રવીન્દ્ર પારેખ

ટેકનોલોજીના ઘણા ફાયદા છે, તે નિર્વિવાદ છે, પણ તેણે સંવેદનશીલ માણસની શાંતિ હરી લીધી છે. એમાં પણ AI(આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ)ની બાબતમાં અનેક તર્કવિતર્ક થતા આવ્યા છે. AIના આવવાથી અનેક સમસ્યાઓ સર્જાશે, એમ કહેવાય છે, તો તેનાથી સગવડો ઊભી થશે, એમ પણ કહેવાય છે. એક વાત બહુ સ્પષ્ટ છે કે હ્યુમન બ્રેઈનથી ચડિયાતું જગતમાં બીજું કંઇ નથી. એમાં કોઈ શંકા નથી કે AI અન્ય ટેકનોલોજીની જેમ માણસની મદદ માટે જ છે, તેના લાભ દેખાઈ પણ રહ્યા છે, પણ તેના ગેરલાભ પણ છે જ ! સૌથી વધારે હાઉ અત્યારે નોકરીઓ જવાનો છે. આમ તો AIને લીધે નવી નોકરીઓ પણ સર્જાઈ છે, છતાં નોકરીઓ જવાનો ડર સાવ પાયા વગરનો નથી. એવું બનવાનું કે બધા જ ઇચ્છા છતાં, ટેકનોલોજીથી અપડેટ ન હોય, એ સ્થિતિમાં નોકરીઓ પર જોખમ ઊભું થવાનું. એ સંજોગોમાં જે સ્કિલ્સથી અપડેટ હશે, તેની નોકરી રહેશે ને જે અપડેટ નથી, એમની નોકરીઓ જશે. એ જળવાય એની ખાતરી નથી.

એ પણ છે કે બધા, બધી જ વાતે અપડેટ ન પણ હોય. એવું હોત તો બધા જ વકીલ, ડોક્ટર્સ, એન્જિનિયર્સ, સાયન્ટિસ્ટ હોત, પણ એવું નથી. બધાં જ નંબર વન હોત તો બીજા નંબરની જરૂર જ ના હોત. બધા જ સફળ હોત, તો ‘નિષ્ફળ’ જેવા શબ્દનું અસ્તિત્વ પણ ન હોત ! હાલ નોકરી કરતા ઘણાં નોકરિયાતો AIને લીધે નોકરી ગુમાવશે, એથી વધુ નિષ્ફળતા બીજી કઈ હોવાની હતી? બને છે એવું કે પક્ષપાતી વલણને કારણે ઘણાંને AI દ્વારા નોકરી ખવાઈ જશે એમ લાગે છે, તો એટલા જ ‘ઘણાં’ને કારણે નવી નોકરીઓનું સર્જન થશે, એવું પણ લાગે છે. એ હકીકત છે કે AIને કારણે 2025માં અમેરિકામાં 549 કમ્પનીઓમાં 1,50,00૦થી વધુએ નોકરીઓ ગુમાવી છે. નોકરીઓ નવી સર્જાશે એ ખરું, પણ 1,50,00૦ લોકોએ હાલ તુરત તો નોકરી ગુમાવી જ છે ને એટલી નોકરી નવી ઊભી થઈ છે એવી કશી જાહેરાત નથી.

તે સાથે જ એક ઓપન AI કમ્પનીના સી.ઈ.ઓ. સેમ ઓલ્ટમેને એવી ખુશ ખબર પણ આપી કે આવનારાં વર્ષોમાં નોકરીઓમાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો આવતા, નોકરીઓ જશે, પણ 2035 સુધીમાં કેટલાં ય સેક્ટર્સમાં પગાર આકાશને આંબશે. એ પણ છે કે જે નોકરી ચાલુ હશે, ત્યાં પણ ડિગ્રી નહીં, પણ AI સ્કિલ્સ જ જરૂરી બનશે. ટૂંકમાં, નોકરીઓ, ડિગ્રીઓની કિંમત નહીં રહે. લાખો નોકરીઓને ભોગે, AI સ્કિલ્સનું જ વર્ચસ્વ રહેશે. એ સ્કિલ્સ માટે ડિગ્રીઓની જરૂર રહેશે કે કેમ, તેનો ફોડ પડ્યો નથી, હા, એ જાણનારનો પગાર આકાશને આંબતો હશે એ નક્કી !

ઘણાંને નોકરી વગરના કરી, થોડા જાણકારોને આકાશ આંબતો પગાર આપીને, બાકીનાઓને જીવવા લૂંટ ચલાવવી પડે એવી વ્યવસ્થાનો કદાચ કોઈને જ વાંધો નથી. ભારતમાં તો આમે ય લાખો ડિગ્રીધારીઓ નોકરીની રાહ જોવામાં ઉંમર ખુટાડી રહ્યા છે, ત્યાં AIનું આક્રમણ તેમને કયું આશ્વાસન પૂરું પાડશે એ પ્રશ્ન જ છે. જે આવે છે તે અપડેટ રહેવાનું જ સૂચવે છે. અપડેટ રહેવાથી મેળવવાનું શું છે, તો કે આકાશ આંબતો પગાર ! એ વિદેશમાં હશે કદાચ, પણ ભારતમાં પગારને નામે આકાશ જ હાથમાં આવે એવી શક્યતાઓ વધારે છે. પ્રશ્ન તો એ રહે કે આટલા બધા અપડેટ રાખીને આપણે ત્યાં તેનો કોઈ અર્થ રહે એમ છે? અપડેટ હોવું નોકરીના ચાન્સ વધારે કદાચ, પણ તેથી નોકરીની સલામતીની કોઈ ખાતરી મળતી નથી.

ઘણાં ક્ષેત્રોમાં નોકરિયાતોને અપડેટ રાખવાના ગંભીર પ્રયત્નો થાય છે, એ રીતે બધા અપડેટ રહેવા મથે પણ છે, પણ સવાલ એ છે કે એમ અપડેટ રહેવાનો કોઈ અર્થ જ ન રહેતો હોય તો શું કરવાનું? ગયા ગુરુવારના જ સમાચાર છે કે DEO કચેરી, સુરતમાં ‘ઉચ્ચ શિક્ષણના પડકારો અને ગુણવત્તા’ એ વિષય પર 5 યુનિવર્સિટીના કુલપતિઓની એક બેઠક મળી. એમાં શું થયું તે તો નથી ખબર, પણ શિક્ષણનું ભલું કરવા અંગે, અપડેટ રહેવા અંગે વાતો થઇ હશે એમ કલ્પી શકાય. એકતરફ અપડેટ રહેવાનું સૂચવાય ને બીજી તરફ ઇન્ટર્નશિપ અંગે ગુજરાત યુનિવર્સિટી પાસે, વ્યવસ્થાનો પૂરતો સમય હોવા છતાં 8 જાન્યુઆરી સુધી તો દોડાદોડી અને અરાજકતાનો જ માહોલ જોવા મળ્યો છે. નવી એજ્યુકેશન પોલિસીમાં ઇન્ટર્નશિપનો આગ્રહ 2020થી રખાયો હોવા છતાં, કેટલીક યુનિવર્સિટીઓમાં જે ઉદાસીનતા જોવા મળી છે તે પોલિસીની ધરાર અવગણનાથી વિશેષ કંઇ નથી. નવી પોલિસી પ્રમાણે જેમણે પહેલાં સેમેસ્ટરમાં પ્રવેશ લીધો હતો, તેઓ હવે ત્રીજા સેમેસ્ટરમાં આવી ગયા છે ને નિયમ પ્રમાણે છેલ્લા સેમેસ્ટરમાં ઇન્ટર્નશિપ ફરજિયાત છે ને તેને અંગે યુનિવર્સિટીની કોઈ ગંભીરતા ન જણાતી હોય તો અપડેશન મજાક જ બની રહે કે બીજું કંઇ?

એવી જ રીતે સુરતની 210 સરકારી તેમ જ ગ્રાન્ટેડ શાળાના આચાર્યો માટે 6થી 8 જાન્યુઆરી દરમિયાન તાલીમનું આયોજન થયું. તાલીમમાં આચાર્યો સબળ નેતૃત્વ કઈ રીતે પૂરું પાડી શકે એની વાત થવાની હતી, પણ શિક્ષકો BLOની કામગીરીમાં મહિનાઓથી સ્કૂલોમાં જ જઈ શકતા ન હોય ને બેત્રણ વર્ગના બાળકોને ભેગા કરીને આચાર્યે જ ભણાવવું પડતું હોય ત્યાં નેતૃત્વ કોનું ને શાનું કરવાનું? રાજ્યની ધોરણ ૩થી 8ની ત્રિમાસિક પરીક્ષા 2 ફેબ્રુઆરીથી લેવાની જાહેરાત થઈ હતી, પણ શિક્ષકો 13 ફેબ્રુઆરી સુધી BLOની કામગીરીમાંથી જ પરવારે એમ નથી, તો પરીક્ષા લેવાશે કે કેમ તે સ્પષ્ટ નથી. પરીક્ષા સ્થગિત કરવાની માંગ હતી, પણ આગળ શું થયું તેની વિગતો જાહેર થઈ નથી. મતદાર યાદી સુધારણાને લીધે પરીક્ષા મોકૂફ રહે એમ બને. ધારો કે મોકૂફ ન રહે ને પરીક્ષા લેવાય, તો તે ભણાવ્યા વગર જ લેવાની થશે, કારણ વર્ગ શિક્ષણ તો લગભગ થયું જ નથી.

કોરોના પછી, વર્ગ શિક્ષણની ગંભીરતા ઘટી છે ને પરીક્ષા લેવાય કે ન લેવાય, માસ પ્રમોશન કે અન્ય રીતે વિદ્યાર્થીનું વર્ષ ન બગડે એની કાળજી રખાય છે, એનું પરિણામ એ આવ્યું છે કે 8માં સુધીના વિદ્યાર્થીનું વાચન, ગણન નબળું રહી જવા પામ્યું છે. આમાં તાલીમ અને અપડેશનનો કોઈ અર્થ રહે છે? આખું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોકળ થઇ ગયું છે. બહારથી બધી ટાપટીપ ચાલે છે, સાધન સામગ્રી પણ પૂરાં પડે છે, પણ જે વિદ્યાર્થીઓ માટે એ થાય છે, એ તો જેવા આવ્યા છે એવા જ કોરા ઘરે પાછા જાય છે. આ તો સ્કૂલ બંધ હોય, વિદ્યાર્થીઓ ગોંધાયેલા હોય, બહારથી શૈક્ષણિક સામગ્રી પણ અંદર પહોંચવા ઉત્સુક હોય, પણ પહોંચાડનારાઓ જ બહારથી અંદર જવાને બદલે, બીજી કામગીરીઓમાં રોકાયેલા હોય તે યોગ્ય છે? ખર્ચ, ઢગલો થાય છે, પણ વિદ્યાર્થીઓ તેનો લાભ લે એવી વ્યવસ્થા લગભગ રહી નથી.

સુરતની શિક્ષણ સમિતિ સંચાલિત શાળાઓનાં નવાં ભવન તૈયાર થઇ રહ્યાં છે, આધુનિક પ્રયોગશાળાઓ, ક્લાસરૂમ, કોમ્પ્યુટર લેબ … વગેરેમાં અઢળક ખર્ચ થાય છે. છેલ્લાં પાંચ વર્ષની વાત કરીએ તો ખર્ચમાં 80 ટકાનો વધારો થયો છે. શૈક્ષણિક વર્ષ 2021-’22માં વિદ્યાર્થી દીઠ 31,902નો ખર્ચ થતો હતો તે વધીને હવે 55,383 રૂપિયા થયો છે. ટૂંકમાં, પાંચ વર્ષમાં વિદ્યાર્થી દીઠ ખર્ચ 23,50૦ વધ્યો છે. એની સામે બાળકોની શૈક્ષણિક ગુણવત્તા ખાડે ગઈ છે. બધું હોય ને વિદ્યાર્થીઓને ભણાવનાર શિક્ષકો જ ન હોય તો બધો ખર્ચ ખાતર પર દિવેલ જ થાય કે બીજું કંઇ? ગુજરાત જ કદાચ એવું રાજ્ય છે કે બેકારીમાં માસ્તરો પાસે નોકરી નથી ને સ્કૂલમાં બાળકો પાસે શિક્ષકો નથી. શિક્ષણ તો એક ઉદાહરણ તરીકે લીધું, પણ અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ ઉજવણાં ને ઉઠમણાં સમાંતરે ચાલે છે. શિક્ષિત બેકારોની સ્થિતિ એવી દયનીય છે કે AI બીજી કેટલી નોકરીઓ ભરખી જશે તે ચિંતાનો વિષય છે. અપડેટ થાવ કે આઉટડેટેડ થઇ જાવ એવા દિવસો આવ્યા છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 12 જાન્યુઆરી 2026

એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણને કોઈ એકનો પક્ષ લેવાનું નહીં પોસાય કે ન તો મુંગા મ્હોંએ જોવાનું પોસાશે, આ ઝડપી પણ કેલ્ક્યુલેટેડ નિર્ણયો લેવાનો વખત છે. 

ચિરંતના ભટ્ટ

એક એવી થ્રિલર ફિલ્મની કલ્પના કરો જ્યાં ચાર અલગ-અલગ જગ્યાએ તણખા થઇ રહ્યા હોય અને બધાનું કેન્દ્ર કોઈ એક જ વિસ્ફોટક હોય. દરેક તણખો વિશ્વના અલગ ખૂણેથી ઉઠ્યો હોય, છતાં બધા એક જ દારૂગોળાના ઢગલા તરફ આગળ વધી રહ્યા હોય. અત્યારે આપણે આવી જ દુનિયામાં જીવી રહ્યા છીએ. યુરોપ યુદ્ધના ધોરણે શસ્ત્ર સજ્જ થઈ રહ્યું છે, મધ્ય પૂર્વ હિઝબુલ્લાહના રોકેટ અને ઈરાનના પડછાયામાં ધૂંધવાઈ રહ્યું છે, દક્ષિણ ચીની સમુદ્ર તાઈવાન અને વિવાદિત ટાપુઓને લઈને ઉકળી રહ્યો છે, અને અમેરિકાના દેવાનો બોજ સૌને ડૂબાડવાની ધમકી આપી રહ્યો છે. આ કોઈ અતિશયોક્તિ નથી. આ ચાર ભીષણ જિયોપોલિટિકલ પ્રેશર પોઈન્ટ્સ એકસાથે વકરી રહ્યા છે. આપણે એ સમજી લેવું જોઈએ કે આ આપણે માટે, ભારત માટે દૂરના આંચકા નથી, આ આપણી અર્થવ્યવસ્થા, આપણી એનર્જી સિક્યોરિટી પર અને આપણા વ્યૂહાત્મક વિકલ્પો પર સીધો પ્રહાર છે.

ભારત માટે આ અત્યારે કેમ અગત્યનું?

મુંબઈની ઓઈલ રિફાઈનરીઓ માટે આ સંકટનો અર્થ છે ક્રૂડના વધતા ભાવ, કારણ કે હુતી ડ્રોન્સ રાતા સમુદ્રના શિપિંગ રૂટમાં અવરોધ બનીને છવાયા છે. સેન્સેક્સ પર નજર રાખનારાઓ માટે આ FIIનો ભય છે કારણ કે યુ.એસ.નું દેવું વધી રહ્યું છે અને ટ્રેઝરી ડગમગી રહી છે. સાઉથ બ્લૉકના સંરક્ષણ આયોજકો માટે, આ સસ્તા રશિયન ઓઈલ અને યુરોપથી આવતા સેમિકન્ડક્ટરની અછત વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો ખેલ છે, અને તે પણ એવા સમયે જ્યારે ચીની કોસ્ટ ગાર્ડના જહાજો આપણા આંદામાન બેકયાર્ડમાં ઘૂસણખોરી કરી રહ્યા છે. રૂપિયો, આપણા વ્યાપારિક માર્ગો, આપણી ટેક સપ્લાય ચેઈન – આ બધું જ આ ચાર તોફાની મોજાં પર સવાર છે. આપણે પહેલાં પણ મહાસત્તાઓની હરીફાઈ જોઈ છે, પરંતુ એકસાથે ચાર મોરચે ખૂલી જાય એવી સંભાવનાઓ પહેલા ક્યારે ય નથી ખડી થઈ. આ ચાર મોરચા શું છે અને શા માટે છે તે સમજીએ.

યુરોપની € 800 બિલિયનની વૉર ચેસ્ટ : પીસ ડિવિડેન્ડનું પડીકું વળી ગયું છે

યુરોપિયન યુનિયનનો ‘રી-આર્મ યુરોપ’ પ્લાન € 800 બિલિયન જેટલું ભંડોળ ભેગું કરવા ધારે છે, જેમાં માત્ર પોલેન્ડ જ ટેન્ક, મિસાઈલ અને ડ્રોન્સ માટે € 43 બિલિયનના ખર્ચની તૈયારીમાં છે. જર્મનીએ સંરક્ષણ માટે તેની ઉધાર લેવાની બંધારણીય મર્યાદા હટાવી દીધી છે, આ પગલું કટોકટીમાં ઈમરજન્સી કાચ તોડવા સમાન છે. રશિયાનું હાઇબ્રિડ યુદ્ધ હવે માત્ર યુક્રેનની ખાઈઓ પૂરતું સીમિત નથી; તે બાલ્ટિક પાઈપલાઈન્સમાં તોડફોડ, જર્મન પાવર ગ્રીડ પર સાયબર હુમલા અને પોલેન્ડ પર નાટો ડ્રોન્સ તોડી પાડવા સુધી વિસ્તર્યું છે. આ ‘કોલ્ડ વોર ૨.૦’ છે, પણ એકપણ નિયમો વગરનું.

ભારત માટે આ ગણિત બેધારી તલવાર જેવું છે. રશિયન તેલ સસ્તું છે અને પશ્ચિમી દેશો નારાજ હોય છતાં પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણી રિફાઈનરીઓને હજુ પણ એ ડિસ્કાઉન્ટ મળે છે. પરંતુ જે સેમિકન્ડક્ટર અને રેર અર્થ (rare earths) ઉત્પાદનોની આપણને જરૂર છે તે આપણને જોઇએ એ રીતે નથી મળી રહ્યા. કારણ કે યુરોપની સંરક્ષણ ખરીદીની હોડ સેમિકન્ડક્ટર અને રેર અર્થની વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને ખોરવી રહી છે. આપણને ‘મેક ઈન ઇન્ડિયા’ માટે તેની સખત જરૂર છે. વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે યુરોપનું ધ્યાન ભટકેલું હોવાથી ઇન્ડો-પેસિફિક કોઑપરેશન પર ધ્યાન આપવાનો તેની પાસે સમય નથી. જ્યારે તમારા ભાગીદારો પોતાના ઘરની આસપાસની સુરક્ષામાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે QUADનું ફોકસ હચમચે છે. 1993ના મુંબઈ બ્લાસ્ટને ફંડ પૂરું પાડનારા હવાલા નેટવર્ક્સ હવે RDX નહીં પણ ડ્રોન્સ છુપાવી રહ્યા છે. આ સંજોગોમાં હાઇબ્રિડ જોખમો વૈશ્વિક બની ગયા છે, અને આપણે ઇચ્છીએ કે ન ઇચ્છીએ, આપણે પણ તેની ઝપેટમાં છીએ.

હિઝબુલ્લાહનું મિસાઇલ આર્સેનલ : મધ્ય પૂર્વનું ‘રીલોડિંગ‘ 

2024ના નાજુક યુદ્ધવિરામ છતાં, દક્ષિણ લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહની હજારો પ્રિસિઝન-ગાઈડેડ મિસાઇલો તૈનાત છે અને નેતન્યાહુની 2026ની આક્રમક સમયરેખા ટૂંકી થઈ રહી છે. ઈઝરાયલ હવે ઈરાની સપ્લાયના વધુ એક દાયકાને સાંખી નહીં લે. તેહરાનના આંતરિક વિદ્રોહને કારણે અરાજકતા વધે છે, પણ તેમનું પ્રૉક્સી નેટવર્ક અકબંધ છે, જે દરેક યુદ્ધવિરામને ‘રીલોડ ફેઝ'(શસ્ત્રો ફરી ભરવાના સમય)માં ફેરવી નાખે છે. ઈરાન એક તરફ BRICSના મિત્રનો અને બીજી તરફ ધરીના કઠપૂતળી નચાવનારનો પણ, એમ બંને રોલ ભજવે છે. આ બેવડું વર્તન સમિટના ફોટા માટે સારું છે પણ વાસ્તવિક રણનીતિ માટે મુશ્કેલ છે.

અહીં આપણને સીધો ફટકો વાગે છે: હુતી ડ્રોન્સ ભારતના 12% ઓઈલ ઈમ્પોર્ટને રાતા સમુદ્રમાં રૂંધી રહ્યા છે, જેનાથી મુંબઈની રિફાઈનરીઓ માટે ખર્ચ વધી રહ્યો છે અને રૂપિયાની અસ્થિરતા વધી રહી છે. ચાબહાર પોર્ટ, જે અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા માટે આપણો પાછલો દરવાજો છે, તે ટ્રમ્પની ટીમ દ્વારા પ્રતિબંધોની ગપસપ વચ્ચે ફસાયો છે. અહીં કડીઓ જોડીને આપણે સમજવું જોઇએ કે જે હવાલા ચેનલો એક સમયે ટેરર ફંડિંગ કરતી હતી તે હવે ડ્રોન સપ્લાય લાઈન્સને મદદ કરી રહી છે. જો હિઝબુલ્લાહનો મોરચો ભડકે તો ક્રૂડ ઓઈલ $ 100 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે, જે આપણા 7% ગ્રોથ ટાર્ગેટને ફટકો મારી શકે છે. જ્યારે તમારા કહેવાતા મિત્રો એકબીજા પર મિસાઇલો છોડતા હોય ત્યારે આપણા વડા પ્રધાનની મલ્ટી-એલાઈનમેન્ટ સ્ટ્રેટેજી (સૌની સાથે મિત્રતા, કોઈની સાથે ગઠબંધન નહીં) ડગમગવા લાગે તે સ્વાભાવિક છે.

દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના ફ્લેશપોઈન્ટ્સ : ગ્રે–ઝોન વૉરફેર હવે ‘હોટ‘ થઈ રહ્યું છે

બેઇજિંગ આક્રમણની જાહેરાત કરવામાં નથી માનતું; તે ફિલિપાઈન્સના રિસપ્લાય જહાજોને વોટર કેનનથી ટક્કર મારવામાં, પેટ્રોલ બોટને લેસરથી અંધ કરવામાં અને રીફ રડાર્સ દ્વારા ગુપ્ત રીતે ઇન્ટેલ ડોમિનન્સ મેળવવામાં પોતાની રણનીતિ ગોઠવે છે. સેકન્ડ થોમસ શોલ (Second Thomas Shoal) પર અથડામણો વધી છે, ચીનના કોસ્ટ ગાર્ડ થિટુ આઈલેન્ડ પાસેનું કોમ્યુનિકેશન જામ કરે  છે અને વિવાદિત એટોલ્સ (પરવાળાના ટાપુઓ) પર કિલ્લેબંધી કરે છે. તાઈવાન પર આક્રમણની ચર્ચાઓ વધી રહી છે કારણ કે શી જિનપિંગ “બ્રુટ ફોર્સ” (બાહુબળ) માટેની તકો શોધી રહ્યા છે, પરંતુ અસલી ઈનામ માત્ર તાઈપે નથી, ખરેખર તો તે પેસિફિકના ચોકપોઈન્ટ્સ (chokepoints) પરનું નિયંત્રણ છે જે વૈશ્વિક વેપારને દોરનાર પરિબળ છે. ASEANની કોડ-ઓફ-કન્ડક્ટ વાટાઘાટો અટકી પડી છે કારણ કે મનિલા “એક ઈંચ પણ” જમીન ન છોડવાની પ્રતિજ્ઞા લઇને બેઠું છે અને બેઇજિંગ દરેક ચેતવણીને અવગણે છે.

આ બધું આપણા ઘરના પછવાડામાં છેડાયેલી બબાલ બની ગઈ છે. આપણા આંદામાન બેઝ મલાક્કા સ્ટ્રેટ પર નજર રાખે છે, આપણું 80% ઓઈલ આ ચોક પોઈન્ટ પરથી પસાર થાય છે, ત્યાં અત્યારે ચીની કેરિયર્સ પેટ્રોલિંગ કરી રહ્યા છે. સમુદ્રમાં ફિલિપાઈન્સની અથડામણો એ જમીન પર આપણા LAC સ્ટેન્ડઓફનો પડઘો પાડે છે; ચીનનો સ્પાર્ટલી (Spratly) વિસ્તારવાદ એ જ ક્રમિક અતિક્રમણની રણનીતિ છે જે આપણે ગલવાનમાં જોઈ હતી. QUAD નેવલ ડ્રીલ્સ વધી રહી છે, પરંતુ ટ્રમ્પના “અમેરિકા ફર્સ્ટ” ટેરિફ્સ એકસાથે આપણા એક્સપોર્ટને ફટકો મારી રહ્યા છે, જેના કારણે આપણે વિયેતનામ સાથે પોર્ટ એક્સેસ માટે મિત્રતા કેળવતા AUKUS ભાગીદારોને બ્રહ્મોસ મિસાઈલોથી સજ્જ કરવા મજબૂર થયા છીએ. આવામાં આપણને એક નાનકડી ભૂલ પણ ભારે પડશે. પશ્ચિમમાં બાંગ્લાદેશમાં ચીની એરબેઝનું બનવું, ઉત્તર-પશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન-સાઉદી ડિફેન્સ પેક્ટ વગેરે આ આખા ખેલને વધુ પેચીદો બનાવે છે.

અમેરિકાનો $ 38 ટ્રિલિયનનો ડેટ બોમ્બ એટલે આર્થિક તણખાનું તેજ થવું 

અમેરિકાનું દેવું હવે દર અઠવાડિયે $ 11 બિલિયનનું વ્યાજ ખાઈ રહ્યું છે, જે 2026ના નાણાકીય વર્ષના શરૂઆતના અઠવાડિયામાં ફેડરલ ખર્ચના 15% જેટલું છે. મેડિકેર અને સોશિયલ સિક્યુરિટીનો આ ઘા વધુ આકરો બનાવે છે, જેમાં ખાધ જી.ડી.પી.ના 6.7% રહેવાનો અંદાજ છે. ટ્રમ્પની ટેરિફ યોજનાઓ $ 300-400 બિલિયનની આવકનું વચન આપે છે, પરંતુ CBO આરોગ્ય સબસિડી વધવા અને કાઁગ્રેસ જાન્યુઆરીની ડેડલાઈન તરફ દોડતી હોવાથી આગળ ટ્રિલિયન્સની ખોટ જોઈ રહ્યું છે. આ કોઈ થોથાંમાં લખેલું જ્ઞાન નથી પણ, એક આર્થિક બ્લેક હોલ છે જે વૈશ્વિક મૂડીને ગળી રહ્યું છે અને વૈશ્વિક સ્તરે વ્યાજના દરો વધારી રહ્યું છે.

ભારત પાસે લગભગ $ 250 બિલિયનની યુ.એ.સ ટ્રેઝરી છે, જે આપણી ચિંતા વધારે છે. જો વોશિંગ્ટન કોઈપણ પ્રકારના રિસ્ટ્રક્ચરિંગ કરશે તો આપણા રિઝર્વને ફટકો પડશે. વધુ આકરી બાબત એ છે કે, ગભરાયેલા વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FII) ઉભરતા બજારોમાંથી પૈસા પાછા ખેંચી લેશે, જેનો સીધો અર્થ છે : સેન્સેક્સમાં અસ્થિરતા, રૂપિયા પર દબાણ, અને ભારતીય કંપનીઓ માટે મોંઘું ધિરાણ. ટ્રમ્પનું લેટિન અમેરિકા તરફ વળવું અને “પ્રભાવના ક્ષેત્રો”(spheres of influence)ની એકલતાવાદી નીતિ યુરોપને આર્થિક રીતે ખુલ્લું મૂકી દે છે, જેનો અર્થ છે કે યુક્રેન સહાયની ખાલી જગ્યા કોઈએ તો ભરવી જ પડશે. કલ્પના કરી શકશો કે આર્ટિલરી શિપમેન્ટ માટે કોને કૉલ આવી રહ્યો છે? જેમ ઓપનહાઈમરના બોમ્બને કારણે શસ્ત્રોની હોડ જન્મી હતી એ રીતે યુ.એસ.ની આર્થિક બેદરકારી વિરોધીઓને સજ્જ કરી રહી છે અને મિત્ર રાષ્ટ્રોને અસ્થિર કરી રહી છે. આપણા રૂપિયાના રક્ષણ માટે ફોરેક્સની કિલ્લેબંધી જોઇશે, બીજાના અવિચારી ખર્ચનું પરિણામ ભોગવવાનું આપણને પોસાય તેમ નથી.

ભારતની વ્યૂહરચના : મુશ્કેલીઓ વચ્ચે સંતુલનનો ખેલ

આ ચાર તણખા અલગ નથી પણ તેમનું એકબીજા સાથે મળવું જ ખરો ખેલ છે. મધ્ય પૂર્વનો ભડકો ઓઈલના ભાવ વધારનારો છે, એ પણ એવા વખતે જ્યારે યુ.એસ.ના દેવાના બોજાનો ગભરાટ આપણા બજારો તોડી રહ્યો છે. યુરોપનું રી-આર્મામેન્ટ સેમિકન્ડક્ટર સપ્લાય ઘટાડે છે જ્યારે ચીનની શિપિંગ વધતી ભીંસ જેટલો સપ્લાય છે તેને ય આપણા સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી ખડી કરે છે. આ બધા સંજોગો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, બધું ભેગું થઈ રહ્યું છે.

આવામાં આપણી રણનીતિ શું હોઈ શકે? પહેલું, રશિયા-ઈરાનની ધરીની બહાર એનર્જી ડાયવર્સિફિકેશન કરી શકાય. એટલે કે યુ.એ.ઈ. (UAE) સાથે LNG કોન્ટ્રાક્ટને વેગ આપવો, મોઝામ્બિક ગેસ ફિલ્ડનો ઉપયોગ કરવો, અને છેવટે ન્યુક્લિયર બેઝલોડ વિસ્તારવા માટે વધુ ગંભીરતાથી વિચારવું. બીજું, યુદ્ધના ધોરણે સંરક્ષણનું સ્વદેશીકરણ કરવું જોઇએ. જેમ કે, તેજસ Mk2નું ઉત્પાદન, સ્વદેશી ડ્રોન્સ, અને R&Dને ફંડ આપવા માટે બ્રહ્મોસની નિકાસ પર ધ્યાન આપવું જોઇએ. આપણે એવી સપ્લાય ચેઈન પર નિર્ભર ન રહી શકીએ જે જરા સરખા જિયોપોલિટિકલ હલચલથી હથિયારમાં ફેરવાઈ જાય. ત્રીજું, BRICSનો ઉપયોગ એક બ્લૉક તરીકે નહીં પણ બેલેન્સર (સંતુલન સાધનાર) તરીકે કરવો. આપણે કોઈ નવા કોલ્ડ વૉરમાં કોઇ રાષ્ટ્રનો પક્ષ નથી લઈ રહ્યા, પરંતુ ભીંસમાં આવવાથી બચવા માટે આપણને લીવરેજની જરૂર છે.

બાય ધી વેઃ 

મુંબઈના ઝવેરી બજારના વેપારીઓ જે સોનાના ભાવ ટ્રેક કરે છે, બેંગલુરુના કોડર્સ જે સપ્લાય ચેઈન સોફ્ટવેર બનાવે છે, પંજાબના ખેડૂતો જે ખાતરના ભાવ જોઈ રહ્યા છે; તે બધાં વિદેશ નીતિને અનુસરે કે ન અનુસરે, તે બધાં જ આ મોજાં પર સવાર છે. ભારત 1962થી મહાસત્તાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવી રહ્યો છે, પરંતુ આ વખતે સંતુલન કરવા માટેની ભોંય સાંકડી થઈ રહી છે અને ઝંઝાવાતની ગતિ વધી રહી છે. આ ચાર તણખા સાબિત કરે છે કે કોઈપણ રાષ્ટ્ર સલામત પ્રેક્ષક નથી, આપણે કોઈ બીજાની થ્રિલર ફિલ્મના એક્સ્ટ્રા કલાકાર બનીને ન રહી શકીએ. હવે ડિરેક્ટરની ખુરશી સંભાળવાનો સમય આવી ગયો છે.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 11  જાન્યુઆરી 2026

મુંબઈના મહેલો જોયા પછી જોવા જઈએ મુંબઈની જેલો 

આપણે જોયા મુંબઈના મહેલ. હવે શું જોશું? મુંબઈની જેલ. ગભરાતા નહિ. જેમ મહેલમાં રહેવા નહોતા ગયા, તેમ જેલમાં પણ રહેવા નહિ જઈએ. ફક્ત જોશું, જાણશું. મુંબઈની પહેલી જેલ બંધાવી હતી મુંબઈના બીજા ગવર્નર જેરાલ્ડ ઓંગીઆરે. ખરા અર્થમાં મુંબઈનો ઘડવૈયો. પણ નથી મળતી એની જન્મ તારીખ. ઈ.સ. ૧૬૪૦ના કોઈક દિવસે જન્મ. જેમ જન્મ તારીખ મળતી નથી, તેમ નથી મળતું ક્યાં ય તેમનું બાવલું કે તેમનું ચિત્ર જોવા. ૧૬૭૭ના જૂનની ૩૦મી તારીખે તેમનું અવસાન થયું. ક્યાં ભણ્યા, શું ભણ્યા? નથી ખબર. ૧૬૬૧ના નવેમ્બરમાં સુરત ખાતેની અંગ્રેજોની ‘કોઠી’(ઓફિસ)માં કારકૂન તરીકે નીમાયા. પછી બન્યા સ્ટોર કીપર. પછી નોકરીમાં કેટલાં પગથિયાં, ક્યારે ચડ્યા એ જાણવા મળતું નથી. પણ ૧૬૬૯ના જુલાઈની ૧૪મી તારીખે સુરત-મુંબઈના પહેલા ગવર્નર સર જ્યોર્જ ઓક્સેન્ડનનું મૃત્યુ થયું તે પછી ઓંગીઆરની નિમણૂક મુંબઈના ગવર્નર તરીકે થઈ. ૧૬૭૦ના જાન્યુઆરીની ૧૧મી તારીખે ઓંગીઆર સુરતથી વહાણમાં બેઠા અને થોડા દિવસ પછી મુંબઈ પહોંચ્યા. 

તે મુંબઈ આવ્યા ત્યારે મુંબઈમાં લગભગ જંગલરાજ હતું. ચોર-લૂંટારા ધોળે દિવસે ય લોકોને રંજાડતા. ખુદ ડેપ્યુટી ગવર્નર કેપ્ટન હેન્રી યંગ લાંચ-રુશ્વત માટે નામચીન. ઓંગીઆરે એ અંગે તપાસ કરીને યોગ્ય પગલાં લીધાં. પછી વળી મુંબઈમાંના ગોરા લશ્કરની એક ટુકડીએ બળવો કર્યો. ઓંગીઆરે કડક હાથે બળવો દબાવી દીધો. એટલું જ નહિ, બળવાખોરોના નેતા કોર્પોરલ ફેકને ફાંસીની સજા કરી અને જાહેરમાં એ સજાનો અમલ કરાવ્યો.

મુંબઈ આવ્યા પછી ઓંગીઆરને સમજાયું કે અહીં કોટ વિસ્તારમાં એક વિશાળ મકાન બાંધવાની જરૂર છે. આ મકાનમાં મુંબઈની કોર્ટ બેસી શકે એવી સગવડ હોય. મુંબઈના લશ્કર અને અંગ્રેજ રહેવાસીઓ માટે જરૂરી એવો ખાધાખોરાકીનો સામાન રાખવાનાં ગોદામ પણ હોય. લશ્કર માટેનો દારૂગોળો, હથિયારો, અને બીજો સરંજામ પણ રાખી શકાય એવી સગવડ હોય. અને ગુનેગારોને રાખવા માટેની જેલ પણ હોય. આજની ભાષામાં એક ‘મલ્ટી પર્પઝ’ મકાન. એ વખતે ઓળખાતું ‘જનરલ હાઉસ’ તરીકે. ઓંગીઆરની પોતાની ઓફિસ પણ એ જ મકાનમાં. અને જ્યારે એ ઓફિસમાં હોય ત્યારે બારણાં સતત ખુલ્લાં જ રહે. મુંબઈનો કોઈ પણ રહેવાસી – ગોરો કે ‘દેશી’ – આવીને ગવર્નરને મળી શકે. 

ટાઉન હોલ બંધાયો ત્યારે લંડનમાં બેઠેલા ખેરખાંઓએ ખરચ અંગે કેટલા વાંધા-વચકા કાઢેલા એ આપણે અગાઉ જોયું છે. પણ ઓંગીઆરે તો લંડનમાં કોઈને પૂછ્યા વગર બોમ્બે ગ્રીન(આજનું હોર્નીમન સર્કલ)થી થોડે દૂર, ગનબો સ્ટ્રીટ અને બોરા બજાર સ્ટ્રીટ જ્યાં કાટખૂણે મળે છે ત્યાં જગ્યા પસંદ કરી લીધી. ત્યાં બાંધવાના મકાનનો પ્લાન જાતે બનાવી લીધો. અને એ પ્રમાણે મકાન બંધાવી પણ લીધું. બધું થઈ ગયા પછી હિસાબ મોકલ્યો લંડનના ડિરેક્ટરોને. તરત ભડક્યા: આટલો બધો ખરચ? અને તે ય અમને પૂછ્યા ગાછ્યા વગર? ઓંગીઆરે ઠંડે કલેજે જવાબ મોકલ્યો. આ ખરચ તમને ન પોસાતો હોય તો બધો ખરચ હું અંગત રીતે ભોગવી લઈશ. પણ પછી જ્યાં સુધી આ મકાન કોઈ પણ સરકારી કામ માટે વપરાતું રહે ત્યાં સુધી હું માગું તેટલું ભાડું સરકારે મને ચૂકવવું પડશે! કહેવાની જરૂર ખરી, કે લંડનના સાહેબોએ ખરચની પૂરેપૂરી રકમ મંજૂર કરી દીધી.

માપલા પોરનો નકશો 

એક બાજુ ગનબો સ્ટ્રીટ (આજનું નામ રુસ્તમ સીધવા સ્ટ્રીટ) અને બીજી બાજુ બોરા બજાર સ્ટ્રીટ. એક જમાનામાં આ સ્ટ્રીટ પરની ઘણીખરી દુકાનો બોરા(વહોરા)ઓની હતી એટલે આ નામ. અને હજી આજે પણ આ નામ બદલાયું નથી. પણ ગનબો સ્ટ્રીટનો કિસ્સો મજેદાર છે. ૧૯મી સદીના મુંબઈના જ્યોતિર્ધરોમાંના એક તે જગન્નાથ શંકરશેઠ. તેમનું કુટુંબ મૂળ કોંકણનું. જગન્નાથજીના દાદા ગણબાશેઠ કોંકણથી મુંબઈ આવીને વસ્યા. વેપાર-વણજ ખૂબ ખીલ્યો. કોટ વિસ્તારમાં પોતાનો બંગલો બાંધ્યો. અંગ્રેજો સાથે મીઠા સંબંધ. એટલે જે રસ્તા પર તેમનો બંગલો હતો તેને અંગ્રેજોએ તેમનું નામ આપ્યું. પણ ‘ગણબા’ના અંગ્રેજી ઉચ્ચાર પ્રમાણે નામ આપ્યું Gunbow Street. વખત જતાં આ વાત વિસરાઈ ગઈ. કેટલાક માનવા લાગ્યા કે આ કોઈ અંગ્રેજનું નામ હશે. આઝાદી પછી જ્યારે મુંબઈના રસ્તાઓનાં પાટિયાં પરથી અંગ્રેજોનાં નામ ભૂંસીને નવાં નામ લખાવા લાગ્યાં ત્યારે આ રસ્તો બની ગયો રુસ્તમ સીધવા માર્ગ. નામ બદલવાની નેતાઓની હોંશમાં એક મરાઠી માણૂસનું નામ ભૂંસીને તેની જગ્યાએ એક પારસીનું નામ લખાઈ ગયું!

બોરા બજાર સ્ટ્રીટ, ૧૮૭૫માં

  ખેર! સમયના રસ્તે આપણે ઘણા આગળ નીકળી ગયા. પાછા જઈએ જેરાલ્ડ ઓંગીઆરે બંધાવેલા વિશાળ મકાન પાસે. બોરા બજાર સ્ટ્રીટ પર આવતા-જતા લોકોને રોજ દેખાય જેલમાં પુરાયેલા ગુનેગાર કેદીઓ. કારણ જેલના આગલા ભાગમાં સળીઆ જડેલા હતા અને એ સળીઆ પાછળ ઊભેલા કેદીઓ રસ્તા પરથી આવતા-જતા લોકો પાસે ભીખ માગતા! પણ કેમ? કારણ એ વખતે અહીં જ નહિ, ગ્રેટ બ્રિટનમાં પણ નિયમ એવો હતો કે જેલમાં રહેવા-ખાવાનો ખરચ કેદીઓએ પોતે સરકારને ચૂકવવો પડે! એ સળીઆવાળી જગ્યાની પાછળ નાની ઓરડીઓ હતી જેમાં કેદીઓ રાતે સૂઈ શકતા. તેની પાછળ બે હોલ હતા. જેમાં કેદીઓ જમતા, કસરત કે મજૂરીના કામ કરતા. 

જેલની જાળીમાંથી લંબાતા હાથ 

જેલની પાછળના ભાગમાં હતું વિશાળ કોર્ટ હાઉસ. જ્યાં બ્રિટિશ શાસનની પહેલી અદાલત બેસતી. એ અદાલતમાં બાર અંગ્રેજ ન્યાયાધીશોની નિમણૂક ઑંગીઆરે કરેલી અને તેઓ પોતે ગવર્નર ઉપરાંત ચીફ જસ્ટીસ પણ હતા. કોર્ટ હાઉસની પાછલી બાજુએ વિશાળ પોર્ચ બાંધેલો હતો જેમાં થઈને કોર્ટ હાઉસમાં દાખલ થવાતું. છેલ્લા પાછલા ભાગમાં નાનાં મોટાં ગોડાઉન હતાં જેમાં જાતભાતનો સરકારી સામાન સંઘરાતો. પાછલી બાજુના દરવાજામાંથી આ સામાનની આવા-જા થતી. ૧૮૦૩ની આગમાં આ વિશાલ ઈમારતનો ઘણોખરો ભાગ બળીને ખાક થઈ ગયો હતો. તેમાંનો કેટલોક ભાગ ફરીથી બાંધવામાં આવેલો.

મલબાર હિલ પરથી દેખાતી કોટમાં લાગેલી આગ (૧૮૦૩)

ક્યારે, અને શા માટે, એ તો ચોક્કસ જાણવા મળતું નથી પણ આ બધી ઇમારતો સરકારે વેચી નાખી અને એ ખરીદનાર હતા મૂસા માપલા નામના ધનાઢ્ય વેપારીના વડવાઓ. આ મૂસા માપલા હતા એ જમાનાના મોટા વેપારી. અંગ્રેજોના માનીતા. કહેવાય છે કે એક વખત કોટ વિસ્તારની ઘણીખરી જમીન આઠ જમીનદારોની માલિકીની હતી, અને એ આઠમાંના એક હતા મૂસા માપલા. તેમણે આ જગ્યામાં નાનાં-મોટાં મકાનો બાંધીને માપલાઓને મોટી સંખ્યામાં વસાવ્યા. તેથી એ મકાનો ‘માપલા પોર’ તરીકે ઓળખાયા. આજની ભાષામાં કહીએ તો આ માપલા પોર એક Gated Community હતું. અને હા, તેના નામમાંના ‘પોર’નો સંબંધ સંસ્કૃતના ‘પુર’ સાથે નહિ, પણ ગુજરાતીના ‘પોળ’ શબ્દ સાથે છે. 

ઓંગીઅરે બંધાવેલા વિશાળ મકાનમાંથી જેલ ક્યારે અને શા માટે ખસેડવી પડી એ જાણવા મળતું નથી. પણ ત્યાંની જેલ બંધ થયા પછી કેદીઓને ડોંગરીના કિલ્લામાં રાખવામાં આવેલા. ૧૭૨૮માં મુંબઈના ન્યાયાધીશોએ સરકારને દરખાસ્ત મોકલી કે ૨,૦૦૦ રૂપિયાના ખર્ચે ડોંગરીના કિલ્લાના એક ભાગને જેલ બનાવી શકાય તેમ છે. અલબત્ત, લંડનમાં બેઠેલા બડેખાંઓએ આવો ખરચ કરવાનો નનૈયો ભણી દીધો. એટલે મુંબઈના ગોરા અને બીજા કેટલાક રહેવાસીઓ પર ટેક્સ નાખીને આ રકમ ઊભી કરવાનું નક્કી થયું. જો કે પછી કોઈક કારણસર ડોંગરીના કિલ્લાને જેલ તરીકે વાપરવાને બદલે ૫,૦૦૦ રૂપિયાના ખર્ચે કિલ્લાની બાજુમાં જેલ માટે નવું મકાન બાંધવામાં આવ્યું.

પણ ૧૭૩૯માં મરાઠા લશ્કર ડોંગરીના કિલ્લા પર ચડાઈ કરે એવો ભય ઊભો થયો. ત્યારે એ મકાન ખાલી કરવામાં આવ્યું. મોદી નામના કોઈ શખસ પાસેથી તેનું મકાન મહીને ૨૫ રૂપિયાના ભાડે રાખીને કેદીઓને ત્યાં ખસેડવામાં આવ્યા. કેદીઓને ખાધાખોરાકી પૂરી પાડવાની જવાબદારી પણ એ મકાન માલિકને સોંપવામાં આવી. વખત જતાં ભાડા પેટે ૧,૭૪૨ રૂપિયા અને ખાધાખોરાકી પૂરી પાડવા પેટે ૧,૦૩૬ રૂપિયાનું બિલ મોદીએ સરકારને મોકલ્યું. પણ સરકારે આ બિલ પેટે ફક્ત ૩૯૮ રૂપિયા ૩ આના ૯ પાઈની જ રકમ ચૂકવી! જો કે લાંબી લખાપટ્ટી પછી સરકારે બાકીની રકમ પણ ચૂકવી દીધી. પણ ૧૭૪૫માં આ મકાન જર્જરિત થઈ ગયું છે અને તેને રિપેર કરવાની જરૂર છે એમ સરકારને લાગ્યું. પણ સમારકામ પેટે એક ફદિયું પણ ખરચવાની મકાન માલિક અને સરાકાર, બન્નેએ ના પાડી દીધી. એટલે જેલને મરીન યાર્ડમાં ખસેડવાનું નક્કી થયું. પણ બ્રિટિશ નૌકાદળના અધિકારીઓએ આ અંગે નનૈયો ભણી દીધો. એટલે પછી કેદીઓને ડોંગરીના કિલ્લાના એક જર્જરિત ભાગમાં રાખવામાં આવ્યા. ૧૭૬૯માં એ કિલ્લો તોડી પાડવાનું નક્કી થયું ત્યારે ન છૂટકે નૌકાદળના અધિકારીઓ કેદીઓને મરીન યાર્ડમાં રાખવા તૈયાર થયા. પણ એ જગ્યા બહુ નાની હોવાથી ફોર્ટ જ્યોર્જના અમુક ભાગને જેલ તરીકે વાપરવાની દરખાસ્ત રજૂ થઈ. આ અંગેના ખરચનો અંદાજ તૈયાર કરવા માટે સરકારી ઇજનેરને જણાવાયું. ૧૭૭૮માં ઈજનેરે રૂ.૧૬,૨૫૨ અને ૩ આનાનો અંદાજ આપ્યો જે જોતાં વેંત એ દરખાસ્તને અભરાઈએ ચડાવી દેવાઈ. હવે સરકારને તુક્કો સૂઝ્યો કે આટલા ખરચમાં તો શહેરમાં ક્યાંક સારી જગ્યાએ જેલનું મકાન બાંધી શકાય. છેવટે ૧૭૯૯માં સરકારે ઉમરખાડી ખાતે જમીનનો પ્લોટ ખરીદ્યો અને ત્યાં જેલનું નવું મકાન બાંધવાનું શરૂ કર્યું. ૧૮૦૪માં એ પૂરું થયું.

આ બધી જેલોમાં ગુનેગારોને કેવી કેવી સજા થતી એની વાતો હવે પછી. 

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 10 જાન્યુઆરી 2026