ મૂકી શકીએ) તેવાં પણ એ હોઈ શકતાં હતાં. એટલે આજે કૉંગ્રેસમુક્ત ભારતની લાયમાં કૉંગ્રેસયુક્ત ભા.જ.પ.નું જે દર્શન થઈ રહ્યું છે એનાથી સામાન્યપણે આશ્ચર્ય થવું ન જોઈએ.

ભા.જ.પ. અને ઇંદિરા કૉંગ્રેસને આમ એકસાથે મૂકીને સંભારવાનું કારણ એ છે કે આજે કૉંગ્રેસ નવજીવનનો જે આછોપાતળો પણ અનુભવ કરી રહી હશે એને ઓસાણ રહેવાં જોઈશે કે પોતે જ્યારે ભા.જ.પ.ના મુકાબલાની ભૂમિકામાં છે ત્યારે ઇંદિરા ગાંધીના રાજકારણમાં જે સ્ખલનો વરતાયાં હતાં એ પણ દિલચોરી વગર સમજવાં જોઈશે. પ્રિયંકા ગાંધી તખતે ઝળકે એટલે ‘ઇંદિરા ગાંધી ઝિંદાબાદ’ના હર્ષોલ્લાસી નારા પોકારાય એ સમજી તો શકાય, પણ આ ધાડિયામાં હાલના સત્તાપક્ષમાં ને ઇંદિરા ગાંધીના રાજકારણમાં જે મળતી રેખાઓ છે એને અંગે સૂક્ષ્મ વિવેકપૂર્વકની સભાનતા નહીં હોય તો તે સ્વરાજની વડી પાર્ટીને લાયક નવી ઇનિંગ્ઝ વાસ્તે ઓછું ને પાછું પડશે.

આ મુદ્દો કરતી વખતે હાલના સંજોગોમાં કેરળના ડાબેરી લોકશાહી મોરચા પેઠે ભા.જ.પ. અને કૉંગ્રેસ બેઉ સરખાં ખરાબ છે એવું સમીકરણ કરવાનો ખયાલ અલબત્ત નથી. મર્યાદાઓ અલબત્ત છે તે છે; પણ કોમવાદ સબબ કૉંગ્રેસનાં સિન્સ ઑફ ઓમિશન્સ ને કમિશન્સ (એમાં પણ ૧૯૮૪) સામે ભા.જ.પે. તો કોમવાદને પૂરા કદની રાજકીય વિચારધારાનો દરજ્જો આપ્યો અને માથે રાષ્ટ્રવાદનો વરખ થાપ્યો એ બે વચ્ચેનો ભેદ સમજવાની જરૂર (અને ગરજ) છે. આ ભેદ સમજાય તો ભા.જ.પ. શાસનની બિનલોકશાહી ગુંજાશ કઈ હદે હોઈ શકે છે તે પણ સમજાઈ રહેશે. એમાં કોઈ શક નથી કે સ્વાયત્ત હોવી અને રહેવી જોઈતી સંસ્થાઓને હાલ જે રીતે હસ્તગત અને નષ્ટભ્રષ્ટ કરાઈ રહી છે એ પ્રક્રિયા હવેનાં વરસોમાં હજુ વધુ હાણ પહોંચાડશે અને પ્રજાજીવનને એની કળ તો વળતાં વળશે. એટલે ક્યારેક જો બિનકૉંગ્રેસવાદનું એક લૉજિક હતું તો બિનભા.જ.પ.વાદનુંયે એક લૉજિક ખસૂસ હોઈ શકે છે.

ઇંદિરા ગાંધી એક તબક્કે નાગરિક સમાજ અને કર્મશીલ બૌદ્ધિકો પરત્વે વિમુખ જેવાં પેશ આવ્યાં હતાં. સોનિયા ગાંધીએ જે રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિનો રાહ લીધો એમાં આ તત્ત્વો અને પરિબળોને કંઈક પ્રવેશ જરૂર હતો, પણ જનઆંદોલનને સહજ અનુસરતી લવચીકતા રીઢા રાજકારણી માહોલમાં ઓછી પડતી હતી. અત્યારની સત્તામંડળીને તો આવાં પરિબળો અને સ્વાયત્ત સંસ્થાઓને કેવળ અને કેવળ વિપક્ષ તરીકે જ જોવાની આદત છે. જ્યાં સુધી વિપક્ષનો સવાલ છે, અત્યારની સત્તામંડળીની માનસિકતા બનતી ત્વરાએ તેને પાકિસ્તાનતરફીથી માંડી રાષ્ટ્રવિરોધીની રીતે ખતવવાની છે.

કૉંગ્રેસ અને પ્રાદેશિક પક્ષોએ પોતપોતાની રીતેભાતે પોતપોતાને ધોરણસરના વિકલ્પ તરીકે પેશ કરવા રહેશે. વચલાં વરસોમાં ચઢાવઉતાર વચ્ચે પણ એ સૌ આ ક્ષણે હારણ (ડિફિટિસ્ટ) મનોદશાની બહાર છે તે ઠીક જ છે. પ્રશ્ન એ છે કે સત્તાકાંક્ષાવશ સૌ સૌનાં ગણિત એમને એકત્ર થવામાં અવરોધ સરજે છે એનું શું.

એમણે જાડી રીતે કહેતાં બે વાનાં પાયાનાં ગણીને ચાલવું જોઈશે. એક તો, દિલ્હીમાં જે સત્તારૂઢ છે એને ખાળવાની તાકીદ ભીંત પરના અક્ષર પેઠે સાફ છે. બીજી વાત એ કે વાત માત્ર વ્યક્તિગત કે પક્ષગત વિરોધની નથી; પણ વૈકલ્પિક વૃત્તાંત કે કથા(નિરેટિવ)ની છે. આ કથા બહોળી રીતે પણ સૂત્રરૂપે કહીએ તો ‘નફરતની ફિતરત’ વિ. ‘મહોબતની ફિતરત’ની છે. આ ફિતરત મુક્ત પણ મુખતેસર માંડણી માગી લે છે. માત્ર, કૉંગ્રેસ કારોબારી નિમિત્તે કંઈક સંચાર વરતાયો તે ચોક્કસ.

ફેબ્રુઆરી ૧૪, ૨૦૧૯

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 માર્ચ 2019; પૃ. 01-02 તેમ જ 15