હું એને "ચેમો" કહેતો.
એ મને "નોના શેઠ”.
"મ્હા'ત્મા ગોધરે આયા'તા તારે તારો જનમ, એમ મારા ડોહા કે'તા" એ એના પિતાની રૂડી યાદ. બાકીની બધી ભૂંડી.
માને મારઝૂડ કરતા બાપને માથે પથરો ઝીકી ખેરડી નદીને પેલે પારથી અમારી વાડીમાં ભાગી આવેલો.
બાર વર્ષની ઉંમરે, દિવસે દા'ડિયું ને રાતે "રોમ રોમ" રટતાં વાડીનું રખેવાળું કરતાં એના જીવનની શરૂઆત થઇ હતી.
ગુસ્સામાં મારા બાપુજી એને કોઈક વાર "કમીના, કોળીની જાતના" કહેતા તેથી એ પોતાની જાતને કોળી સમજતો.
કૂકડો એની સવાર પાડતો. સૂરજના તાપમાં પડતો પોતાનો પડછાયો એને સમય કહેતો. માળામાં પાછાં વળતાં પંખી એને સાંજનાં એંધાણ દેતાં અને બુડતે સૂરજે એ ચૂલો સળગાવતો.
અડધી પોતડી ને કોક વાર માથે ફાળિયા સિવાય કાળા ડીબાંગ શરીર પર બીજું કોઈ વસ્ત્ર નહીં. બીડી કે હુક્કો પીએ ત્યારે જ ખબર પડે કે અંધારામાં એ ક્યા ઊભો કે બેઠો છે.
શરીર પર ચરબીનો એક ઔંશ નહીં. બસ હાડકાંનું માળખું. જીવવાનું દ્રઢ મનોબળ જ એને પાવડા- કૂહાડી ઊંચકાવે ને હળ ચલાવડાવે.
વાર તહેવાર કે મહિના માસની એને અટકળ, પણ મોસમની તો પૂરી ભાળ.
ખેરડી નદી ચોમાસે ઉભરાય નહીં તો જીવે ઉચાટ અને પાકમાં જીવાત પડે કે જનાવર પેસે તો ય એને સંતાપ.
મોટા શેઠ એના બાપ અને ધરતી એની માવડી સમાન.
રુખલી એની બાઈડી.
બરડે સોળ ને સૂજેલી આંખો લઇ એના ધણીને મે'લી દા'ડીયે આવેલી. પછી વાડીએ જ રહી ગયેલી.
બેઉ સંગાથે બીડી પીવે.
વરસે બે વરસે છોરું જણે!
બે ચાર વરસ સુધી છોકરાં નાગા ફરે.
જીવી જાય તે ઢોર ચારે ને દસ બાર વરસે મજૂરીએ લાગી જાય.
બાપુજી દાણા આપે, રહેવાનું ખોરડું અને ઊતરેલાં કપડાં આપે.
વાર તહેવારે કે ટાણે રોકડા પૈસા ય લઇ જાય.
પૈસા ગણતાં આવડે પણ હિસાબ કરતાં ન આવડે.
છોરો પંદર વરસનો થયેલો એ પહેલાં તો લાડી લઇ આવેલો. લગન માટે લીધેલા પૈસાનું વ્યાજ આપવા એ ય ચક્કીએ ચડી ગયેલો. "ઘેમલા"ના નામે બધા એને ઓળખે.
એના બાપની જેમ એનું ય કોઈ સાચું નામ ન જાણે.
અટકનો તો સવાલ જ નહીં.
એમની ઓળખાણ એમનો અંગૂઠો!
બીડીઓએ ચેમાનાં ફેફસાં ભરખ્યાં.
ભૂવા બોલાવ્યા. ઘર ગામઠી ઈલાજ કરાવ્યા.
આખી જિંદગી અમારી વાડીમાં ગુજારી ત્યાં જ ગુજરી ગયો.
અંત સુધી એનું ખરું નામ જણાવ્યા વગર!
અને મારું નામ જાણ્યા વગર!
નદીની પેલી પાર પડતર જમીનમાં એને અગ્નિદાહ દેવાયો.
એણે જ સીંચેલા અને ઊગાડેલા પીળા ગલગોટાનો હાર પહેરાવી.
સૌજન્ય : https://www.facebook.com/bdshah810
અમેરિકાની ૧૭૭૬ની જેફોરસોનિયન લોકશાહી ક્રાંતિને લેનિને, “મહાન, સાચા અર્થમાં મુક્તિદાયી, સાચું ક્રાંતિકારી યુદ્ધ’’ ગણાવ્યું હતું, જેમાં વેપારીઓ, નાના ખેડૂતો, બગીચામાલિકો, શ્વેત અને અશ્વેત ખેડૂતોના સમૂહની પ્રમુખ ભૂમિકા હતી, તેને ૨૪૪ વર્ષ થયાં. આ ક્રાંતિએ અમેરિકાના નિર્બંધ મૂડીવાદી વિકાસના દરવાજા ખોલી કાઢ્યા પણ તેણે ઘરઆંગણાની અશ્વેતોની ગુલામી પ્રથા નાબૂદ ના કરી અને મૂળ નિવાસીઓને કોઈ ગણતરીમાં ના લીધા.
યહૂદી ઇતિહાસકાર, પુરાતત્ત્વશાસ્ત્ર અને સેલિબ્રિટી અધ્યાપક યુવાલ નોઆ હરારી, તેમના ‘બેસ્ટસેલર’ પુસ્તક ‘સેપિયન્સ’માં જણાવે છે કે સાઠ લાખ વર્ષ પહેલાં, વિશ્વની ધરા પર મનુષ્યબીજ પેદા થયું. તેમાંથી બે લાખ વર્ષો – પૂર્વે મનુષ્યપ્રાણી પાંગર્યું. માનવપ્રાણી કહી શકાય તેવો જીવ તેર હજાર વર્ષ પછી વિકસ્યો. ઇતિહાસકારો ને પુરાવિદોએ તેને ‘હોમો સેપિયન’ જેવી સંજ્ઞા આપી. પૃથ્વીના પટ પર તે ભમતો, રઝળતો, રખડતો, શિકાર કરીને ખાતો અને નદી કે સરોવરોના કિનારે કે પાસેનાં જંગલોમાં વૃક્ષો નીચે પડ્યો રહેતો. શિકાર અને જળાશયોનાં પાણી પર તે નભતો. ગામઠી ગુજરાતી ભાષામાં તેને જંગલી કે બર્બર કહેવાય છે. જો કે તેને જંગલી, બર્બર ગણવામાં વિવેક નથી. એને આદિમ જન કે આદિમાનવ કહેવો વધારે વાજબી ગણાય. મનુષ્યપ્રાણીના નીચલા દરજ્જાનાં રૂપો નષ્ટ થયાં, પણ આદિમ જન ટક્યો, જીવ્યો અને હજારો વર્ષ પછી તે આધુનિક માનવ તરીકે વિકાસ પામ્યો છે. જીવનના જુદા જુદા તબક્કાઓ પસાર કરી તે વિજ્ઞાન-ટેક્નોલૉજીપટુ બુદ્ધિશાળી માનવ બન્યો છે. સંભવતઃ પ્રાણીસૃષ્ટિમાં એ શ્રેષ્ઠ છે. જરૂરત પ્રમાણે એકથી બીજી જગ્યાએ તે સ્થળાંતરો કરતો રહ્યો છે. એ રીતે આખા વિશ્વમાં તે વસ્યો ને ફેલાયો છે. મૂળ બીજ એક, પણ જુદા જુદા દેશો-પ્રદેશોમાં જુદી ભૂગોળ, આબોહવા, વિવિધ ખોરાક, તાપમાન વગેરે કારણે એ ક્યાંક કાળો, ક્યાંક શ્યામવર્ણો, ક્યાંક લાલઘૂમ, ક્યાંક પીળો, ક્યાંક ઊજળો, ક્યાંક ધોળો કે ધોળિયો, એમ ચામડીના જુદા જુદા રંગોવાળો બન્યો. ક્યાંક બટકો, ક્યાંક મધ્યમ તો ક્યાંક ઊંચો-લાંબો બની રહ્યો. એક જ મૂળનો હોવાથી ભારતના વેદકાલીન ઋષિઓએ કહ્યું, ‘વસુધૈવ કુટુંબમ્’ – વિશ્વ એક કુટુંબ છે. We all are a ‘family of man’!
