આશ્ચર્ય, આઘાત અને રમૂજમિશ્રિત સમાચારો મળતા રહે છે, જેમાં આપણા શાસકો અને અમલદારોના બૌદ્ધિક સ્તર, ઇરાદાઓ, માનસિકતાનો પડઘો પડતો જોવા મળે છે.

આવકવેરા અધિકારીઓએ કોઈ શાળામાં જઈને ત્યાંનાં બાળકોને, તે મોટી વયનાં થાય ત્યારે, કરચોરી ન કરવાના શપથ લેવડાવ્યા. અરે મારા સાહેબો! ભવિષ્યની ચિંતા છોડો, અત્યારે આ પ્રકારના શપથ કોની પાસે લેવડાવવા તે આપ જાણો જ છો. નેતાઓ, ઉચ્ચ પદાધિકારીઓ, રમતવીરો, અભિનેતાઓ વગેરે પાસે જતાં આપ મહાનુભાવોને કોણ રોકે છે ? દેખીતો આવકનો કોઈ સ્રોત ન હોવા છતાં છાશવારે પોતાની પાસે અમુક કરોડોની સંપત્તિ હોવાનું ગર્વભેર જાહેર કરનાર કદાવર વ્યક્તિને પૂછો તો ખરા કે ‘ભાઈ, આટલી સંપત્તિ આવી ક્યાંથી ?’ અને બિચારાં નિર્દોષ બાળકો … કે પછી નબળો ધણી બૈરી પર શૂરો? (જો કે હવે બૈરીને શૂરાતન બતાવવાના દિવસો ગયાં.)

હમણાં વડીલ મહેન્દ્ર મેઘાણીએ પોતાના સાર્થક જીવતરનાં સત્તાણું વર્ષ પૂરાં કરી અઠ્ઠાણુંમાં વર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે one man institute જેવા મહેન્દ્રભાઈના પ્રદાનની નોંધ લેવાનું, આપણાં વર્તમાનપત્રો અને વિશ્વવિદ્યાલયો તથા વિવિધ જાહેર સંસ્થાઓ કેમ ચૂકી ગયાં હશે ? પણ એ નથી કોઈ રાજકીય હસ્તી, કોઈ ઉદ્યોપગતિ, કોઈ અમલદાર – પછી આમ જ થાયને? આપણી પાસે કોઈ શપથ લેવડાવ્યા વિના તેમણે આપણાં બાળકોને ઉમદા વાચન મળે તે માટે જાત ઘસી નાખી છે. એમનાં નામ અને કામથી અજાણ નાગરિકો અને અધ્યાપકો પણ મળી રહેવાની પૂરી સંભાવના.

ભૂતપૂર્વ ધારાસભ્યો પેન્શનની માગણી લઈ મેદાનમાં આવ્યા છે. સહેજે પચીસ-ત્રીસ લાખ ખર્ચીને વિજેતા થયેલા અને તે પછી વિવિધ આર્થિક લાભ મેળવનારા આ સેવકોની (!) કફોડી હાલત માટે દયા ખાવી રહી. નોકરીમાં નવાસવા જોડાયેલા યુવાનોને વિદ્યાસહાયક / અધ્યાપક-સહાયકના રૂપાળા નામે, ‘સમાન કામ, સમાન વેતન’ના નિયમને અવગણી પાંચ વર્ષ શોષણ કરવાનું અને પછી નિવૃત્તિકાળે ‘પેન્શન’થી વંચિત રાખવાના. એમના વતી કોણ બોલશે?

ખલેલ પહોંચાડે એવા ઘટનાઓ બનતી જ રહે છે. આકાશ વિજયવર્ગીય જેલમાંથી બહાર આવે તો તેને આવકારવા તેના સમર્થકો પહોંચી જાય. મીઠાઈ વહેંચવામાં આવે. There are many to bat for him. આપણી સહાનુભૂતિ તો જેના પર આકાશ તૂટી પડ્યું, એ સહાયક અમલદાર માટે જ હોય.

કેટકેટલાની ચિંતા કરવાની? સ્વામી આનંદે તેમના પુસ્તક ‘બાહ્યાન્તર યાત્રા’માં તુલસીદાસના એક પદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેમાં આ સંતકવિ કહે છે. આયખું અલ્પ છે, વેદ, પુરાણ, કાવ્યકલાનો વ્યાપ મોટો છે, ચિત્ત ક્યાં ક્યાં પરોવવું? ‘બાતન કી એક બાત’ જન્મ સુધારવો હોય, તો રામનામ લેવું.

આપણે ય સો વાતની એક વાત – બાતન કી એક બાત – સાક્ષીભાવે બધું નિહાળ્યા કરવું. ન મૂંગા રહેવાય, ન બોલાય. ભલા લોકો પર સિતમ ગુજારાય ત્યારે જે.પી., લોહિયા, ઉમાશંકર, માવળંકર વગેરેની ખોટ ખૂબ સાલે છે. ક્યારેક એમના બરની કોઈ પ્રતિભા મળી રહેશે, એ શ્રદ્ધાના બળે ટકી જવાશે.

ગાંધીનગર

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જુલાઈ 2019; પૃ. 15

માત્ર કૉન્ગ્રેસ માટે નહીં, કોઈને પણ માટે પહેલું સનાતન સત્ય એ છે કે પ્રજા ક્યારે ય કાયમ માટે કોઈની હોતી નથી. ૧૯૭૭માં ઇન્દિરા ગાંધી પોતે, સંજય ગાંધી અને કૉન્ગ્રેસનો કારમો પરાજય થયો ત્યારે ઘણા લોકોએ એમ માની લીધું હતું કે કૉન્ગ્રેસ હવે પાછી બેઠી નહીં થઈ શકે. એમ.ઓ. મથાઈ નામના નેહરુના વખતના વડા પ્રધાનના કાર્યાલયના એક અમલદારે તો નેહરુની બદનામી કરનારું અને ઇન્દિરા ગાંધી તેમના પ્રેમમાં હતાં એવો દાવો કરનારું પુસ્તક પણ લખી નાખ્યું હતું. (ભક્તોને આ પુસ્તક કામમાં આવે એવું છે) તેમને બિચારાને એમ કે કૉન્ગ્રેસનો સૂર્ય કાયમ માટે આથમી ગયો છે. આવાં બીજાં પણ પુસ્તકો અને લેખો પ્રકાશિત થયાં હતાં. ઇન્દિરા ગાંધી માત્ર બે વરસમાં સત્તામાં પાછાં ફર્યાં ત્યારે તેઓ આજીજી કરતાં થઈ ગયાં હતાં એ પણ ત્યારે જોવા મળ્યું હતું.

આમ પ્રજા કોઈની હોતી નથી, પરંતુ પ્રજાને લાંબો સમય સુધી સાથે રાખવાનો પ્રયાસ કરી  શકાય અને જગત આખામાં એવો પ્રયાસ કરવામાં આવે પણ છે.

એને માટે બે માર્ગ છે. એક માર્ગ છે : ગયા અઠવાડિયે કહ્યું હતું એમ હાથચાલાકી અથવા નજરબંધી. રોજ સપનાં દેખાડતા રહો, કે જેથી પ્રજા વાસ્તવિકતા જોઈને નિરાશ ન થઈ જાય. ઉજ્વળ આવતી કાલ ઉપરનો અને ઉજ્વળ આવતી કાલ સાકાર કરી આપવાનો દાવો કરનારા મહાન નેતા ઉપરનો ભરોસો ભાંગવો ન જોઈએ. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો સપનાંની દુનિયા રચીને પ્રજાને ગેલમાં રાખો અને એ રીતે વાડામાં પૂરી રાખો. બીજો માર્ગ છે; પ્રજાને વિશ્વાસમાં લઈને, તેમના માટે શ્રેયસ્કર માર્ગ શું છે એનો બોધ આપીને, તેમની વચ્ચે તેમના જેવા થઈ રહીને, તેમની ભાષામાં બોલીને, સાથે મળીને માર્ગ કંડારીને પ્રજાને તૈયાર કરી શકાય છે. મહાત્મા ગાંધી આનું ઉદાહરણ છે. જો આ માર્ગ અપનાવવામાં આવે તો પ્રજા લાંબો સમય સુધી સાથ આપે છે. આ માર્ગ પહેલા માર્ગ કરતાં વધારે દીર્ઘજીવી છે, વધારે પરિણામકારી છે, પરંતુ ચિરંજીવી તો એ પણ નથી. વચ્ચે વચ્ચે ચીલો ચાતરતા રહેવું અને પાછા ચીલે આવવું એ પ્રજાનો સ્વભાવ છે.  

જગતના ઇતિહાસમાં ગાંધીજી જેટલી અને ગાંધીજી જેટલી લાંબી મુદ્દતની લોકપ્રિયતા કોઈએ ભોગવી નથી. એટલે તો ગાંધીજીને ગાળો આપવામાં આવે છે. ગાંધીજીએ આમ કરવું જોઈતું હતું અને તેમ નહોતું કરવું જોઈતું હતું, વગેરે. ગાંધીજીની સાથે પ્રજા હતી એટલે ગાંધીજી કાંઈ પણ કરી શકે એમ હતા એવી સમજનું આ પરિણામ છે. તેમને એ વાતની જાણ નથી કે ગાંધીજીના માર્ગમાં અવરોધ પેદા કરનારાઓની અને પીઠમાં ખંજર ભોંકનારાઓની એક મોટી જમાત હતી અને તે આજે પણ સક્રિય છે. ટૂંકમાં ગાંધીજીએ પ્રજાને કેળવી હતી જેનો લાભ આઝાદી પછી કૉન્ગ્રેસને મળ્યો હતો અને લાંબા સમય સુધી મળ્યો હતો.

૧૯૪૭માં ભારતનું વિભાજન થયું હોવા છતાં કૉન્ગ્રેસને ૧૯૫૧-૫૨ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં બે-તૃતિયાંશ બહુમતી મળે છે. એ પછી ૧૯૭૭નો એક અપવાદ છોડીને ૧૯૮૯ સુધી દેશમાં કૉન્ગ્રેસનું એકચક્રી શાસન રહ્યું હતું. એ પછી કૉન્ગ્રેસ ઘસાતી ગઈ એની પાછળ સશક્તિકરણ, મધ્યમવર્ગની એષણા, શિક્ષણને કારણે જાગૃત થયેલી સંકુચિત અસ્મિતા, નાગરિકને વોટબેંકમાં ફેરવનારું સંસદીય રાજકારણ જેવાં સમાજશાસ્ત્રીય કારણો તો છે જ; પણ એમાં એક મુખ્ય કારણ નૈતિકતાના ધોરણો શિથિલ કરીને પ્રજાને છેતરવાનું પણ છે. કૉન્ગ્રેસે ભારતના નાગરિકને વોટબેંકમાં અને સંખ્યામાં ફેરવી નાખ્યો હતો. જવાહરલાલ નેહરુના અવસાન પછી કૉન્ગ્રેસના શાસકોએ છીંડાં પાડી પાડીને આઝાદી પહેલાં કૉન્ગ્રેસે જે પુણ્ય રળ્યું હતું એ ખર્ચી નાખ્યું. આજે કૉન્ગ્રેસ લગભગ ઝીરો બેલેન્સ પાર્ટી છે.

હવે કૉન્ગ્રેસે ફરી વાર પુણ્ય કમાવાનું છે અને એ શક્ય છે એમ હું માનું છું. શક્ય એટલા માટે છે કે આ દેશમાં ૧૮૫૭ પછીથી ભારત વિશેની બે કલ્પના વિકસી હતી અને કૉન્ગ્રેસ એમાંનાં એક ભારતની પક્ષધર રહી છે. એક કલ્પના છે; હિંદુકેન્દ્રી, સવર્ણકેન્દ્રી, આર્ય ભારતની અને બીજી કલ્પના છે; આખા ભારતને સાથે રાખનારા સર્વસમાવેશક લોકતાંત્રિક અને સેક્યુલર ભારતની. કૉન્ગ્રેસ બીજા પ્રકારના ભારતની પક્ષધર હતી અને બી.જે.પી. પહેલા. ભારતની આ બે કલ્પનામાંથી કયું ભારત, ભારત માટે શ્રેયસ્કર નીવડશે એ વિશેની ચર્ચા ૧૮૮૫માં કૉન્ગ્રેસની સ્થાપના પણ નહોતી થઈ એનાં પહેલાંથી શરૂ થઈ ગઈ હતી.

શરુઆતનાં વર્ષોમાં કૉન્ગ્રેસ આ બેમાંથી કયા માર્ગે ચાલવું એ નક્કી નહોતી કરી શકતી. બંને મતના અને વલણના નેતાઓ કૉન્ગ્રેસમાં હતા અને તેઓ ક્યારેક સાથે, ક્યારેક સ્વતંત્રપણે એકબીજાની વિરુદ્ધ અને ક્યારેક સમાંતરે કામ કરતા હતા. ૧૯૧૫માં ગાંધીજી ભારત આવ્યા એ પછી કૉન્ગ્રેસની અંદરનું ભારતની કલ્પના અંગેનું મનોમંથન બીજા પ્રકારના સર્વસમાવેશક ભારતની કલ્પનાની તરફેણમાં વિરમ્યું હતું. એ બધાને સ્વીકાર્ય હતું એવું નથી. હિંદુ મહાસભા, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અને કૉન્ગ્રેસની અંદરના અનેક હિંદુ નેતાઓને સર્વસમાવેશક સેક્યુલર ભારતની કલ્પના સ્વીકાર્ય નહોતી.

આમ ભારત વિશેની બે કલ્પના અને એ કલ્પનાને કારણે રચાયેલાં બે રાજકીય ધ્રુવો દોઢસો વરસ જૂનાં છે. આઝાદી પછી સ્વાભાવિકપણે તેણે સંસદીય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. કૉન્ગ્રેસ સર્વસમાવેશક ભારતનું અને બી.જે.પી. તેનાથી ઊલટું હિંદુ ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. કૉન્ગ્રેસ સર્વસમાવેશક ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે એમ કહેવું ખોટું ગણાશે. કૉન્ગ્રેસ એવા ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી જે તેણે સત્તાના નાશામાં લબાડી કરીને છોડી દીધું છે.

માટે કૉન્ગ્રેસે જો પાછા બેઠું થવું હોય તો પહેલી શરત એ છે કે તેણે હિંમતપૂર્વક અને ધીરજ ગુમાવ્યા વિના સ્પષ્ટ ભાષામાં કહેવું જોઈએ કે કૉન્ગ્રેસ ગાંધી-નેહરુની કલ્પનાના ભારતમાં માને છે. ખરું પૂછો તો રાજા રામમોહન રોયથી લઈને વાયા મહાત્મા ફૂલે-આંબેડકર વિનોબા ભાવે સુધીના ઉદારમતવાદી લોકોની કલ્પનાના ભારતમાં માને છે. પક્ષપાત વિનાનું સેક્યુલર લોકતાંત્રિક સર્વસમાવેશક ભારત. નાગરિકોનો વિશ્વાસ જીતવામાં ભલે ગમે એટલો સમય લાગે, સિદ્ધાંતમાં સમાધાન કરવામાં ન આવે. નાગરિકો ધીરે-ધીરે પાછા ફરશે એ સો ટકા વાત છે અને તેને માટે બે કારણો છે:

એક તો એ કે ભારતમાં આજે પણ મોટી સંખ્યામાં નાગરિકો સેક્યુલર સર્વસમાવેશક ભારત માટે પ્રતિબદ્ધ છે. જો લોકમત લેવામાં આવે તો કમસેકમ ત્રીજા ભાગના હિંદુઓ અને કુલ મળીને ૪૦ ટકા ભારતીયો સેક્યુલર સર્વસમાવેશક ભારતની તરફેણમાં મત આપશે એની મને ખાતરી છે. જો ઈમાનદારીનો માર્ગ અપનાવવામાં આવે તો આટલા લોકો સુધી તો સહેજે પહોંચાય એમ છે અને નાગરિકોનું પ્રશિક્ષણ કરીને મતિ-ભ્રમિત નાગરિકોને પાછા લાવી શકાય એમ છે. ઉપર કહ્યા એ બંન્ને પ્રકારના નાગરિકો મુખ્યત્વે કૉન્ગ્રેસના ભ્રષ્ટાચાર અને મૂલ્યો સાથે કરવામાં આવેલાં ચેડાંને કારણે કૉન્ગ્રેસથી નારાજ છે. બાકી આ દેશમાં વિચારપૂર્વકના નિષ્ઠાવાન હિન્દુ-રાષ્ટ્રવાદીઓ દસ ટકા પણ નહીં હોય. જો એમ હોત તો જનસંઘ/બી.જે.પી.ને વહેલી સત્તા હાથમાં આવવી જોઈતી હતી. ટૂંકમાં સરેરાશ ભારતીય ઉદારમતવાદી છે, જેનું કૉન્ગ્રેસ પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી, તે કૉન્ગ્રેસની સાથે હતો અને આજે તેનાથી નારાજ છે.

બીજું મહત્ત્વનું કારણ એ છે કે સંઘપરિવારે તેમની કલ્પનાના ભારત માટે પ્રજાને તૈયાર કરવામાં લોકશિક્ષણ ઓછું કર્યું છે, છેતરપીંડી વધુ કરી છે. ગાંધીજીએ જે રીતે પ્રજાનું લોકશિક્ષણ કર્યું હતું એવું લોકશિક્ષણ સંઘપરિવારે કર્યું નથી. એટલે તો કૉન્ગ્રેસને દાયકાઓ સુધી પ્રજાના વિશ્વાસનો લાભ મળ્યો હતો. સંઘ પરિવારે ઈમાનદારીપૂર્વક શબ્દો ચોર્યા વિના તેમની કલ્પનાના ભારતને આજ સુધી શબ્દબદ્ધ નથી કર્યું. તેણે કૉન્ગ્રેસને બદનામ કરીને, ગાળો દઈને, રામજન્મભૂમિ જેવા ભાવનાત્મક મુદ્દાઓ ઉઠાવીને, જયપ્રકાશ નારાયણ જેવાઓની આંગળી પકડીને, વલ્લભભાઈ પટેલ જેવા કૉન્ગ્રેસમાંથી ઉછીના આયકન લાવીને અને બીજાં અનેક રીતનાં છીંડાં પાડીને જગ્યા બનાવી છે. પોતાની કલ્પનાના ભારત અંગેના વિચાર પ્રજાને ગળે ઉતારાવીને, તેમને વિશ્વાસમાં લઈને, તેમની સાથે રહીને, ખુલ્લો વિમર્શ કરીને બનાવેલી જગ્યા નથી. ગાંધીજીની કલ્પનાનું ભારત કેવું હશે એ ત્યારે દરેક ભારતીય જાણતો હતો, પણ સંઘની કલ્પનાનું ભારત કેવું હશે એ સંઘનો સ્વયંસેવક પણ નથી જાણતો. આમ ગાંધીજીના પક્ષે પારદર્શકતા હતી તો અહીં છૂપો એજન્ડા છે.

સમારોપ કરતાં આમાંથી નિષ્કર્ષ બે નીકળે છે. એક તો એ કે ભારતમાં ઉદારમતવાદી ભારતીયોની સંખ્યા ખાસ્સી મોટી છે. જગતના કોઈ પણ દેશ કરતાં વધુ એટલે તેમનો વિશ્વાસ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત કરી શકાય એમ છે અને બીજો નિષ્કર્ષ એ કે સંઘપરિવારે તેમની કલ્પનાના ભારત માટે લોકોનું શિક્ષણ કર્યું નથી, ભ્રમિત વધુ કર્યા છે એટલે તેમનો ભ્રમ દૂર કરી શકાય છે. જરૂર છે કૉન્ગ્રેસના પક્ષે સેક્યુલર સર્વસમાવેશક ભારત પરત્વે પ્રતિબદ્ધતાની, પહેલી નજરે પ્રતિકૂળ ભાસતી સ્થિતિની વચ્ચે ધીરજપૂર્વક પોતાની વાત ઈમાનદારીથી કહેવાની, વિચારોથી પ્રતિબદ્ધ કાર્યકર્તાઓ પેદા કરવાની, લોક-જાગરણ કરવા જેટલી મહેનતની.

કૉન્ગ્રેસ જો આ માર્ગ અપનાવે (અને માર્ગ માત્ર અને માત્ર આ જ છે) તો કૉન્ગ્રેસનું પુનર્જીવન જરૂર થઈ શકે એમ છે, પણ કૉન્ગ્રેસ આ કરી શકશે? લાખ રૂપિયાનો સવાલ છે.

12 જુલાઈ 2019

સૌજન્ય : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 14 જુલાઈ 2019

તપાસ સમિતિઓની રચના દુર્ઘટના નહીં રોકે, જવાબદારી સ્વિકારવાની ગંભીરતા જ જિંદગીનું મૂલ્ય વધારી શકશે

કરોડોનો કોઇ પ્રોજેક્ટ પડી ભાંગે, જમીનદોસ્ત થઇ જાય અને લોકોનાં જાન જાય. નિયમોને કોરાણે મૂકીને ‘કન્સ્ટ્રક્ટ’ કરાયેલા ‘કોમ્પલેક્સ’માં આગની હોનારત થાય અને બાળકોનાં જીવ જાય, કોઈ ધાર્મિકસ્થળે શ્રદ્ધાળુઓનું મહેરામણ એવું ઊમટે કે માણસોનો જ કચ્ચરઘાણ વળી જાય, ક્યારેક કોઇ ફળમાં રહેલા કોઈ તત્ત્વને કારણે બાળકોનાં જીવ જાય તો ક્યારેક હૉસ્પિટલમાં સવલત ન હોય અને અચાનક આવી પડેલી ઇમર્જન્સીમાં સારવાર વૉર્ડને બદલે શબઘરમાં ભરાવો થાય. ન્યુ યરની પાર્ટીનાં માહોલમાં રેસ્ટોરન્ટમાં આગ લાગે અને લોકોને બહાર નિકળવાનો રસ્તો ન મળતાં તેમનાં જીવ જાય તો વળી રસ્તા પર થતા અકસ્માતો જેમ કે બસ પલટાઇ જવી, વાહનનું ખીણમાં ધસી જવું વગેરેની પણ આપણને નવાઇ નથી. અહીં જે પણ પરિસ્થિતિની વાત કરી છે તે બધી કાલ્પનિક નથી તેનાથી આપણે વાકેફ છીએ.

આ એકએક દુર્ઘટના આપણાં દેશમાં ઘટી ચૂકી છે, કેટલીક હજી એટલી તાજી છે કે તેનાં ડામ ઠર્યા નથી તો કેટલીક પહેલાં ઘટી હોવા છતાં ય તેની સ્મૃતિ માત્ર અરેરાટી ફેલાવી દે તેવી છે. આપણે ત્યાં આવું બધું ચાલ્યા કરે છે, જ્યાં જરૂર લાગે ત્યા સરકાર ‘તપાસ સમિતિ’ ખડી કરી દે છે અને બાકી તો મીણબત્તી પકડીને કરાતાં દેખાવોમાં સદ્દગતનાં આત્માને શાંતિ આપવાનો પ્રયાસ દેખાય છે. કોણ જાણે કેમ પણ માનવસર્જીત અકસ્માતોની વાત આવે ત્યારે આપણા દેશમાં ‘નાખો વખારે’નો અભિગમ ટોચથી લઈને તળિયાં સુધીનાં લોકોમાં જોવા મળે છે.

સત્તાધીશોએ વખત આવ્યે આવા પ્રસંગોમાં ‘મેસેજ ઑફ ગોડ’, ‘અનફોર્ચ્યનેટ ઇન્સિડન્ટ’, ‘ટ્રેજેડી’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો છે. જો કે કોણે શું કહ્યું, કોણે પોતાની રોટલી શેકી અને કોના તવા પર ઠંડુ પાણી રેડાયુંનો પ્રશ્ન નથી, જોવાનું એ છે કે આપણે ત્યાં કોઈને ય જિંદગીની કિંમત નથી. જિંદગીનાં ખરા મુદ્દાઓ જાણે ન તો નાગરિકો માટે અગત્યનાં છે ન તો સરકાર માટે. બદલાવની વાત કરવી અને માંગણી કરવીમાં આસમાન જમીનનો ફેર છે. 

કોણે શું કરવું જોઈએની ચર્ચા કરવા કરતાં આપણે આ નોબત જે રીતે આવીને ખડી રહે છે તેનાં કારણો અંગે વિચાર કરવાની વધારે જરૂર છે. આ જીવલેણ અકસ્માતને મામલે એવી સ્થિતિ છે કે હજી એકમાંથી કળ વળે વળે ત્યાં તો બીજો અકસ્માત ક્યાંક ઘટી ચૂક્યો હોય છે. અકસ્માતો કરતાં વધારે ગંભીર બાબત એ છે કે આપણને નાગરિક અને સરકાર તરીકે આવી દુર્ઘટનાઓ ‘રૂટિન’ લાગવા માંડી છે.

આ સંજોગોમાં સૌથી વધુ મહત્ત્વનું બને છે આત્મ વિશ્લેષણ અને આત્મ શિસ્ત. લાલચ ઝડપની હોય, વધારે એરિયા કવર કરી લેવાની હોય કે પછી સલામતીની વ્યવસ્થા કરવાને મામલે કંજુસાઈ કરવાની હોય, અંતે તે ફાયદો તો નથી જ કરાવતી. શહેરોની કે જાહેર સ્થળોની વાત કરીએ તો અહીં જે પણ વહીવટ સંભાળે છે ત્યાં સેલ્ફ ગવર્નન્સ સદંતર ગેરહાજર છે. તાર્કિક રીતે તો ભાગીદારી અને જવાબદારી સ્થાનિક વહીવટી માળખા પર સંપૂર્ણપણે લાદી દેવાવાં જોઇએ. કમનસીબે આપણે ત્યાં સત્તાનું માળખું એ રીતે ગોઠવાયેલું કે પછી ગુંચવાયેલું છે કે સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ શક્ય જ નથી કારણ કે દરેકને સત્તા ખોઈ બેસવાનો અથવા તો પછી જવાબદારી માથે આવવાનો એક ભય છે. સત્તાધીશોમાં ભય અને અસલામતી છે તો નાગરિકોમાં ‘આપણી સાથે આવું નથી જ થવાનું’નો અજીબ આત્મવિશ્વાસ અને ગાફેલ અભિગમ રહેલાં છે.

જિંદગીને સસ્તી ગણવાને બદલે આપણે આત્મ શિસ્તને પ્રાધાન્ય આપીએ, કાયદાના પાલનને ગંભીરતાથી લઈએ તો આપણે માણસની ભૂલને કારણે થતાં અકસ્માતને ટાળી શકાય. કશું પણ રાતોરાત ધરમૂળથી નથી બદલી શકાતું અને અત્યારે જે પરિસ્થિતિ છે એ જોતાં સત્તા અને જવાબદારી એક જ સિક્કાની બે બાજુ હોવા છતાં એકની હાજરીમાં બીજી હોય જ તે જરૂરી નથી. શહેરમાં ચાલતી દરેક બાબત પર પોલીસ કે વહીવટી તંત્રની ચાંપતી નજર નથી હોતી, આ સંજોગોમાં કોઈ વ્યક્તિ વધારાનું બાંધકામ કરવા માગતી હોય કે પછી ધાર્મિક સ્થળોએ ટ્રસ્ટીઓ મોટાંમસ ઉત્સવો કરવા માગતા હોય ત્યારે તેમને શું કાળજી રાખવી તેની સાથે સાથે કઈ હદે અટકવું તેની ખબર હોય તે જરૂરી છે. નિયમોની ખોટ નથી પણ તેનું અનુસરણ કરનારાઓને મામલે ખીણમાં ખાબકેલી બસ જેવો અભિગમ છે.

વળી જ્યારે પણ દુર્ઘટના ઘટે ત્યારે તંત્ર હોય તો તંત્ર અને નાગરિક હોય તો નાગરિક, તેમની ભૂલ અને જવાબદારીની ચૂક બદલ જરૂરી પગલાં લેવાવાં જ જોઇએ. તપાસ સમિતિઓની રચના આગલી દુર્ઘટનાને નહીં રોકે બલકે જે જવાબદાર છે તેની પાસેથી ‘જવાબ’ માંગવામાં સરકારની તથા નાગરિકોની ત્વરા અભિગમનાં બદલાવનો પુરાવો બની શકશે. આપણે ત્યાં તો બધું જ ચાલે છે અને લાંચ આપીએ તો કામ થઇ જાય પ્રકારની માનસિકતા તંત્રમાં ફેલાયેલી ઊધઈ જેવું કામ કરે છે જેને કારણે ન તો સત્તાવાળાઓને કોઇની જિંદગીની પરવા રહે છે કે ન નાગરિકોને!  સલામતીનાં નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારા સરકારી હોય કે પછી આમ જનતા, પોતાની બેદરકારી કે લાલચનું ફળ ભોગવવું જ પડશેનો ભય કદાચ શિસ્ત અને અનુશાસનનાં પાઠ ભણાવવામાં લેખે લાગી શકે છે. બાકી તો આપણે એક તરફ વસ્તી વિસ્ફોટમાં યોગદાન આપીશું અને બીજી તરફ દુનિયા આખીમાં માનવસર્જિત દુર્ઘટનાઓને મામલે પણ નામ નોંધાવતા રહીશું તો ઠેરનાં ઠેર રહી જઇશું.

બાય ધી વેઃ

બેદરકારી, લાલચ, આગળનું વિચારવાની શક્તિની ગેરહાજરી અને માણસની જિંદગીને હળવાશથી લેવાનો અભિગમ આપણે ત્યાં માનવસર્જિત અકસ્માતોનાં મુખ્ય કારણો છે. ૧૯૮૪માં થયેલી ભોપાળ ગેસ દુર્ઘટના, એ.એમ.આર.આઈ. હોસ્પિટલ કોલકતામાં લાગેલી આગ, કોલકાતામાં પડી ભાંગેલો ગિરીશ પાર્ક ફ્લાય ઓવર, પશ્ચિમ દિલ્હીમાં લલિતા પાર્ક બિલ્ડિંગમાં લાગેલી આગ, મહાકુંભમાં થયેલું સ્ટેમ્પીડ એ દેશનાં ઇતિહાસમાં થયેલી હચમચાવી નાખે તેવી દુર્ઘટનાઓ છે, કમનસીબે આ યાદી અહીં અટકતી નથી (મોટા ભાગે આ દુર્ઘટનાઓ મેટ્રો સિટીઝમાં ઘટી છે જ્યાં તંત્ર વધુ વ્યવસ્થિત હોવું જોઇએ). આપણે સરકાર અને નાગરિક બન્ને તરીકે આપણા પગ પર કુહાડી માર્યા જ કરીએ છીએ અને એટલે જ સુરત, બિહાર જેવી દુર્ઘટનાઓ પછી રોષ અને આંસુ સિવાય આપણી પાસે કોઈ વિકલ્પો નથી બચતા. બહેતર રહેશે કે આપણે સતર્કતા, શિસ્ત, અનુશાસન, જવાબદારી જેવાં ગુણને વધારે ગંભીરતાથી લેતાં થઈને માણસના જીવને આપણી શક્તિ બનાવીએ નબળાઈ નહીં. સ્માર્ટ સિટીઝ નહીં પણ સેફ સિટીઝ તરફ કદમ માંડીએ, માણસ સચવાશે તો બધું સચવાશે.

સૌજન્ય : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 14 જુલાઈ 2019