મુંબઈ અને ગાંધીજીના જીવનનો એક યાદગાર દિવસ : 9મી જાન્યુઆરી 1915

૧૯૧૫ના જાન્યુઆરી મહિનાની નવમી તારીખ. શનિવાર. શિયાળો હજી ગયો નહોતો, અને ઉનાળાને આવવાને વાર હતી. જો કે તે દિવસે ભાગ્યે જ કોઈને એવો ખ્યાલ હતો, પણ હિન્દુસ્તાનના ઇતિહાસમાં આ દિવસ ખૂબ મહત્ત્વનો બની રહેવાનો હતો. તે દિવસે સવારે લગભગ સાડા સાત વાગે એસ.એસ. અરેબિયા નામનું જહાજ મુંબઈના બારામાં નાંગર્યું. બે ભૂંગળાંવાળું અને વરાળથી ચાલતું આ જહાજ ૧૮૯૮માં બંધાયું હતું અને તે પી. એન્ડ ઓ. નામની કંપનીની માલિકીનું હતું. કલાકના ૧૮ દરિયાઈ માઈલની ઝડપે ચાલતું આ જહાજ એ વખતે ખૂબ ઝડપી ગણાતું હતું. એ દિવસે એ જહાજ પર એક ખાસ મુસાફર અને તેમનાં પત્ની પણ હતાં. અગાઉથી સરકારની મંજૂરી લઈને એ બે મુસાફરો બીજા મુસાફરોની જેમ ગોદી પર નહિ, પણ એપોલો બંદર પર ઊતરે એવી ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. સાધારણ રીતે વાઈસરોય અને રાજામહારાજાઓ જ આ રીતે એપોલો બંદર પર ઉતરી શકતા. એવું અસાધારણ માન મેળવનાર એ બે મુસાફરો તે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી અને તેમનાં પત્ની કસ્તૂરબા.

જેમાં ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા મુંબઈ આવ્યાં એ એસ.એસ. અરેબિયા

આજે જ્યારે આખા દેશમાં એ બંનેની ૧૫૦મી જન્મ જયંતી ઉજવાઈ રહી છે, ત્યારે બે-ત્રણ અઠવાડિયાં આપણે ગાંધીજી અને મુંબઈ વિષે થોડી વાત કરશું. જો કે આ અંગે જેમને વિગતવાર જાણવું હોય તેમણે તો ૨૦૧૭માં પ્રગટ થયેલું પુસ્તક ‘ગાંધી ઇન મુંબઈ’ જ વાંચવું રહ્યું. પુષ્કળ સંશોધન કરીને મણિભવન ગાંધી સંગ્રહાલયના પ્રમુખ ઉષા ઠક્કરે અને એ જ સંગ્રહાલય સાથે સંકળાયેલાં સંધ્યા મહેતાએ આ પુસ્તક લખ્યું છે. અહીં જે લખ્યું છે તેનો ઘણો આધાર આ બેનમૂન પુસ્તક છે એ હકીકતનો સાભાર ઋણસ્વીકાર.

ગેટવે ઓફ ઇન્ડિયા બંધાયા પહેલાંનું એપોલો બંદર

એપોલો બંદરને એ વખતે લોકો પાલવા બંદર તરીકે ઓળખતા. પાલ એટલે શઢ. પાલવા એટલે શઢવાળું વહાણ. અગાઉ માછીમારોનાં આવાં વહાણ અહીંની જેટી પર નાંગરતાં એટલે લોકો તેને પાલવા બંદર કહેતા. અંગ્રેજોએ એ દેશી નામનું અંગ્રેજીકરણ કરીને નામ આપ્યું ‘એપોલો બંદર.’ ૧૯૧૧ના ડિસેમ્બરની બીજી તારીખે ગ્રેટ બ્રિટનના શહેનશાહ કિંગ-એમ્પરર જ્યોર્જ પાંચમા અને ક્વીન એમ્પ્રેસ મેરી અહીં જ ઉતર્યાં હતાં. હિન્દુસ્તાનની મુલાકાતે આવનાર આ પહેલાં શાહી દંપતી હતાં. એ પ્રસંગે તેમનું સ્વાગત કરવા અહીં એક દરવાજો બાંધવાનો નિર્ણય સરકારે લીધો હતો. ૧૯૧૧ના માર્ચની ૩૧મી તારીખે તેનો પાયો નખાયો હતો, પણ શાહી આગમન સુધી તે દરવાજો તૈયાર થઇ શક્યો નહોતો. એટલે પૂંઠાનો કામચલાઉ દરવાજો લગભગ રાતોરાત ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. ‘ગેટ વે ઓફ ઇન્ડિયા’નું બાંધકામ તો છેક ૧૯૨૪માં પૂરું થયું હતું. સરકારી બાંધકામની ગોકળગાયની ગતિ એ કાંઈ આઝાદી પછીની સરકારોનો જ ઈજારો નથી. બ્રિટિશ સરકાર પાસેથી એવી ગતિ વારસામાં મળી છે. એટલે ગાંધીજી જ્યારે એપોલો બંદર પર ઊતર્યા ત્યારે ત્યાં ગેટ વે ઓફ ઇન્ડિયા નહોતો. માત્ર જેટી હતી. પણ હા, ૧૯૦૩માં બંધાયેલી તાજ મહાલ હોટેલ ત્યારે ત્યાં ઊભી હતી.

મુંબઈ આવ્યાં ત્યારે ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા

ગાંધીજીને આવકારવા માટે એક ખાસ સ્ટીમ લોન્ચમાં મુંબઈના કેટલાક મહાનુભાવો એસ.એસ. અરેબિયા ઉપર ગયા હતા. તેમાં શેઠ નરોત્તમ મોરારજી, જમશેદજી બી. પીતીત, સર ભાલચંદ્ર કૃષ્ણ, બી.જી. હોર્નીમેન, બહાદુરજી વગેરેનો સમાવેશ થતો હતો. તો બીજી એક સ્ટીમ લોન્ચમાં નારણદાસ ગાંધી અને રેવાશંકર જગજીવન ઝવેરી ગાંધીજીને આવકારવા ગયા હતા. ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા જ્યારે એપોલો બંદર પર ઊતર્યાં ત્યારે તેમને આવકારવા ત્યાં સેંકડો લોકો એકઠા થયા હતા. મૂળ યોજના તો એપોલો બંદર પર ગાંધીજીનો જાહેર સત્કાર કરવાની અને પછી સરઘસ આકારે તેમને શહેરમાં લઇ જવાની હતી. પણ સરકારે તે માટે મંજૂરી આપી નહોતી. એટલે એ વાત પડતી મૂકવી પડી હતી.

નરોત્તમ મોરારજીના માનમાં બહાર પડેલી ટપાલ ટિકિટ

ગાંધીજી મુંબઈ આવ્યા તે પહેલાં જ તેમને ઉતારો ક્યાં આપવો એ અંગે ચર્ચા ચાલી હતી. વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડના બંગલાનું સૂચન સર ફિરોઝશાહ મહેતાએ કર્યું હતું પણ એ બંગલાને તૈયાર કરવા માટે જે સમય જોઈએ તેટલો સમય હતો નહિ. એટલે પહેલાં તો ગાંધીજીને શેઠ નરોત્તમ મોરારજીના પેડર રોડ ખાતે આવેલા શાંતિભવન નામના બંગલામાં લઇ ગયા હતા. આ નરોત્તમ મોરારજી એટલે હિન્દી વહાણવટાના આદિપુરુષ. વહાણવટાની પહેલવહેલી ‘દેશી’ કંપની સિંધિયા સ્ટીમ નેવિગેશન કંપનીના ત્રણ સ્થાપકોમાંના એક. બીજાં બે સ્થાપકો તે વાલચંદ હીરાચંદ અને લલ્લુભાઈ શામળદાસ. આ બંગલામાં ગાંધીજી અને કસ્તૂરબાએ થોડાક કલાક ગાળ્યા હતા. ગાંધીજી ત્યાં ગોપાળ કૃષ્ણ ગોખલે અને શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીને મળ્યા હતા. પછી રેવાશંકર જગજીવન ઝવેરીના સાંતાક્રુઝ ખાતેના ઘરે ગયા હતા.

સ્વામી આનંદ

મુંબઈમાં આવતાંવેંત સભાઓ, મુલાકાતો, મિજબાનીઓ માટેની માગણીઓનો તો જાણે વરસાદ વરસ્યો હતો. ગાંધીજી મુંબઈ આવ્યા તે જ દિવસે ‘બોમ્બે ક્રોનિકલ’ નામના અખબારને તેમણે મુલાકાત આપી હતી. ૧૦મી તારીખે ગાંધીજી કેટલાક કુટુંબીજનોને મળવા બજારગેટ સ્ટ્રીટ ગયા હતા. ત્યાં તેઓ પહેલી વાર સ્વામી આનંદને મળ્યા હતા. પછીનાં વર્ષોમાં સ્વામી ગાંધીજીના નિકટના સાથી બન્યા હતા. તે જ દિવસે કોટ વિસ્તારમાં બે સત્કાર સમારંભ યોજાયા હતા. કોટ વિસ્તારના રહેવાસીઓ તરફથી પ્રભુદાસ જીવણજી કોઠારીની વાડીમાં, અને મોઢ વણિક જ્ઞાતિ તરફથી જીવણદાસ પીતાંબરદાસના બંગલે. ભણવા માટે ગાંધીજી ઇંગ્લંડ ગયા ત્યારે આ જ જ્ઞાતિએ તેમને ન્યાતબહાર મૂક્યા હતા. ભણતર પૂરું કરીને સ્વદેશ પાછા આવ્યા પછી પ્રાયશ્ચિત કરી ગાંધીજી જ્ઞાતિમાં ફરી દાખલ થયા હતા. પણ દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા ફર્યા ત્યારે ગાંધીજી એટલી જાણીતી વ્યક્તિ બની ગયા હતા કે એ જ જ્ઞાતિએ તેમનું સન્માન કર્યું હતું. એ વખતે ૧૭ વર્ષની ઉંમરના રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટનું નાટક ‘બુદ્ધદેવ’ મુંબઈના એમ્પાયર થિયેટરમાં આશારામ મૂળજીની નાટક કંપની ભજવી રહી હતી. તેમણે પણ ગાંધીજી માટે સમારંભ યોજ્યો હતો. આ નાટકનું એક ગીત ‘સાર આ સંસારમાં ન જોયો’ આજ સુધી નાટકપ્રેમીઓની જીભ પર રમતું રહ્યું છે.

જે.બી પીતીતના બંગલે પાર્ટીમાં ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા

૧૧મી જાન્યુઆરીએ ઘાટકોપર ખાતે સન્માન સમારંભ યોજાયો હતો. રાવબહાદુર વસનજી ખીમજી પ્રમુખસ્થાને હતા. ચાંદીના કાસ્કેટમાં તેમને માનપત્ર અપાયું ત્યારે ગાંધીજીએ ભાષણમાં કહ્યું કે જેને માથે છાપરું નથી અને જેના ઘરને બારણાં નથી તેવા માણસને તમે સોના-ચાંદી આપો તે શા ખપનું? ૧૨મી જાન્યુઆરીએ ગાંધીજી અને કસ્તૂરબાના માનમાં એક શાનદાર સમારંભ પેડર રોડ પર આવેલા જે.બી. પીતીતના ‘માઉન્ટ પીતીત’ નામના બંગલે યોજાયો હતો. ત્યારે ૬૦૦ જેટલા ‘દેશી’ તેમ જ અંગ્રેજ મહેમાનો હાજર હતા. પ્રમુખસ્થાને હતા સર ફિરોઝશાહ મહેતા. સર રિચાર્ડ લેમ્બ, સર ક્લોડ હિલ, સર દોરાબજી તાતા, મહંમદઅલી ઝીણા, સર દિનશા વાચ્છા જેવા એ જમાના અગ્રણીઓ હાજર હતા. એ સમારંભના ઠાઠ અને રૂઆબથી ગાંધીજી અકળાઈ ગયા હતા. કિંમતી ભેટો માટેનો અણગમો આ સમારંભમાં પણ તેમણે વ્યક્ત કર્યો હતો. આ સમારંભમાં જતાં પહેલાં ગાંધીજી દાદાભાઈ નવરોજી અને ડો. દાજી બરજોરજીને મળવા ગયા હતા. દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગોરાઓએ ગાંધીજી પર હુમલો કર્યો ત્યારે આ ડોકટરે ગાંધીજીની સારવાર કરી હતી.

૧૩મી જાન્યારીએ હીરાબાગ ખાતે બોમ્બે નેશનલ યુનિયન તરફથી સભા યોજાઈ હતી. તે માટેનું આમંત્રણ ન હોવા છતાં બાળ ગંગાધર ટીળક તેમાં હાજર રહ્યા હતા એટલું જ નહિ, ભાષણ પણ કર્યું હતું. ૧૪મી તારીખે ગુજરાત સભા તરફથી ગિરગામના મંગળદાસ હાઉસ ખાતે ‘ગાર્ડન પાર્ટી’ યોજાઈ હતી. પ્રમુખસ્થાને હતા મહંમદઅલી ઝીણા. કનૈયાલાલ મુનશીએ ગાંધીજીનો પરિચય આપ્યો હતો. બંનેએ ગાંધીજીના મુક્ત કંઠે વખાણ કર્યાં હતાં. પોતાના ભાષણમાં સર સૈયદ અહમદને યાદ કરીને ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે હિંદુ અને મુસલમાન તો ભારત માતાની બે આંખો છે. ગાંધીજીએ નિખાલસતાથી કહ્યું હતું કે દક્ષિણ આફ્રિકામાં જ્યારે જ્યારે ‘ગુજરાતીઓ’ વિષે વાત થતી ત્યારે કેવળ હિંદુ ગુજરાતીઓને જ ધ્યાનમાં રાખીને વાત થતી. મુસ્લિમ અને પારસીઓની તો વાત જ નહોતી થતી. જ્યારે આ ગુજરાત સભાના પ્રમુખ સ્થાને એક મુસ્લિમ બિરાદર (ઝીણા) બિરાજે છે એ જોઈ આનંદ થાય છે.

જ્યાં સત્કાર સમારંભ યોજાયો એ હીરાબાગ

આ સમારંભમાં ઘણાંખરાં ભાષણો અંગ્રેજીમાં થયાં હતાં. ગાંધીજીએ જવાબ ગુજરાતીમાં આપ્યો હતો અને ગુજરાતીઓના મેળાવડામાં ભાષણો અંગ્રેજીમાં થયાં એ અંગે ટકોર કરી હતી. આત્મકથામાં ગાંધીજી નોંધે છે કે ગુજરાતીઓના કાર્યક્રમમાં ભાષણો અંગ્રેજીમાં થયાં એ અંગે આ રીતે ગુજરાતીમાં બોલીને મેં નાનકડો સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. ૧૪મી તારીખે જ ગાંધીજીએ મુંબઈના ગવર્નર લોર્ડ વિલિન્ગડનની મુલાકાત પણ લીધી હતી. ૧૫મી તારીખે સાંજે મુંબઈની સ્ત્રીઓ તરફથી કસ્તૂરબાને માનપત્ર આપવામાં આવ્યું હતું. માધવ બાગમાં યોજાયેલા સમારંભમાં લેડી ફિરોઝશાહ મહેતા પ્રમુખસ્થાને હતા. તે જ દિવસે ગોપાળ કૃષ્ણ ગોખલે મુંબઈ આવતાં ગાંધીજી તેમને મળવા ગયા હતા. તે જ દિવસે રાત્રે ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા પોરબંદર, રાજકોટ, વગેરે કાઠિયાવાડનાં શહેરોમાં જવા માટે ટ્રેનમાં નીકળ્યાં. બંનેએ થર્ડ ક્લાસમાં મુસાફરી કરી હતી. એ વખતે કાઠિયાવાડ જવા માટે વિરમગામ સ્ટેશને ટ્રેન બદલવી પડતી. એ સ્ટેશને બ્રિટિશ રાજ્યની હદ પૂરી થતી અને દેશી રાજ્યોની હદ શરૂ થતી. એટલે વિરમગામ સ્ટેશને બધા મુસાફરોનો સામાન ખોલાવીને તપાસતા અને જકાત વસૂલતા. અને જરૂર લાગે તો મુસાફરની દાક્તરી તપાસ પણ કરતા. એ વખતે પ્લેગનો રોગચાળો ફેલાયો હતો અને મુસાફરીને દિવસે ગાંધીજીને થોડો તાવ હતો. એટલે એમની દાક્તરી તપાસ થઇ હતી પણ તેમને રોકવામાં આવ્યા નહોતા.

ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાથી હિન્દુસ્તાન પાછા આવ્યા તે પછી પચાસ વર્ષે, ૧૯૬૫માં, કનૈયાલાલ મુનશીએ લખ્યું હતું: “૧૯૧૫માં જ્યારે ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકામાંથી ભારતમાં આવ્યા ત્યારે દેશના રાજકારણમાં ઓટ આવી હતી. દેશભક્તો પાસે માત્ર બે વિકલ્પો હતા. કાં તો ગોખલેની વિચારશ્રેણીને અનુસરીને બંધારણીય આંદોલનના માર્ગે જવું અથવા તો માઈકલ કોલિન્સ અને તેમના સાથીદારોએ આયર્લેન્ડ માટે જે માર્ગે આઝાદી મેળવી તે માર્ગે હિંસા અને ત્રાસવાદને રસ્તે જનારાઓનું સમર્થન કરવું. સૌ પ્રથમ તો ગાંધીજીએ અહિંસક આંદોલન દ્વારા રામરાજ્ય સ્થાપવાની વાત કરી ત્યારે એ કાળના નેતાઓએ એને સ્વપ્નદૃષ્ટાની તરંગલીલા કહી; ઘણાએ એમની વાતને હસી કાઢી; તેઓને લાગ્યું કે અવ્યવહારુ ધર્માત્માનું આ આંધળું સાહસ છે. પરંતુ ગાંધીજીની આ નવી પદ્ધતિ એ પછી તેમની પ્રેરણામાંથી જાગેલા આંદોલનમાં અજમાવાઇ, અને તેનું સામર્થ્ય સૌને સમજાયું. ગાંધીજીનો અહિંસાનો આગ્રહ નિર્બળતામાંથી નહોતો પ્રગટ્યો. એ શક્તિમાંથી આવ્યો હતો.”

મુનશીના આ શબ્દો વાંચતાં સત્ય અને અહિંસાના પૂજારી ગાંધીજીને અંજલિ આપતાં કવિ કરસનદાસ માણેકે લખેલા લાંબા કાવ્ય ‘કલ્યાણયાત્રી’ની બે પંક્તિ યાદ આવે છે:

સત્યનું કાવ્ય છો બાપુ, કાવ્યનું સત્ય છો તમે,
ઝંખતી કાવ્યને સત્યે સૃષ્ટિ આ આપને નમે.

[“ગુજરાતી મિડ-ડે”, 28 સપ્ટેમ્બર 2019ના અંકમાં પ્રગટ]

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

Flat No. 2 Fulrani, Sahitya Sahavas, Madhusudan Kalelkar Marg, Kalanagar, Bandra (E), Mumbai 400 051

કેટલાક દિવસથી મૂડ ખરાબ છે. એમાં અચાનક આજે કિર્કેગાર્ડ યાદ આવી ગયા. એમના સંદર્ભે લખાયેલો લેખ અહીં 'પુન:શ્ચ'માં મૂક્યો છે :

કિર્કેગાર્ડ કહેતા કે ધર્મ પ્રભવે છે વ્યક્તિમાં, જેમ પ્રેમ પણ વ્યક્તિમાં જ પ્રભવે છે.

વ્યક્તિ પોતાના અસ્તિત્વને અધિકૃત બનાવે તો સમાજ અધિકૃત બને. વ્યક્તિ પોલી હોય, અસ્તિત્વ ખોખલું હોય, તો સમાજ સંસ્કૃતિ કે સભ્યતા પણ, એમ જ હશે.

બોઇન્ગ 747 ઘણું લાંબું હતું ને મારો સીટ-નમ્બર પણ છેડે 60-H હતો. 2-સીટેડ રૉ-માં મારી વિન્ડો-સીટ હતી. હું વિમાસણમાં હતો કે જોડેની સીટમાં કોણે ય આવશે. ઘણા સમય સુધી કોઈ આવ્યું નહીં. નિરાંત થઈ કે ચાલો, સીટ ખાલી રહેવાની. પણ ત્યાં તો એક વિદેશી યુવતી આવી ને ગોઠવાઈ, બેઠી. સામસામે જોવાઈ જતાં, એકમેકને અમે ફૉર્માલિટી-સ્માઇલ આપ્યું. પ્લેન ટેક-ઑફ્ફ થયું પછી મને પૂછે : આર યુ ગૉઇન્ગ ટુ આમ્સ્ટરડામ? : પ્રશ્ન વિચિત્ર હતો કેમ કે ફ્લાઇટ જ મુમ્બઈ ટુ આમ્સ્ટરડામ હતી. મેં કહ્યું : ઓ યાય્યા ! : એણે કહ્યું : આયૅમ ગોઇન્ગ યુ કૉપનહેગન, આઈ હેવ ટુ ચેન્જ ધ ક્રાફ્ટ : મેં કહ્યું : યાય્ ઓકે … ગુડ ….

કૉપરહેગન સાંભળીને મને સુખ્યાત ફિલસૂફ કિર્કેગાર્ડ (૧૮૧૩-૧૮૫૫) યાદ આવી ગયેલા, કેમ કે એ એમનું વતન. યુવતી કૉપનહેગન જતી'તી. બાજુમાં બેઠી'તી, તે હું એને જાતજાતનું પૂછવાને આતુર થઈ ગયેલો. પૂછવા માંડ્યું : આઈ હોપ, યુ નો કિર્કેગાર્ડ : અફકોર્સ ! ગ્રેટ ફિલૉસૉફર ઑફ માય કન્ટ્રી ડૅન્માર્ક : પણ પછી, બટ, હાઉ, કમ, યુ …? … કરીને એણે મને અનેક સવાલ કરેલા. મેં કહેલું કે ક્લાસમાં ઍક્ઝિસ્ટેન્સ્યાલિઝમ ભણાવતી વખતે હું કિર્કેગાર્ડ વિશે પણ કહેતો. હું ભાષા-સાહિત્યનો પ્રોફેસર હતો; રાઈટર છું. કિર્કેગાર્ડની ફિલસૂફીનો ચાહક છું. બીજા વિદ્વાનોની જેમ હું પણ કિર્કેગાર્ડને `ફર્સ્ટ ઍક્ઝિસ્ટેન્સ્યાલિસ્ટ ફિલૉસૉફર' માનું છું : બાય ધ વે, મે આઈ નો યૉર ગુડ નેમ, પ્લીઝ? : સિલ્કઅ (Silke). વૉટિઝ યૉર નેમ? : સુમન : પછી અમે અમારા નામોના અર્થ કહી બતાવ્યા. મેં કહ્યું, યુ મસ્ટ બી હૅવિન્ગ ક્વૉલિટીઝ ઑફ સિલ્ક : સોનેરી વાળવાળું માથું એણે સ્મિત સાથે હકારમાં નમાવેલું.

એ કશા અંગત કામે બૅન્ગલૂર આવેલી. સોસ્યોલૉજીની સ્ટુડન્ટ, કૉપનહેગનમાં માસ્ટર્સનું ભણે. ઘણી વાતો જાણી : કૉપનહેગનમાં હાઈ-રાઇઝ્ડ બિલ્ડિન્ગો થવા લાગ્યાં છે, પણ શહેર નાનું છે. અમારે ત્યાં અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણાવાય ખરું છતાં બધાં માતૃભાષા ડૅનિશને જ ચાહે : મેં પૂછેલું કે લન્ચમાં રોજ શું જમો : જાણ્યું કે એમનું લન્ચ આપણાં દાળ-ભાત-શાક-રોટલી જેવું સ્ટીરિયોટાઇપ્ડ નથી; બદલાતું રહે : ઓલ્ડ ડ્રેસિઝ છે હજી? : નો; વી હેવ લૉસ્ટ નાઉ : મેં ખાસ તો આ પૂછ્યું : હાઉ કિર્કેગાર્ડ ઇઝ રીસિવ્ડ ટુડે? : એવરિવન ઇન ડૅન્ લવ્ઝ સોરેન ઑબે કિયર્કિગો : એમ એણે મને Soren Aabye Kier-kegaard-નો ડેનિશ ઉચ્ચાર શીખવાડ્યો. મને કહે, ધૅર ઈઝા ગ્રેટ સ્ટૅચ્યુ ઑફ હિમ ઇન ધ રૉયલ લાઇબ્રેરી ગાર્ડન ઇન કૉપનહેગન.

કિર્કેગાર્ડ સ્વયં કવિ હતા. મશ્કરીમાં પણ એમણે સાચું કહેલું કે કવિમાણસ દુખિયો જીવ છે. હૃદયની ભીતરે ઘેરી વ્યથાને સંતાડી રાખે. પણ એના હોઠની રચના એવી કે ત્યાંથી નિસાસા ને દુ:ખાવાઓની આવ-જા થયા કરે; તેથી લાગે કે ત્યાંથી કશુંક સંગીત પ્રગટી રહ્યું છે ! કિર્કેગાર્ડની ફિલસૂફીનો પ્રમુખ સૂર તો મનુષ્ય-વ્યક્તિ અંગે છે. જીવનની આકરી વાસ્તવિકતા આગળ વ્યક્તિને ફિલસૂફોની અમૂર્ત વાતો પરવડતી નથી. આ સંદર્ભે એમણે સંસ્થાપિત ધર્મની કડક સમીક્ષા કરેલી. અમૂર્ત વાતોમાં વ્યસ્ત રહેનારા ફિલસૂફોની સિદ્ધાન્તપરાયણ વિદ્વત્તાના તેઓ ટીકાકાર હતા. કહેતા કે એઓ બધા એકબીજાને ઉતાવળે સમજી લેવાની ભૂલો કરતા હોય છે.

અસ્તિત્વવાદ ભણાવવાનું એક કારણ તો ૧૯-મી ૨૦-મી સદીમાં સાહિત્યકલામાં સંભવેલા આધુનિકતાવાદી ઉન્મેષો – જેમાં વ્યક્તિનું અસ્તિત્વ કેન્દ્રમાં હતું. ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગમાં મેં આધુનિકતાનું આખું પેપર દાખલ કરાવેલું. સાહિત્યકલામાં આધુનિકતા શું છે તેના ઓરિઍન્ટેશન માટે ૭-દિવસીય પરિસંવાદ યોજેલો. મારું 'સાહિત્યમાં આધુનિકતા' પુસ્તક પણ એ વર્ષોમાં સમ્પન્ન થયેલું. (૧૯૮૮).

૧૯-મી સદીના યુરપમાં શરૂ થયેલા પરિવર્તનો અંગે કિર્કેગાર્ડે અનેક નિરીક્ષણો આગળ કરેલાં. એક નિરીક્ષણ એ હતું કે મનુષ્યજીવનમાં પ્રગટેલી આધુનિકતા – modernity – ભાવાવેશ વિનાની બેજાન વસ્તુ છે. એમાં બધું મિકેનિકલ અને મૅથેમિટિકલ છે. બીજું એમણે એ જોયું કે ટોળાંશાહી વિકસી રહી છે. વ્યક્તિઓનો ટોળાંમાં વિલય થવા માંડ્યો છે. સંખ્યાબળનો મહિમા વધતો ચાલ્યો છે. સત્યના નિર્ણયમાં સંખ્યા જોવાય છે. જે કંઈ સમાનતા કે પ્રગતિ વરતાય છે, એ તો ગાણિતિક છે.

૨૧-મી સદીની પ્રવર્તમાન સંસ્કૃતિમાં સંખ્યાનો જાદુ કેટલો વકર્યો છે એ આપણે રોજે રોજ અનુભવીએ છીએ. ભારતમાં અને બધા જ લોકશાહી ય દેશોમાં સંખ્યા સંખ્યા ને સંખ્યાનો જ મહિમા છે ! ટોળાંઓ જૂથો મંડળીઓ કે પોલિટિકલ પાર્ટીઓ નક્કી કરે એને જ સત્ય કહેવાય છે. આપણા સાહિત્યમાં પણ એ જ માનસિકતા પ્રવર્તે છે કે કોની સંખ્યા મોટી છે. આધુનિકતાવાદીઓ ઘટી ગયા છે? સરસ ! પરમ્પરાવાદીઓ ખુશ થઈ જાય છે. દરેક મોવડી એમ સમજાવે કે મારી સાહિત્યરસમને સ્વીકારનારા અનુસરણકાર જો વધ્યા, તો વિકાસ છે, નહિતર રકાસ ! સંખ્યા માણસને પક્ષિલ બનાવીને છેલ્લે રાજકારણમાં ધકેલે છે. વિચારવું જરૂરી નથી કે એમાં ધકેલાઈને આપણે સાવ ખૂંપી ગયા છીએ? વાચકોને આ જાણવામાં રસ નથી કે કયો સાહિત્યકાર ખરી વ્યક્તિ છે, ને કયો, મંડળીનો ભાયાત છે. પ્રજાજનોને પણ એટલું જ જાણવું હોય છે કે સલમાન કે અક્ષયકુમારની ફિલ્મોએ કેટલા અબજનો બિઝનેસ કર્યો. સોસ્યલ-નેટની વ્યાખ્યાનું પણ મુખ્ય લક્ષણ એ છે કે ઇન્સ્ટાગ્રામ્સને, ટ્વીટર્સને કે ફેસબુકર્સને કેટલાં likes મળ્યાં ને પરિણામે કેટલા અબજોનાં ટ્રાન્ઝેક્શન્સ થયાં. આ સંખ્યાવાદી દુષ્પરિણામની કિર્કેગાર્ડને કેટલી તો વહેલી ભાળ મળી ગયેલી !

એમણે સ્ટેટ-રીલિજ્યનની પણ ટીકા કરેલી. સમજાય એવું છે કે માથાં ગણીને રાજ્ય હરેક વાતે મુસ્તાક રહી શકે, પણ નાગરિકને ખ્રિસ્તી ન બનાવી શકે. કે હિન્દુ ન બનાવી શકે. ખ્રિસ્તીત્વ, હિન્દુત્વ કે કશું પણ ધર્મત્વ વ્યક્તિનો વિષય છે. રાજ્ય મત-મતલબે ધર્મસંગાથી હોવાનો ડૉળ કરે છે. કિર્કેગાર્ડ કહેતા કે ધર્મ પ્રભવે છે વ્યક્તિમાં, જેમ પ્રેમ પણ વ્યક્તિમાં જ પ્રભવે છે. એમની આ વ્યક્તિલક્ષી ફિલસૂફી અસ્તિત્વવાદનો પાયો છે. એમનું સુખ્યાત વચન છે, `સબ્જેક્ટિવિટી ઇઝ ટ્રુથ'. આત્મલક્ષીતા અથવા આત્મત્વ સત્ય છે. આત્મત્વથી જ વ્યક્તિ, વ્યક્તિ હોય છે. વ્યક્તિ પોતાના અસ્તિત્વને અધિકૃત બનાવે તો સમાજ અધિકૃત બને. વ્યક્તિ પોલી હોય, અસ્તિત્વ ખોખલું હોય, તો સમાજ સંસ્કૃતિ કે સભ્યતા પણ, એમ જ હશે. આજે રાષ્ટ્રો આધુનિકતા બાબતે ઘણી પ્રગતિ કરી રહ્યાં છે. પણ નથી લાગતું કે એ આત્મત્વ વિનાની, દોડાદોડી છે?

મેં સિલ્કઅ-ને પૂછેલું કે કૉપનહેગનના લોકો કયો ધર્મ પાળે છે. એણે `ખ્રિસ્તી' કહેલું પણ એણે એ પણ કહેલું કે અમે કોણ કયો ધર્મ પાળે છે એ નથી પૂછતાં; એમ પુછાય જ નહીં; બીકૉઝ રીલિજ્યન ઇઝ પ્યૉરલિ અ પર્સનલ મૅટર. એના એ મન્તવ્યથી મને સમજાયેલું કે ધર્મને વ્યક્તિની અંગત ચીજ ગણવાની વાતે કિર્કેગાર્ડ ડૅન્માર્કમાં જ નહીં, વિશ્વ સમગ્રમાં સ્વીકારાયા છે. છૂટા પડતી વખતે મેં સિલ્કઅ-ને કહેલું કે – ઑન બીહાફ ઑફ મી, પ્લીઝ, બિડ માય સૅલ્યુટ ટુ સ્ટૅચ્યુ ઓવ કિયર્કિગો … એણે સૂચક સ્માઇલ સાથે `બાયાય' કહેલું …

https://www.facebook.com/suman.shah.94/posts/2750227265008169

‘એક સર્વશક્તિમાન પરમાત્માની વાત, જેણે બ્રહ્માંડનું સર્જન કર્યું, દિગ્દર્શન અને સંચાલન કર્યું, એ માત્ર બકવાસ છે.’

‘ખૂબ વિચાર કર્યા પછી મેં  નિશ્ચય કર્યો કે કોઈ પણ રીતે ઈશ્વરની પ્રાર્થના અને તેના પર વિશ્વાસ હું નહીં કરી શકું.’

‘મને પૂરો વિશ્વાસ છે કે એક ચૈતન્ય પરમ આત્મા જે પ્રકૃતિની ગતિનું દિગ્દર્શન અને સંચાલન કરે  છે – તેનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી.’

ઉપર્યુક્ત અવતરણો ક્રાન્તિવીર ભગતસિંહના દીર્ઘ નિબંધ ‘મૈં નાસ્તિક ક્યોં હૂં?’માંથી લેવામાં આવ્યા છે. ભોળા દેશપ્રેમીઓ અને ઝનૂની રાષ્ટ્રવાદીઓને આ શબ્દો ભગતસિંહના છે એવું માનવાનું ગમશે નહીં.  તેમને  મન ભગતસિંહ એટલે  એક હાથમાં પિસ્તોલ અને બીજામાં બૉમ્બ લઈને ‘વંદે માતરમ્‌’નો ઘોષ કરતો અંગ્રેજોના કર્દનકાળ. સામ્રાજ્યવાદી અંગ્રેજો સામે ભગતસિંહનો ભારોભાર વિરોધ નિર્વિવાદ છે. પણ ધ્યાનમાં રહે કે એની બિલકુલ સમાંતરે, આ આદર્શવાદી ક્રાન્તિકારીનો મૂડીવાદ, શોષણ, કોમવાદ, આભડછેટ, વર્ગભેદ સામેનો વિરોધ લેશમાત્ર ઓછો નહીં, બલકે થોડોક વધારે પણ હતો. એ વિરોધ તેમનાં લખાણોનાં સવાત્રણસો પાનાંના ‘સંપૂર્ણ દસ્તાવેજ’ નામના સર્વસંગ્રહમાં અસંદિગ્ધ રીતે વ્યક્ત થાય છે. આ પુસ્તકમાંથી વિશાળ વાચન, મૌલિક ચિંતન અને તીવ્ર આરતથી ઓપતી તેમની ચિંતનસૃષ્ટિનાં દર્શન થાય છે. આ સૃષ્ટિમાં સામ્રાજ્યવાદી સત્તાની પકડમાંથી છૂટકારો એ તો એવી આઝાદીની શરૂઆત હતી જેની સાર્થકતા સમાનતામૂલક સમાજરચનામાં હોય. આવા સમાજના પાયામાં રૅશનલ વૈજ્ઞાનિક સેક્યુલર અભિગમ જરૂરી છે તે વાત પણ ભગતસિંહનાં લખાણોમાં ડોકાતી રહે છે. તેની સંપૂર્ણ ખીલેલી અભિવ્યક્તિ ‘મૈં નાસ્તિક ક્યોં હૂં?’ નિબંધમાં છે. આ નિબંધનાં સહુ પહેલાં પ્રકાશનને બરાબર આજે, એટલે કે 27 સપ્ટેમ્બરે, 88 વર્ષ પૂરાં થાય છે. આ નિબંધ પહેલી વાર,  ભગતસિંહનાં પ્રારંભિક  પ્રેરણાસ્થાન એવા લાલા લજપરાયે સ્થાપેલાં, ‘ધ પીપલ’ નામના અખબારમાં 1931માં છપાયો હતો. ભગતસિંહે આ નિબંધ લાહોરની જેલમાં 5-6 ઑક્ટોબર 1930 દરમિયાન લખ્યો. તેમાં તેમણે એક સંદર્ભમાં :

‘હું જાણું છું કે જે ક્ષણે ફાંસીનો ગાળિયો મારા ગળા પર પડશે અને મારા પગ નીચેનું પાટિયું ખસી જશે,તે ક્ષણ પૂર્ણવિરામ હશે ….’

નાસ્તિકતાના પરના નિબંધના છેલ્લેથી બીજા ફકરામાં સમાપનના સૂરે ભગતસિંહ લખે છે :

‘… આ મારી વિચારવાની રીત છે જેણે મને નાસ્તિક બનાવ્યો છે …. મેં એ નાસ્તિકો વિશે વાંચ્યું છે જેમણે બધી મુશ્કેલીઓનો બહાદુરીથી સામનો કર્યો. તેથી હું પણ એક મરદની જેમ ફાંસીના ફંદાની અંતિમ ક્ષણ સુધી ઉન્નત મસ્તક રાખીને ઊભો રહેવા માગું છું.’

ભગતસિંહે આ લખ્યું અને તેના બીજા કે ત્રીજા દિવસે એટલે કે સાતમી ઑક્ટોબરે તેમને, સુખદેવને અને રાજગુરુને ફાંસીની સજા ફરમાવવામાં આવી. એ પણ નોંધાયું છે કે 23 માર્ચ 1931ના દિવસે ફાંસીના થોડાક કલાક પહેલાં પણ જેલર ચત્તાર સિંહે ભગતસિંહને ઇશ્વરને યાદ કરી લેવાની વિનંતી કરી હતી જે આ અવિચળ ક્રાન્તિકારીએ ઠુકરાવી હતી. આ અંગે જગમોહન સિંગ અને ચમનલાલ સંપાદિત ‘ભગત સિંહ ઔર ઉનકે સાથીયોં કે દસ્તાવેજ’માં દિદાર સિંહે લખ્યું છે કે ભગતસિંહે જેલરને કહ્યું હતું :

‘અત્યારે મારો અંત હાથવેંતમાં હોય ત્યારે હું ભગવાનને યાદ કરું તો લોકો કહેશે કે ભગતસિંહ કાયર હતો. એણે આખી જિંદગી ભગવાનને યાદ ન કર્યા અને જ્યારે હવે મોતનો સામનો કરવાનો આવ્યો ત્યારે એ એકાએક પાછી પાની કરે છે. એટલે હું આખી જિંદગી જે રીતે જીવ્યો છું તે જ રીતે મારી આખરી પળો વીતાવું એ વધુ સારું છે.’

પદ્ધતિસરની દલીલો સાથેના પંદરેક પાનાંના આ નિબંધનો સહુથી ઉત્તેજક હિસ્સો ભગતસિંહે આસ્તિકોની માન્યતાઓને પ્રશ્નો પૂછીને તે માન્યતાઓના કરેલાં ખંડનનો છે. ભગતસિંહ એ મતલબનો સવાલ કરે છે કે જેમાં ‘એક પણ વ્યક્તિ પૂર્ણ રીતે સંતુષ્ટ ન હોય’ તેવી ‘દુ:ખો અને સંતાપોથી ભરેલી’ દુનિયાની રચના ‘સર્વશક્તિમાન, સર્વવ્યાપક અને સર્વજ્ઞાની’ ઈશ્વરે શા માટે કરી ? આનો જવાબ આસ્તિકોની માન્યતા મુજબ ‘મનોરંજન’ અથવા વધુ જાણીતો શબ્દ વાપરીને કહીએ તો ક્રિડા એવો હોય છે. ભગતસિંહ આ મનોરંજનને ‘હૃદયહીન, નિર્દયી, દુષ્ટ’ રોમન રાજાએ રોમ નગરને બાળીને મેળવેલા મનોરંજન સાથે અથવા ‘હજારો પ્રાણ’ લઈને ચંગીઝખાને મેળવેલાં મનોરંજન સાથે સરખાવે છે. તે પૂછે છે ‘એ ચેતન પરમ આત્મા … અને નીરોમાં શો ફેર ?’

ત્યાર બાદ ઈશ્વરે વિશ્વનાં કરેલાં સર્જન વિશે પ્રવર્તતી પુરાણકથાઓને અભિપ્રેત રાખીને ધર્મસંસ્થાઓને નામ દઈને પૂછે છે :

‘તમે મુસલમાનો અને ખ્રિસ્તીઓ ! … એ સર્વશક્તિશાળીએ વિશ્વની ઉત્પત્તિ માટે છ દિવસ શા માટે પરિશ્રમ કર્યો અને દરેક દિવસે એ શા માટે કહે છે કે બધું ઠીક છે ? આજે એને બોલાવો … તેને આજની પરિસ્થિતિનું અધ્યયન કરવા દો. અમે જોઈશું કે શું એ કહેવાની હિંમત કરશે કે બધું ઠીક છે ?’

પછી તે કહે છે કે ભગવાનને જેલની કોટડીઓમાં, ઝૂંપડીઓમાં, ચાલીઓમાં તરફડતા લાખ્ખો મનુષ્યો અને ‘પૂજીવાદી રાક્ષસો’ દ્વારા શોષાતા મજૂરો, ‘માનવીનાં હાડકાંઓ પર રચાયેલા’ રાજાઓનાં  મહેલો બતાવીને પૂછવું જોઈએ ‘બધું ઠીક છે’, શા માટે? ક્યાંથી?’

આગળ વધતાં ભગતસિંહ લખે છે : ‘અને તમે હિન્દુઓ, તમે કહો છો કે આજે જેઓ દુ:ખ ભોગવી રહ્યા છે તેઓ પૂર્વજન્મના પાપી છે … પરંતુ આપણે વિશ્લેષણ કરવું જોઈએ કે આ વાતો ક્યાં સુધી ટકે છે.’ હવે ભગતસિંહ પાપ/ગુનો અને દંડ/સજાની છણાવટ કરે છે. ન્યાયશાસ્ત્ર સજા પાછળ પ્રતિશોધ, ભય અને સુધારો એવા ત્રણ હેતુઓ ગણાવે છે. એમાંથી ‘બધા પ્રગતિશીલ વિચારકો’ પહેલાં બે હેતુઓનો અસ્વીકાર કરે છે. દુનિયામાં સજાનું ધ્યેય ‘ગુનેગારને એક અત્યંત યોગ્ય અને શાંતિપ્રિય નાગરિકના રૂપમાં સમાજને પાછો આપવાનું છે’. ભગતસિંહ કહે છે કે હિન્દુ માન્યતા મુજબ ઇશ્વર સજા તરીકે માણસોને ‘ગાય, બિલાડી, વૃક્ષ, જડીબુટ્ટી કે પ્રાણી’ બનાવે છે. ભગતસિંહ લખે છે : ‘તમે આવી 84 લાખ સજાઓ ગણાવો છો. હું પૂછું છું કે મનુષ્ય પર આની સુધારક રૂપમાં શી અસર છે ?તમે આવી કેટલી વ્યક્તિઓને મળ્યા છો જે કહી શકે કે તેઓ પાપ કરવાથી પૂર્વ જન્મમાં ગધેડાના રૂપે જન્મ્યા હતા ?’

દંડના ખ્યાલની છણાવટ કરતાં ભગતસિંહ પૂછે છે : ‘શું તમને ખબર છે કે દુનિયામાં ગરીબ હોવું એ મોટામાં મોટું પાપ, એક શાપ, એક દંડ છે.’ એ સૂચવે છે કે ઈશ્વરે આપેલો ગરીબીનો દંડ માણસને કાં તો વધારે ને વધારે ગુના કરવા પ્રેરે અથવા તો તેને ગરીબ અને અભણ રાખે. ભગતસિંહ દલિત કોમોના નામ આપે છે કે જે ગરીબ છે અને અભણ છે. તેમને ‘દંભી અને અભિમાની બ્રાહ્મણોએ જાણીજોઈને અજ્ઞાની રાખ્યા’, તેમને ‘વેદોના કેટલાંક વાક્યો સાંભળી લેવાથી કાનમાં ઓગાળેલા સીસાની ધારની સજા ભોગવવી પડી?’ પૂર્વજન્મનાં પાપ  દંડસિદ્ધાન્તની ચર્ચા બાદ ભગતસિંહ તારણ કાઢે છે  :

‘આ સિદ્ધાન્ત વિશેષાધિકારયુક્ત લોકોની શોધ છે. તેઓ પોતાની હાથ કરેલી શક્તિ, મિલકત અને ઉચ્ચતાને આ સિદ્ધાન્તના આધાર પર સાચા અને યોગ્ય ઠેરવે છે … ધર્મના ઉપદેશકો અને સત્તાના સ્વામીઓના ગઠબંધનથી જ જેલ, ફાંસીઘર, ચાબૂકો અને આ સિદ્ધાન્તો સર્જાય છે.’

ભગતસિંહનો વધુ એક સવાલ છે : ‘સર્વશક્તિશાળી ઈશ્વર કોઈ વ્યક્તિને તે પાપ કરે છે એ વખતે જ કેમ રોકતો નથી ?’ તેઓ એ મતલબના સવાલો પણ કરે છે કે ઇશ્વર રાજાઓના મનમાં દુનિયાને યુદ્ધમાંથી, અંગ્રેજોના મનમાં ભારતને ગુલામીમાંથી અને પૂંજીપતિઓનાં મનમાંથી દુનિયાને મૂડીવાદમાંથી મુક્ત કરવાની ભાવના કેમ ભરી દેતો નથી ? 

ઇશ્વર ક્યાં ય નથી અને તો લોકો તેનામાં કેમ વિશ્વાસ કરવા લાગ્યા ? એ પ્રશ્નનો ભગતસિંહનો જવાબ ‘સૂક્ષ્મ અને સ્પષ્ટ’ છે : ‘જે રીતે તેઓ ભૂત-પ્રેત અને દુષ્ટ આત્માઓમાં વિશ્વાસ કરવા લાગ્યા તેમ’. આગળ જતા તે સમજાવે છે કે ઈશ્વરનો માણસને બેવડો ઉપયોગ છે – ધાકમાં રાખનાર તરીકે અને મદદગાર તરીકે. ‘પીડાથી ઘેરાયેલા માણસને ઈશ્વરની કલ્પના ઉપયોગી બને છે’ ત્રણેક હજાર શબ્દોના નિબંધના છેલ્લેથી ત્રીજા ફકરાને અંતે કરેલા આ વિધાનને મળતી આવતી વાત તેમણે પહેલાં વધારે શબ્દોમાં પણ કરી છે: ‘શ્રદ્ધા દુ:ખોને હળવા બનાવે છે … ઈશ્વર દ્વારા મનુષ્યને ઘણું આશ્વાસન અને એક આધાર મળે છે’.

ભગતસિંહે નિબંધના શરૂઆતના હિસ્સામાં તેમની નાસ્તિકતા એ એમના અહંકારમાંથી આવી છે એવા વ્યાપક આરોપનો પ્રતિતીજનક દલીલો સાથે જવાબ આપ્યો છે. પછી એ કહે છે કે ઇશ્વરના ઇન્કારનું એમનું કારણ અહંકાર નહીં પણ ‘વિવેકશક્તિ’ છે. આ નિબંધનું ચાલક બળ તે  ભગતસિંહના વિવેકવાદ અર્થાત્‌ બુદ્ધિવાદ કે રૅશનાલિઝમ છે. એ લખે છે : ‘… હું માનું છું કે થોડીક પણ વિવેકશક્તિ ધરાવનાર કોઈ પણ માનવી પોતાના વાતાવરણને તર્કયુક્ત રીતે સમજવાની ઇચ્છા રાખતો હોય છે.’ આ ક્ષમતા તેમને બતાવે છે કે ઈશ્વર અને તેને આનુષાંગિક ધર્મને લગતી વિવિધ માન્યતાઓ આપણા પૂર્વજોએ નવરાશના વખતમાં વિશ્વનાં રહસ્યોને સમજવા માટે કરેલા પ્રયાસનું ફળ છે અને ભેદભાવોનું કારણ પણ એ જ છે. ભગતસિંહ નોંધે છે કે વિશ્વની ઉત્પત્તિ વિશેની તેમની પોતાની સમજ ડાર્વિનના ‘જીવની ઉત્પત્તિ’ ગ્રંથમાંથી આવી છે. અપંગ બાળકનો જન્મ એ પૂર્વ જન્મનાં કરેલાં કર્મોનું ફળ નથી પણ માતાપિતાના અણસમજનું પરિણામ છે એવું જીવવિજ્ઞાનનાં સંશોધકોએ સમજાવ્યું છે એમ તેઓ જણાવે છે. ભગતસિંહ કહે છે :

‘વિકાસ માટે ઊભા થયેલા દરેક માણસે રૂઢિગત શ્રદ્ધાના દરેક પાસાની ટીકા તથા તેના પર અવિશ્વાસ કરવો પડશે અને તેને પડકારવા પડશે.’ આ પહેલાં એ કહી ચૂક્યા છે : ટીકા અને સ્વતંત્ર વિચાર બંને ક્રાન્તિકારી માટે અનિવાર્ય ગુણ છે.’ 

નિબંધમાં ભગતસિંહે નાસ્તિકતા તરફ વળવાની પોતાની પ્રક્રિયા સમજાવી છે. ‘રૂઢિચુસ્ત આર્યસમાજી’ દાદાના પ્રભાવમાં ઉછરેલ ભગત શાળાજીવન સુધીના તબક્કામાં સવાર-સાંજ પ્રાર્થના ઉપરાંત વધારાના કલાકોમાં ગાયત્રી મંત્ર’ કરનાર ‘પૂરો ભક્ત’ હતો. બદલાવ આવવા લાગ્યો તે અસહકારના આંદોલન દરમિયાન રાષ્ટ્રીય કૉલેજમાં અભ્યાસના વર્ષોમાં. અહીં આવીને ધાર્મિક સમસ્યાઓ અંગેની વિચારણા અને ‘તેમની ટીકાટિપ્પણી’ શરૂ કરી. પરંતુ હજુ ભગત ‘કાપ્યા વગરના સજાવેલા લાંબા વાળ’ રાખનારો આસ્તિક હતો. ‘ઈશ્વરનાં અસ્તિત્વમાં દૃઢ નિષ્ઠા હતી’, પણ ‘શીખ કે બીજા ધર્મોની પૌરાણિકતા અને સિદ્ધાન્તોમાં વિશ્વાસ બેઠો ન હતો’. ક્રાન્તિકારી પક્ષમાં જોડાયા પછી ખબર પડી કે ઘણાં સભ્યો કે સમકાલીન ક્રાન્તિકારીઓ પણ ઈશ્વરમાં ઊંડી શ્રદ્ધા ધરાવતા હતા. ચળવળ માટે સમય-સંજોગો એવા આવ્યા કે તેમને ‘પાર્ટીનું અસ્તિત્વ જ અસંભવ જેવું લાગવા માંડ્યું’. ભગતસિંહને થયું કે ‘હું જ મારા ક્રાન્તિકારી કાર્યક્રમની નિરર્થકતા વિશે નિશ્ચિત બની જઈશ’ એટલે ‘અધ્યયન’ શરૂ કર્યું. માર્ક્સ, લેનિન, ટ્રૉટ્સ્કી, બાકુનિન વાંચ્યા. ‘યથાર્થવાદ’ આધાર બન્યો. ‘1926ના અંત સુધીમાં મને એ વાતનો વિશ્વાસ થઈ ગયો કે એક સર્વશક્તિમાન પરમેશ્વરની વાત, જેણે બ્રહ્માંડનું સર્જન, સંચાલન અને દિગ્દર્શન કર્યું એ માત્ર બકવાસ છે.’ 1927માં લાહોરની જેલમાં તેમના પર સાથી ક્રાન્તિકારીઓની માહિતી આપવા તો દબાણ આવતું જ હતું પણ સાથે ઈશ્વરને ભજવા માટે પણ તેમને સમજાવવામાં આવતા. આ કસોટીના કાળને તે નાસ્તિકતા થકી જ પાર કરી ગયા હતા. ભગતસિંહ આ સંદર્ભમાં લખે છે કે ‘ઈશ્વરમાં વિશ્વાસ રાખનાર હિન્દુ મૃત્યુ પછી રાજા થવાની આશા રાખી શકે છે. એક મુસલમાન કે ખિસ્તી સ્વર્ગમાં ફેલાયેલી સમૃદ્ધિના આનંદની, ઇનામની કલ્પના રાખી શકે.’ પણ ઈશ્વરમાં ન માનનારને આવી કોઈ આશા રાખી શકે નહીં. એમાંના એ પોતે પણ એક છે. એટલે એ કહે છે : ‘કોઈ પણ સ્વાર્થ વગર, આ લોક  કે પરલોકમાં કોઈ ઇનામ મેળવવાની ઇચ્છા વગર મેં અનાસક્ત ભાવથી મારા જીવનને સ્વતંત્રતાના ધ્યેય પર સમર્પિત કર્યું છે.’ તેઓ આગળ લખે છે :

‘ જે દિવસે આપણને આ વિચારો ધરાવતાં ઘણાં બધાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓ મળશે કે જેઓ પોતાનું જીવન માનવોની સેવામાં અને પીડિત માનવતાના ઉદ્ધારમાં સમર્પિત કરશે તે દિવસ મુક્તિના શુભ આરંભનો દિવસ હશે.’ 

ભગતસિંહ માટે ઈશ્વર નથી, જે કંઈ છે તે માનવતા જ છે.

આસ્તિકતાને નામે અંધશ્રદ્ધા, ધર્મના નામે ધતિંગ, અપાર કર્મકાંડ, સંસાધનોના પ્રચંડ બગાડ કરતા ધાર્મિક ઉત્સવોના ઘોડાપુરમાં ભારતના સાધનસંપન્ન લોકો જ નહીં પણ શાસકો પણ વહી રહ્યા છે, વંચિતોને વહેવડાવી રહ્યા છે. એવા કાળમાં  શહીદે આઝમ ભગતસિંહનો ‘મૈં નાસ્તિક ક્યોં હૂં?’  નિબંધ ઘરેઘરે પહોંચે તે જરૂરી છે. આ વર્ષે 28 સપ્ટેમ્બરે ભગતસિંહની જન્મજયંતી અને સર્વપિતૃ અમાવાસ્યા એક જ દિવસે આવી છે એ એક સખત વિરોધાભાસી યોગાનુયોગ છે. આવા દિવસો થકી સમાજમાં ફેલાતો અંધકાર ભગતસિંહના આ નિબંધ થકી દૂર થાય અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રકટે એવી શુભેચ્છા સહુ નાગરિકોએ એકબીજાને આપવી જોઈએ.  

[1,686 શબ્દો]                 

***** 

26  સપ્ટેમ્બર 2019

e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

[“નવગુજરાત સમય”, શુક્રવાર, 27 સપ્ટેમ્બર 2019ના અંકમાં પ્રગટ લેખકની ‘ક્ષિતિજ’ નામક સાપ્તાહિક કટારની સંવર્ધિત તથા વિસ્તૃત રજૂઆત]