વિકસિત દેશોની મુલાકાત લઈ પાછા ફરેલા ભારતીયો ત્યાંની સ્વચ્છતા વિષે અચૂક વખાણ કરશે. અલબત્ત, તેમાનાં જ કેટલાંકને ત્યાંની ‘વધારે પડતી’ ચોખ્ખાઈથી અનઇઝીનેસ પણ ફીલ થવા માંડતી હોય છે. કારણ કે ભારતીય ગંદકીનાં મૂળભૂત સંસ્કારોની અભિવ્યક્તિને ત્યાં ફરજિયાતપણે અંકુશમાં રાખવી પડતી હોય છે.

અનુશાસનનાં સંપૂર્ણ અભાવમાં જીવતી ભારતીય પ્રજા માટે ચોખ્ખાઈ બિલકુલ અગત્યનો મુદ્દો નથી, કારણ કે ગંદકી સાથેનું સહઅસ્તિત્વ બધાને અનુકુળ આવી ગયું છે. આપણાં રસ્તા, હોસ્પિટલો, રેસ્ટોરાનાં રસોડાં, બસ-અડ્ડા, રેલવે સ્ટેશનો, એરોપ્લેનનાં ટોયલેટ, કામ કરવાની જગ્યાઓ, બિલ્ડીંગના દાદરા, સરકારી સ્કૂલો, તીર્થસ્થાનો તથા તમામ જાહેર શૌચાલયો આપણી બેઢંગી અને ગોબરી રહેણીકરણીની સાક્ષી પૂરાવે છે. જ્યાં ને ત્યાં ગૂ-ત્યાગ કરતાં રખડતા કૂતરા, તથા જ્યાં ને ત્યાં પાનની પીચકારીથી પોતાની સિગ્નેચર ચોટાડતાં લુખ્ખાઓ વચ્ચે સ્વચ્છતા અંગેની સમજણમાં પૂર્ણતઃ એકરૂપતા દેખાય છે. આપણા તીર્થસ્થાનો કોહવાણની દુર્ગંધથી મઘમઘતા હોવા છતાં પ્રતિષ્ઠિત ઘરોનાં કહેવાતા ચોખલિયાઓ પણ ધાર્મિક લાગણીના આવેગમાં આવી જઈ, આ જાતની જગ્યાઓ પર ગૌરવ-પૂર્વક આળોટવા જતા હોય છે.

જાહેર સ્થળોને ‘સરકારી માલિકીની જગ્યા’ માની લઈ તેને બદબૂદાર બનાવતા રહેવાની માનસિકતા આપણી પ્રજામાં કોમન-સેન્સની ડેફિશિયન્સી બતાવે છે. કોઈ પરદેશી પ્રજા ફૂટબોલની મેચ બાદ પોતાની સીટ નીચેનો કચરો વીણીને પ્લાસ્ટિક બેગમાં ભરી લે એ ઘટના આપણને સૌને દિગ્મૂઢ બનાવી મુકે છે કારણ કે આપણે તો આવી કોઈ હરકતની કલ્પના પણ કરી નથી ! આપણે કહેવાતા ઉત્સવ-પ્રેમીઓ માટે તહેવાર એટલે માનવ-મહેરામણનું ઉમટી પડવું, ખૂબ ઘોંઘાટ કરવો, ટ્રાફિક-જામ કરવો અને આખરે આખેઆખા ઇલાકાને ગંદવાડમાં બદલીને બેજવાબદાર બની ચાલતી પકડવી. તહેવારની ઉજવણી એટલે જાહેરમાં બેતમીઝ બની, આવી વિકૃતિઓ આચરી તેનો આનંદ લેવો અને તેનો ગર્વ પણ લેવો.

સમાજની અંદર રહેતા નાગરિકો એકબીજાને આદર આપે તથા એકબીજાને અગવડરૂપ ન બનવા અંગે કાળજી લે એ ભાવનાને વિકસિત દેશોમાં ‘સિવિક સેન્સ’ કહેવામાં આવે છે. આ જાતની સેન્સ માટે ભારતીય મગજો બહુ કેળવાયેલાં નથી. ગીવ એન્ડ ટેક જેવું આ સરળ ગણિત આપણે હજુ શીખ્યા નથી.

જે લોકશાહીમાં નૈતિકતાનું સ્તર નિમ્ન હોય એવી પ્રજા પાસે જાહેરમાં રીતભાત-પૂર્વક વર્તવા અંગે જો કે વધુ પડતી અપેક્ષા રાખી શકાય નહિ.

https://www.facebook.com/nihar.meghani?fref=ts

મહાભારતમાં આ સૂત્ર વાંચવા મળશે જેનો અર્થ છે, તમે ધર્મની રક્ષા કરો, તો ધર્મ તમારી રક્ષા કરશે. એટલે કે આ વાયદો પરસ્પરનો પરસ્પરને માટે છે. એમાં વન વે નથી. આપણે ધર્મે કંડારેલી પગદંડી પર ચાલીશું તો એ આપણને ધોરી માર્ગ પર થઈને જીવન સંપૂર્ણ કરવાનું બળ આપશે. દરેક વ્યક્તિ અને સમાજ આખાએ પોતે જેની પાસેથી રક્ષણની અપેક્ષા રાખી છે તેની જાળવણી કરવાની પોતાની ફરજ સમજીને નિભાવી ત્યાં સુધી બંનેનું હિત જળવાયું. અધર્મી વ્યક્તિ કે ધર્મચ્યુત પ્રજાનું કોઈ ધર્મ આપોઆપ રક્ષણ કરે એવી અપેક્ષા રાખવાનું આ સૂત્રમાં નથી કહ્યું.

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી જે ધર્મે માનવ જાતનું રક્ષણ કર્યું, તેના પ્રતિપાલનમાં ચૂક આવી છે. માનવ પોતે પોતાના ધર્મનું પાલન નથી કરતો અને ધર્મના નામે અધાર્મિક કૃત્યો કરીને પછી ધર્મ સંસ્થાઓ તથા રાજ્ય પાસેથી પોતાના રક્ષણની માંગણી કરે છે.

એવે ટાણે વિચાર આવે કે ધર્મએ આપણને શું શું આપ્યું? પ્રથમ ફાયદો માનવ જગતને નૈતિક મૂલ્યોની પ્રાપ્તિ થઈ એ છે. આમ જોવા જઈએ તો નીતિમત્તા એ કદાચ આધુનિક સંગઠિત ધર્મની વિભાવના કરતાં ઘણી જૂની માર્ગદર્શિકા છે, પરંતુ ધર્મના સંસ્થાપન બાદ નૈતિક મૂલ્યોને વધુ પ્રગટપણે એક ચોક્કસ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું એમ કહી શકાય. એટલે દરેક ધર્મના અનુયાયીઓને પોતપોતાના ધાર્મિક ઉપદેશો, વાર્તા-કથાનકો અને પ્રાર્થના-ભક્તિગીતો દ્વારા નીતિમત્તાના ધોરણોની મંજૂષા મળે છે એમ સ્વીકારી શકાય. ધર્મનું બીજું પ્રદાન એ છે કે તે કોઈ ચોક્કસ માનવ સમૂહને સંગઠિત કરવામાં પણ કારણભૂત છે જે તેનું એક ઉત્તમ પાસું છે. જે તે ધર્મના અનુયાયીઓ એક બીજાના હિતમાં સાથે મળીને કામ કરે અને જરૂર પડયે સંકટ સમયે મદદ કરવા હાજર રહે એમ એક માનવીય પાસું ખીલે અને પોષાય છે તે નફામાં.

ધર્મના અનુસરણથી થતો ત્રીજો મહત્ત્વનો ફાળો એ થયો કે આપણને અનેકાનેક સુંદર પૂજગૃહો મળ્યા. દરેક ધર્મને પોતાની એક આગવી પૂજા-પ્રાર્થના-ઇબાદતની ખાસિયત હોય છે. તો એને માટે બાંધવામાં આવતા ગિરજાઘર, સિનેગોગ, મંદિર અને મસ્જિદ એક અભૂતપૂર્વ સ્થાપત્ય અને કલાના નમૂના પૂરા પાડે છે. એ મકાનોના બાંધકામમાં ગણિત, વિજ્ઞાન, શિલ્પ-સ્થાપત્ય અને ચિત્ર કલાઓનો સુભગ સંયોગ થાય છે. ઈશ્વરાભિમુખ બનવા એ સ્થાનોની સ્વચ્છતા અને શુચિતા જળવાઈ રહેતી હોય છે અને પૂજા, પ્રાર્થના કરતી વખતે તથા ઉપદેશાત્મક પ્રવચનો કરવાને સમયે એક વિશિષ્ટ શિષ્ટાચાર અને શિસ્તનું પાલન થતું હોય છે જે કોઈ પણ માનવ સમૂહ માટે કેળવવા જેવો ગુણ છે.

ચોથું અને આસ્તિક કે નાસ્તિક સહુને સ્પર્શી જાય તેવું ધર્મનું પ્રદાન હોય તો સંગીત-નૃત્ય જેવી લલિત કલાઓને પોષવાની તેની ક્ષમતા. મસ્જિદ પરથી પોકારાતી બાંગ સાંભળો, ગુરુદ્વારામાં ગવાતાં શબદના શબ્દો ઝીલો, ગીર્જાઘરમાં શિસ્તબદ્ધ રીતે ઘૂંટાઈને આવતા હિમ્સના સુરો સાંભળો કે મંદિરોની ઝાલરના રણકારે લલાકારાતા ભજનોની મસ્તી માણો; સાંભળનારને સંગીતના જાદુનો સ્પર્શ કરાવ્યા વિના ન રહે. ગોડ, અલ્લાહ અને ઈશ્વરને યાદ કરવાની કે તેના ગુણગાન ગાવાની રીત જો આવી રસીલી ન હોત, લોક ક્યારનું ય તેનાથી વિમુખ થઈ ગયું ન હોત, ભલા ? જે જે ધર્મમાં ભક્તિ સંપ્રદાય ફૂલ્યો ફાલ્યો, તે તે પ્રજાને ધર્મના ઓઠા હેઠળ નૃત્ય અને નાટ્ય કળા વિકસાવવાની તકો પણ મળી. પુરાતન કાળમાં રાજાઓ અને આધુનિક સમયમાં રાજ્ય કે અન્ય દાનેશ્વરીઓના ટેકાથી આ તમામ કલાઓ વિકસી અને નભી છે તે શેં ભૂલાય? રામ કથા ભજવાતી હોય કે કબીરનાં ભજનો ગવાતાં હોય, ધર્મને નામે અભિનય શક્તિ અને સુર-તાલની કાબેલિયતનો પરચો કરાવવાની તક મળે એ કંઈ ઓછો લાભ કહેવાય?

ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ પવિત્ર ગણાતાં સ્થળોની યાત્રા કરવાનું મહત્ત્વ દુનિયાના મુખ્ય મુખ્ય ધર્મોમાં લગભગ સરખું ગણવામાં આવે છે જેને પરિણામે લોકોમાં ભાવનાત્મક એકતા પેદા થાય છે. એ ધર્મનું પાંચમું પ્રદાન માની શકાય. મોટા ભાગનાં યાત્રાધામો પર્વત ઉપર, રણમાં, અતિ ઠંડા પ્રદેશમાં, કોઈ ઊંડી ખીણમાં, ગુફામાં કે માનવ વસતિથી અતિ દૂર એવા સપાટ મેદાનમાં રચવા પાછળ લોકો થોડી સાહસિકતા કેળવે, પ્રકૃતિની મજા માણે, થોડું કષ્ટ ભોગવતા શીખે, સહનશીલ બને, મક્કમ નિર્ધારથી ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવાનું બળ મેળવે એ હેતુ હશે, એમ જરૂર માનવાનું મન થાય. જુઓને ભારત જેવા અતિ વિશાળ દેશમાં ચાર ધામની યાત્રા કરવા લોકો પગપાળા, ગાડામાં કે ટ્રૈનમાં જતાં ત્યારે મારગમાં આવતાં જંગલ, ઝાડી, નદી, પર્વતો, હવા પાણી જેવાં કુદરતી તત્ત્વોની વિવિધતા માણતાં અને સાથે સાથે જે તે પ્રદેશના લોકોની બોલી, પહેરવેશ, ખોરાક, તેમની આગતા સ્વાગતા અને રીત રિવાજોથી પણ પરિચિત થતા. કોઈ પણ દેશની પ્રજા માટે ભાવનાત્મક એકતા કેળવવાનું અને ટકાવવાનું આ એક બહુ મોટું પરિબળ છે.

આમ જોઈએ તો ધર્મની ધજાની છાંવમાં માનવ જીવનના વિવિધ પાસાંઓને લાભકારક હોય એવા અનેક ક્ષેત્રોનો ઉદ્દભવ, પોષણ અને વિકાસ થતો રહ્યો છે. આમ છતાં આજે દુનિયા ભરમાં અનેક લોકો ધર્મથી વિમુખ થતા જણાય છે. સંભવ છે કે ધર્મને નામે ધાર્મિક વડાઓ, ઉપદેશકો અને સંસ્થાઓ દ્વારા થતા શોષણ, પાખંડ અને ઢોંગી ધુતારાઓનું વધતું વર્ચસ્વ અને બે ધર્મો વચ્ચે અને એક ધર્મમાં ય અંદરોઅંદર ચાલતા હિંસાત્મક સંઘર્ષોથી વાજ આવીને નવી પેઢી હવે આત્માની ઉન્નતી અને મનની શાંતિ માટે અન્યત્ર શોધ આદરી રહી છે. તો શું હવે માણસ કોઈ ધર્મ નહીં પાળે? ધર્મ વિહીન સમાજ કેવો હશે?

અત્યારે તો એવી ભીતિ રહે છે કે આવનારી પેઢી અનૈતિક જીવન તરફ દોરાઈ રહી છે અને માનવ સમાજ એક વિગઠિત, કળા અને સંસ્કૃિતથી વિખુટો પડી ગયેલો માત્ર અને માત્ર ભૌતિક સુખો પાછળ દોટ મુકતો એક પશુઓનો સમૂહ ફક્ત થઈ જશે. ‘અહિંસા પરમો ધર્મ’ – એ સૂત્રને આધારે ટકેલો સમાજ આજે ધર્મ, સંપ્રદાય અને જ્ઞાતિના વાડાઓ થકી વેરણ છેરણ થઈને હિંસક બની ગયો છે. હિંદુ ધર્મના તેમ જ બીજા સઘળા ધર્મના મુખ્ય ઉપદેશોમાંનો એક છે, ‘યતો ધર્મ તતો જય:’ એટલે કે જે વ્યક્તિ અને સમાજ ધર્મને – ફરજને અનુસરીને કર્તવ્ય કરશે તેનો જ જય થશે એટલે કે પોતાનું ધ્યેય સિદ્ધ કરવામાં સફળતા મેળવશે. હાલમાં એવું જણાય છે કે ભૌતિક સુખની પાછળ આંધળી થઈને દોડનાર પ્રજાને મૂડીવાદ મીઠો લાગે એટલે નૈતિકતાને નેવે મૂકી ધર્મની પહેલી દેનને તેણે વિસારે પાડી દીધી છે. માનવી જાણે એ હકીકત વિસરી ગયો છે કે ધર્મની કેડી ભૂલવાને પરિણામે એ ‘ધર્મેન હીન: પશુભી: સમાન:‘થશે.

દિલનો વલોપાત થોડો શમતાં થયું કે એમ સાવ નિરાશ થવા જેવું છે ખરું? સંભવ છે કે moral અને ethics એટલે કે નૈતિકતાની પરિભાષા નહીં બદલાય પણ તેનો માપદંડ જુદો હશે અને એ માટેની માર્ગદર્શિકા ધર્મને બદલે સામાજિક ધારાધોરણો અને લોકોના માનવતાવાદી મૂલ્યોમાંથી મળી આવશે. તો વળી લોકોને પરસ્પરની સાથે જોડી રાખનાર પરિબળો તરીકે હવે રમત-ગમત, સંગીત કે મનોરંજન ઉદ્દભવતા હોય તેમ ભાસે છે. શિલ્પ સ્થાપત્યના નમૂનાઓ હવે કદાચિત આર્ટ ગેલેરી, મ્યુિઝયમ, સંગીત-નાટ્યના સભાગૃહો કે પ્રાકૃતિક સૌન્દર્યના સ્થળોની જાળવણી માટેના સ્મારકોમાં જોવા મળશે કે જ્યાં તમામ રસિક જનોને કોઈ પણ ભેદભાવ વિના પ્રવેશ મળશે જેમાં કંઈ ખોટું નથી.

કળા માત્ર કલાને ખાતર વિકસે એવો સમય પાકી ગયો છે. તેને ધર્મ, સંપ્રદાય કે રાજ્યના આશ્રયનો ખપ હવે નથી એમ લાગે છે. સંગીત, નૃત્ય અને નાટ્ય જેવી લલિત કલાઓનું કથાવસ્તુ અને પ્રદર્શિત કરવા માટેના નિમિત્ત હવે શક્ય છે કે બદલાતી ઋતુઓ, દેશ-વિદેશમાં બનતી ઘટનાઓ કે પ્રાકૃતિક પરિબળો પર આધારિત હોય. છેલ્લા વીસેક વર્ષ દરમ્યાન પશ્ચિમી કલાને પૂર્વીય શ્રોતાઓને માણતા અને પૂર્વની કલાને પશ્ચિમના શ્રોતાઓ-દર્શકો આનંદે વધાવતા જોતી આવી છું એટલે એ આશા દ્રઢ થાય છે કે હવે ‘આ મારું સંગીત, નૃત્ય કે નાટ્ય છે’ એવો એકાધિકાર રાખવાને બદલે ‘અમે અમારી માતૃભાષાનું નાટક ભજવીએ છીએ, જેને નાટ્ય કાળમાં દિલચસ્પી હોય તે જરૂર જોવા આવે, અમે એક સામાન્ય ભાષામાં તેની સમજણ આપીશું’ એવો સર્વસમાવેશક દ્રષ્ટિકોણ ખીલશે એવાં એંધાણ જણાય છે.

રહી વાત ધાર્મિક સ્થળોની યાત્રા, કથા શ્રવણ, ભક્તિ ગાન અને તહેવારોની ઉજવણીથી કેળવાતી ભાવાત્મક એકતાની. કુદરતી સૌન્દર્યથી ભરપૂર સ્થળોની મુલાકાત વેળાએ, સુંદર વક્તવ્ય કે સંગીત સાંભળતી વખતે અને અન્ય પ્રકારનાં સંગીત ગાતી વખતે પણ લોકોના દિલના તાર એવા જ સહેલાઈથી જોડાતા અનુભવ્યા છે.

એવું માનવાને મન થાય છે કે વિજ્ઞાનની પ્રગતિને પગલે ધર્મની વ્યાખ્યા બદલાઈ રહી છે. આગામી સદીઓમાં નૈતિકતા, માનવતા અને સૌન્દર્ય દ્રષ્ટિ સચવાઈ રહેશે તો ધર્મનું રક્ષણ થશે અને બદલામાં એ પણ માનવીનું રક્ષણ કરશે.

e.mail : 71abuch@gmail.com

મહારાષ્ટ્ર અંધશ્રદ્ધા નિર્મૂલન સમિતિના સ્થાપક અને પ્રખર તાર્કિક કર્મશીલ નરેન્દ્ર દાભોલકરની હત્યાને પૂરા 365 દિવસ થયા. એમના હત્યારાઓની ભાળ હજી મળી નથી. તર્કના ફક્ત ઈન્કાર નહીં પણ ધરાર નકારના આ 'બત્રા'ચારી સમયમાં તેમની ખોટ વધુ ને વધુ સાલી રહી છે ત્યારે આવો તેમને એક કાગળ તો લખીએ …

પ્રિય નરેન્દ્ર દાભોલકરજી,

તમને પત્ર લખવામાં સૌથી પહેલો લોચો તો એ પડે છે સાલુ સંબોધન શું કરવું? સામાન્ય રીતે માણસ મરી જાય પછી અહીં તો 'સ્વર્ગવાસી' એવું લખવાનો રિવાજ છે. એ રિવાજ સ્વર્ગની કલ્પનામાંથી આવ્યો છે પણ સ્વર્ગ તો હજી કોઈએ જોયું નથી એટલે એવું તમને તો કેમ લખી શકાય? વળી, ધારો કે સ્વર્ગ હોય તો પણ તમે ક્યાં કોઈ કહેવાતાં પુણ્યશાળી કામ કર્યાં હતાં કે તમને સ્વર્ગ મળવાનું હતું? તમે તો આખી જિંદગી ગરીબ-ગુરબાની સેવા કરી. ધર્મધતિંગમાં ફસાયેલા લોકોને બહાર કાઢવાનું, મંત્ર-તંત્રના પરચાઓનો પર્દાફાશ કરવાનું અને સામાન્ય લોકોને વૈજ્ઞાાનિક અભિગમથી જીવવાનું શીખવવામાં ખર્ચી નાખી. સ્વર્ગ હોય તો પણ તમને વળી તે શેનું મળે? ન જ મળે અને નહીં જ મળ્યું હોય. કદાચ સ્વર્ગ-જન્નતના કારભારીઓ પણ તમને સામેથી બોલાવે તો ય તમે ત્યાં તો ન જ જાવને! એટલે મરણોપરાંતનાં સંબોધનો ફગાવીને પ્રિય જ રાખ્યું છે.

તમારા ગયાને આજકાલ કરતાં વર્ષ થઈ ગયું. પૂરા ૩૬૫ દિવસ. ૨૦ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૩ના રોજ વહેલી સવારે તમે ચાલવા નીકળેલા અને બે અજાણ્યા બંદૂકધારીઓએ તમને ઠાર કરી દીધેલા. મહારાષ્ટ્રમાં અંધશ્રદ્ધા નિર્મૂલન માટે બે દાયકા જેટલો લાંબો સમય જાત ઘસી નાખી અને આખરે એ જ કારણસર તમે પોલીસની સુરક્ષા લેવાને બદલે મોતને વહાલું કરવાનું પસંદ કર્યું. પોલીસ તમારા કેસની તપાસ કરી રહી છે. અરે હા, એક વાત તમને ખાસ કહેવાની છે. તમને કોણે ગોળી મારી એની કડી મળતી નહોતી એટલે પોલીસે ખાસ તાંત્રિકની મદદ પણ લીધી હતી! મને ખબર છે કે આ જાણીને તમને મગજમાં(દિલમાં નહીં) ઠેસ વાગી હશે પણ શું થાય. પોલીસને બિચારીને કેટલાં બધાં કામ હોય ને વળી તમે તો પાછા જાણીતા બૌદ્ધિક માણસ. દાખલા વગર કદી દલીલ ન કરનારા અને સત્ય સિવાય કોઈ વાત ન કરનારા માણસ. તમારા ચાહકો (અનુયાયીઓ નહીં) તરફથી ઝટ તપાસ કરવા માટે અને ગુનેગારને દેશના કાયદા મુજબ સજા કરવા માટે દબાણ વધતું જાય તો પોલીસ બિચારી શું કરે? એટલે એમણે તાંત્રિકને બોલાવ્યો. તમારા આત્મા સાથે વાત કરીને તમારી હત્યાનું પગેરું શોધવાની પણ કોશિશ કરી જોઈ. હવે તમે જ આત્મા-ફાત્મામાં નહોતા માનતા એ વાતનું તમારા મોત પછી શું મહત્ત્વ હોય? હશે, તમે આ વાતનું જરીયે માઠું ન લગાડશો, કેમ કે માઠું લગાડવા માટે આનાથી પણ ચડિયાતી અનેક વાતો બની છે છેલ્લા એક વર્ષમાં તો.

દાભોલકરજી, તમારી હત્યા થઈને પછી અમને એમ થયું કે હશે, ભલે તમારો જીવ ગયો પણ કમ સે કમ તમારા રાજ્ય મહારાષ્ટ્રમાં તો હવે બીજા કોઈ માણસની આ રીતે હત્યા નહીં થાય. તમારા મોતનો મલાજો પાળીને પણ મરાઠી માણુસ અને દેશના બીજા બધા પણ કદીયે (અંધ)શ્રદ્ધાના માર્યા દોરવાશે નહીં અને વૈજ્ઞાાનિક અભિગમથી સુખેથી જીવશે. ( જોકે, આવી આશા અમને ગાંધીજીની હત્યા થઈ ત્યારેય જાગી હતી કે આ કદાચ માનવજાતની છેલ્લી હત્યા હશે) અમને એમ હતું કે હવે તો તમારી આ શહાદત રંગ લાવશે અને લોકો વાતે વાતે હાલતાં-ચાલતાં પોતાની ર્ધાિમક લાગણી ભડકવા નહીં દે. અમને ખરેખર એમ હતું કે લોકો હવે તંત્ર-મંત્ર કે ધર્મ-ધતિંગ થકી નહીં પણ પોતાની તર્કશક્તિથી વિચારશે પણ એવું ન થયું દાભોલકરજી. તમારી હત્યા પછી પૂણેમાં રસ્તા પર ઊતરી આવેલી શોકગ્રસ્ત જનતા થોડાક જ મહિનાઓમાં ફરીથી એ જ કેફી ધર્મરસમાં લીન થઈ ગઈ. તમને કદાચ જાણીને આઘાત લાગે પણ વિવેકબુદ્ધિનું સાવ દેવાળું નીકળી ગયું. એ જ પૂણે શહેરમાં એક અજાણી ધાર્મિક ફેસબુક પોસ્ટને લીધે એક યુવાનની સરાજાહેર કતલ થઈ ગઈ. તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં. તમારા શહેરમાં જ તમારા મોતથી જાણે કે કોઈ જ ફરક ન પડયો. તમે જે વિવેકબુદ્ધિની વાત કરતા હતા. તંત્ર-મંત્રના બદલે પોતાની જાતમાં વિશ્વાસ રાખવાની ને વિજ્ઞાનને સત્ય માનવાની વાત કહેતા હતા તે બધા જ ભૂલી ગયા. તમને આ શું સૂઝ્યું'તું ભલા માણસ, તમને ખબર તો હતી જ કે લોકો તમને નહીં જીવવા દે. ગેલિલિયોથી ગાંધી સુધીના અનેક દાખલા તમને ખબર હતા ને, તો ય શું કામ તમે અમને સુધારવા નીકળ્યા? જે દેશમાં ગળથૂથીમાં જ ધર્મ-તંત્ર-મંત્ર પાઈ દેવામાં આવે છે એવા દેશને તમારે વૈજ્ઞાાનિક અભિગમ અને તર્ક એવું બધું કહેવાની શી જરૂર હતી. અંધશ્રદ્ધા વિરોધી કાયદો ઘડવાની માગ કરવાની શી જરૂર હતી? દેશમાં કાયદાઓ તો અનેક છે જ ને! તો ય ક્યાં કંઈ ફરક પડે છે. તમારું મહારાષ્ટ્ર અને મારું ગુજરાત તો વળી પ્રોગેસિવ કહેવાય તો ય હજી લોકો દોરા-ધાગા બાંધે જ છે ને, ટીલાં-ટપકાં કરે જ છે ને! શુકન-અપશુકન જુએ જ છે ને ! અરે, એ તો ઠીક, તો ય ડાકણ કહીને સ્ત્રીઓને મારી નાંખે છે, દલિત કહીને જીવતા-જાગતા માણસને રહેંસી નાખે છે. તમને આ શું સૂઝ્યું ભૈશાબ? લોકસેવાની આવી ધખના તો કાંઈ રખાતી હોય ભલા? હશે!

દાભોલકરજી, તમને ભલે પુષ્પક વિમાન તેડવા નહોતું આવ્યું પણ હવે અમારે અહીં તો એ ભણાવાય છે. એ વિમાન આપણા ભારતમાં જ બનેલું છે તેની તમને ખબર જ હશે. ના ખબર હોય તો નોંધ લેશો. હમણાં અમારે અહીં એક નવા બત્રાબાબા આવ્યા છે. એમણે સરસ મજાનાં પુસ્તકો લખ્યાં છે. એમાં ધર્મ-સંસ્કૃિત ને એવું બધું ભણાવાનું છે. ના …ના … એની સામે અમને તો શું વાંધો હોય પણ તમે જે તર્ક માટે જીવ આપી દીધો એનું એમાં નામોનિશાન નથી. વધારે અક્કલ નહીં વાપરવાની અને કહીએ એટલું કરવાનું, ધર્મ અને સંસ્કૃિતનું ગૌરવ અનુભવવાનું એ અમને કહે છે. અમે તો શું કરી શકીએ? એ કહે એટલું કરીએ છીએ. તમારી જેમ જીવ આપી દેવાની હિંમત અમારામાં નથી ભૈશાબ. તમે કદાચ આજે હોત તો બત્રાબાબાની ચોપડીઓની હોળી કરત, પણ હવે શું?

તમારા ગયા પછી અહીં ઘણું બદલાયું છે. સરકાર પણ અને કદાચ લોકો પણ. સરકાર તો જો કે બદલાય કે ન બદલાય એનાથી શું ફરક પડે. તમે તો જાણો જ છો, તમારો અંધશ્રદ્ધા વિરોધી કાયદો બધી સરકારોમાં ઠેબે જ ચડેલો ને. જો કે, હમણાં અહીં સરકાર કરતાં બીજી બાબતો બહુ ચર્ચામાં છે. આપણા પાડોશી યુપીમાં તો જાણે ધાર્મિક લાગણીઓનો રાફડો ફાટયો છે. મંદિર-મસ્જિદના ભૂંગળાના અવાજની તીવ્રતા બાબતે પણ ત્યાં તોફાનો થઈ જાય છે. છેલ્લા બે મહિનામાં તો નાની-મોટી ધાર્મિક લાગણી દુભાઈ જવાથી ૬૦૦ તોફાન થયાં છે, બોલો!

આ પત્ર થકી મારે તમને ખાસ એ પૂછવું છે કે તમે તો તમારા હત્યારાઓને જોયા જ હશે ને! એમાં કોઈ ચહેરો મારા જેવો તો નહોતો ને? કોના જેવા હતા એમના ચહેરાઓ? માફ કરજો, પણ આવું એટલા માટે પૂછવું પડે છે, કેમ કે મને શંકા છે કે તમારું ખૂન બે અજાણ્યા વ્યક્તિઓએ નહીં પણ મારા જેવા જ કોઈ માણસે કર્યું છે. આ દેશની સાત અબજ જનતાએ કર્યું છે. અમે જ બીકના માર્યા અમારા ધર્મગુરુઓને-બાવા-ભૂવા-મુલ્લા-મૌલવીઓને છૂટો દોર આપ્યો છે. અમે જ મગજ બંધ કરી શ્રદ્ધાને નામે સરકારો ચૂંટી છે એટલે અમે જ તમારા ખરા હત્યારાઓ છીએ. અમને માફ કરશો, દાભોલકરજી.

લિ. એક ભારતીય                                                                                       

e.mail mmehul.sandesh@gmail.com

સૌજન્ય : ‘િવગતવાર’ નામક લેખકની કટાર, “સંદેશ”, 20 અૉગસ્ટ 2014