જીવતા રહીશું તો ફરી આવીશું, સાહેબ,
તમારા શહેરોને આબાદ કરવા.

ત્યાં જ મળીશું ગગનચૂંબી ઈમારતો પછીતે,
પ્લાસ્ટિક છાજલીથી ઢાંકેલી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં.

ચાર રસ્તે ઓજારોના થેલા સાથે,
કારખાનાઓના ઓકતા કાળા ધુમાડા જેવી હોટલો ને ઢાબા પર ખાવાનું પકાવતા.

વાસણ માંજતાં, કપડાં ધોતાં,
ગલી ગલી ને ચોકમાં ફેરી કરતા,
સાયકલ રિક્ષા ખેંચતા.

ઓટો રિક્ષા ચલાવતા,
પરસેવે રેબઝેબ થતા,
તમને તમારા મુકામે પહોંચાડતા.

ક્યાંક ને ક્યાંક તો ફરી મળીશું તમને,
પાણી પીવડાવતા કે
સાંચામાં શેરડીના સાંઠા પિલતા.

કપડાં ધોતાં, ઈસ્ત્રી કરતા,
શેઠની ભાડે લીધેલી રેંકડી પર
સમોસાં તરતાં કે પાણીપૂરી વેચતા.
ઈંટવાડા પર ધૂળિયા વેશે,
કે તેજાબથી ઘરેણાં ચમકાવતા,
સ્ટીલનાં વાસણોને બફ પોલિશ કરતા.

મોરાદાબાદના પિત્તળનાં કારખાનાથી લઈને,
ફિરોજાબાદની બંગડી સુધી.

પંજાબના લહેરાતા ખેતરોથી લઈ,
ગોવિંદ ગઢની લોહભઠ્ઠીઓ સુધી,
પૂર્વના ચાના બગીચાઓથી લઈને અલંગના જહાજવાડાઓ સુધી.
અનાજ મંડીઓમાં ગુણો ઊંચકતા ઠેર ઠેર હોઈશું અમે.

બસ ફક્ત એક મહેરબાની અમારી પર કરજો, સાહેબ,
આટલી વાર અમને અમારા ઘેર પહોંચાડી દો.

ઘરે બુઢ્ઢી મા છે, બાપ છે, જવાન બહેન છે.
મહામારીની ખબરો સાંભળી,
તે સહુ બહુ પરેશાન છે.
ભેગા મળી એ સહુ,
કાકા, કાકી, માસા, માસી
વાટ જુએ છે અમારી.

ના રોકશો હવે અમને,
બસ અમને જવા દો,
તૂટી ચૂક્યો વિશ્વાસ તમ શહેરીઓથી,
એ ફરી જતાવવા અમને થોડો સમય આપો.

અમે ય માણસ છીએ તમારી જેમ જ,
એ વાત અલગ છે અમારા શરીરે છે,
પરસેવે ગંધાતા પહેરેલાં જૂનાં કપડાં,
તમારા જેવાં ચમકતાં કપડાં નથી.

સાહેબ, ચિંતા ન કરો,
વિશ્વાસ ફરી જો પડશે
તો ફરી પાછા આવીશું.
જીવતા રહીશું
તો ફરી પાછા ચોક્કસ આવીશું.

આમ તો જીવવાની આશા નહિવત્ જ છે,
અને મરી ગયા તો ……
અમને આટલો હક તો હવે આપો,
અમને અમારા વતનની ધૂળમાં સમાઈ જવા દો.

આપે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે
ખવડાવ્યું તેનો દિલથી આભાર.
અમારા ઝોળામાં ફૂડપેકેટ બનાવી બનાવીને નાંખ્યા
એનો પણ આભાર.
આખરે તમે ય ક્યાં સુધી અમને ખવડાવશો?
સમયે તમને પણ લાવી દીધા અમારી બરોબર
પછી અમને કેમ જમાડશો?

તો પછી કેમ નથી જવા દેતા અમને અમારે ઘર, અમારે ગામ.
તમને મુબારક છે આ ચકાચોંધ ભર્યું શહેર તમારું.
અમને અમારા જીવથી વહાલું
ભોળું ભલું ગામ અમારું.

[ઘર તરફ ઉચાળા ભરી રહેલા શ્રમિકોના દિલમાં પડઘાતો અવાજ સંભ્રમિત શહેરીઓને સમર્પિત.]

મૂળ હિંદી અજ્ઞાત સર્જકની રચનાનો ભાવાનુવાદ.

 યુ.એસ.એ.

e.mail : Kaushikamin@hotmail.com

આદરણીય (?) પ્રધાનમંત્રીશ્રી,

ચોથા લૉક ડાઉનની અધવચ્ચે તમારા રાષ્ટ્રજોગ વ્યાખ્યાનની જાહેરાત થતાં હું અચંબામાં પડેલો કે તાબડતોબ તમારે શી જાહેરાત કરવાની હશે? મને થયું કે ૪૦ લાખ મજૂરો વતન જતાં અટવાયા છે, તેમને કોઈક રાહત આપવાની જાહેરાત હશે, રસ્તે રઝળીને મૃત્યુ પામેલાં, રેલવેના પાટા પર મરી ગયેલાં મજૂરો માટે શ્રદ્ધાંજલિના બે શબ્દો હશે, પણ આપના ભાષણમાં એવું કઈ આવ્યું જ નહીં! ખરે જ તમે ‘દયાહીન નૃપ’ છો. તમારા સમર્થકો કહેવા માંડે છે કે આટઆટલા પૈસાની જાહેરાત પૂરતી નથી? અરે ભાઈ, પૈસા જનતાના જ છે. વળી કોરોનાકાળમાં જ કૉર્પોરેટના રૂ.૬૫,૦૦૦ કરોડ માફ થયા છે. પણ રૂપિયાપૈસા સિવાય, તમે જે કહ્યું તેની પહેલાં ચર્ચા કરું.

પહેલાં મહામારીને મહાભયમાં ફેરવી, હવે આફતને અવસરમાં ફેરવવાની વાત ગળે ઊતરતી નથી. કોરોના સાથે સહજ જીવતા શીખવું પડશે! વાહ! તો પચાસ દિવસ શું કામ હેરાન કર્યા ? ‘બાર વરસે બાવો બોલ્યો’ જેવું લાગે છે. કહેવાનો અર્થ એ કે તમારા વ્યાખ્યાનનું પ્રસ્થાનબિંદુ, મુખ્ય ધ્વનિ હતો કોરોના સંકટ એકાએક જાણે ટળી ગયું છે. પણ ના વસ્તુસ્થિતિ આ નથી.

કોરોના દરદીઓ વધી રહ્યા છે, મૃત્યુ વધી રહી રહ્યાં છે, તપાસ થઈ નથી, પ્રભાવિત વિસ્તારો વધી રહ્યા છે ત્યારે કોરોના સામેની લડાઈમાંથી તમે એકાએક ‘રણછોડ’ થઈ ગયા? ૧૩૦ કરોડ પ્રજા પરેશાન છે ત્યારે ઓદ્યોગિકીકરણ અને નવનિર્માણની ફૅન્ટસી દેખાડો છો ! આપના ભાષણમાં લૉક ડાઉન ખૂલ્યાં પછી સંકટ વધે તો તંત્રે કઈ સુવિધા ઊભી કરી હશે, એની બ્લ્યુપ્રિન્ટ પૂરી પાડવાની હતી. પણ કોરોના તો જાણે પતી ગયો ! જે રાજકીય કાર્યકરો ચૂંટણી વખતે દારૂ, ચવાણું અને પૈસા લઈને પ્રજા પાસે જાય છે તે સંકટ વચ્ચે ક્યાં છૂપાઈ ગયા? એમને આમજનતાની પડખે ઊભા રહેવાની હાકલ તમારા વ્યાખ્યાનમાં આવે, એવી મારી આશા ઠગારી નીવડી.

તમે કહ્યું વિશ્વમાં ભારતની પ્રશંસા થાય છે. તમારી પ્રશંસા થાય છે. બરાબર છે, જાતે જ પોતાની પીઠ થપથપાવો. વિશ્વનાં ૪૫ સારાં છાપાંએ ભારતની પ્રશંસા કરી છે એ તમારી નહીં, કેરળની અકલ્પનીય મૉડેલની કરી છે. તમે શું કર્યું? છપ્પનની છાતીની તમારી વાતો ખૂબ થાય છે, તો કેમ એક હોસ્પિટલ સુદ્ધાંની મુલાકાત લીધી નથી? સ્થળાંતરિત મજૂરોના સેંકડો ઇન્ટરવ્યૂ મીડિયામાં આપે જોયા હશે, છતાં હરફ સરખો નહીં !

આવા વખતે તમે પાંચ ‘એલ’ની તુકબંદી કરો છો, નિશાળિયાઓની જેમ. મોકો મળ્યો છે. દુનિયાની કંપનીઓ બારણાં ખખડાવશે, એવી બીજી ફૅન્ટસી લોલીપોપ પકડાવો છો. અત્યારે જ તમારી યુ.પી, આસામ, મધ્ય પ્રદેશ, ગુજરાત સરકારે શ્રમ કાનૂન સ્થગિત કર્યા! આ તમારાં બેવડા ધોરણો છે. ખાદીને પહેલાં લોકપ્રિય બનાવી! શું તમારી મુગ્ધતા છે, સાહેબ. તમારી અને ગાંધીની ખાદી વચ્ચે તમારી અને ગાંધી વચ્ચે છે તેટલું જ અંતર છે. તમે પ્રત્યેક ખાદીની દુકાને પોતાનો ફોટો મૂકવાનો કાયદેસર નિયમ બનાવ્યો! બિચારાઓને રાહત જોઈતી હોય એટલે કરવું પડે. તમારી કાર, ચશ્માં, ઘડિયાળ, બૂટ, કોટ, કાર કે બોઈંગ વિમાન આમાંનું કશું જ સ્વદેશી નથી. બેવકૂફ ન બનાવો, સાહેબ. મીડિયા વિજ્ઞાપન ટેલિકોમ્યુનિકેશન સ્વદેશી કરી આપો, ચાલો. અરે! તમે જેની જાહેરાત કરી હતી તે ચીની બનાવટવાળા JIOની જગાએ BSNLને ફરી ઊભું કરી આપો. તમે પ્રજાને (ટાસ્ક) દેવામાં માહિર છો અને બધા ધંધે લાગી જાય છે. દીવા કરો, થાળી વગાડો, તાળી પાડો, ફૂલ વેરો, હવે  આત્મનિર્ભર બનો, સ્વદેશી બનો! ૧૦૦ ટકા F.D.I. (સીધું વિદેશી મૂડીરોકાણ) કરનાર તમે કયા મોઢે સ્વદેશીની વાત કરો છો? આ તમારું શુદ્ધ પાખંડ છે. સ્વદેશી જાગરણ મંચ, ભારતીય મજદૂર-કિસાન સંઘ જેવી સંસ્થાને થોડીક ટાઢક વળે એટલા માટે તમે આ બોલ્યા છો. સ્વદેશીની વાત ચાલાકી છે.

હવે આવીએ તમારા રૂ. વીસ લાખ કરોડ પર. સાહેબ, તમારા વ્યાખ્યાન પછી થોડાં જ કલાકોમાં ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ની વેબસાઇટ પર ‘ડિકોડિંગ ટ્વેન્ટી લેક્સ’ લેખ આવ્યો, જેમાં આ વીસ લાખનું જુઠ્ઠાણું પર્દાફાશ થયું છે. એમાં લખાયેલું છે કે વર્ષ દરમિયાન નાણાંમંત્રીએ RBIની મદદથી કરેલી તમામ ઘોષણાનો સરવાળો છે. ચાલુ પ્રોજેકટ સમાવવામાં આવ્યા છે, જે બાર-બાર લાખ કરોડના છે અને માત્ર આઠ લાખ કરોડ જ ઉમેરાયા છે! આવું જુઠ્ઠાણું? હજુ આગળ, નિર્મલા સીતારામને ૬ લાખ કરોડના પેકેજની વાત કરી છે તેની પણ ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના બીજા પત્ર ‘ન્યુ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસે’ પર્દાફાશ કર્યો. જે લોનથી છાપાં ઉભરાયાં તે લોન તા. ૧ માર્ચ, ૨૦૨૦ થી ૨૧ માર્ચ, ૨૦૨૦ લગીમાં અપાઈ ચૂકી છે! શું ઝડપ છે તમારી લોન વહેંચવામાં! આ જ ઝડપથી મજૂરોને ઘેર પહોંચાડયા હોત તો? ૨૧ માર્ચ, ૨૦૨૦ સુધીમાં લોન વહેંચાઈ ગઈ છે, એ યોજના જાહેર થાય છે ૧૪ મે, ૨૦૨૦ના રોજ! ગજબની ઝડપ છે, સાહેબ. અને ૨૪મીથી લૉક ડાઉન. કારખાનાના માલિકો કામદારોને પગાર નથી આપતા, પણ તમે એ ગાળામાં લોન આપી પણ દીધી !

થોડુંક તમારી યોજનાની પોકળતા વિશે જણાવી દઉં. જે ‘આરોગ્યસેતુ’ એપનો રાહુલ ગાંધી વિરોધ કરે છે તે ભૂલી જાવ, પણ તમે જેમને PERSONAL DATA BILLની સમિતિના ચેરમેન બનાવેલા તે સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ બી.એમ. શ્રીકૃષ્ણ, તમારા હમદર્દ તેને જનતાના અંગત જીવનમાં દખલગીરી ગણે છે! આ પણ તમે સંસદમાંથી પસાર થયા પહેલાં ફરજિયાત લાગુ કર્યું.

મેં લોકોના ખાતામાં પૈસા પહોંચાડયા છે, એ પણ આપે ગાઈવગાડીને કહ્યું. રેશનિંગ મોડું અને કેટલું અધૂરું આવ્યું છે, તે જાણવાની કોશિશ કરજો. બેંગ્લોરની અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીએ બાર રાજ્યોનો સર્વે કર્યો અને સાબિત કર્યું કે ૬૪ ટકા પ્રજા પાસે જનધન ખાતું જ નથી, પૈસા ક્યાં નાખશો? PM કિસાન યોજનાના પૈસા કેવળ ૨૫ ટકાને જ મળ્યા છે!

અચ્છે દિન, નોટબંધીની જેમ તમે સપનાં દેખાડી, હકારાત્મકતાનો ભ્રમ ઊભો કરી આમજનતાને છેતરી રહ્યા છો. જેમણે તમને ખુશી ખુશી મત આપ્યા છે તેમની સાથેની તમારી છેતરપિંડી લાંબો સમય નહીં ચાલે. 

લિ. તમારી જ માતૃભાષાનો એક માસ્તર

e.mail : bharatmehta864@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 17 મે 2020

મોટા-નાના, ગરીબ-તવંગર, વિકસિત-વિકાસશીલ આ તમામ દેશો માટે કોવિડ-૧૯ ખતરાનો ઘંટારવ બનીને આવ્યો છે. તેણે આરોગ્ય સેવાઓની નબળાઈઓ, આર્થિક માળખાંની અસ્થિરતા, વધતા કોમી દ્વેષ અને એકંદરે સમાજની નિર્બળતા વિશે આપણી આંખો ખોલી નાખી છે. વર્તમાન આફતનો મુકાબલો કેટલી સારી રીતે કરી શકીશું તેનો આધાર આપણો ફક્ત વૈશ્વિક નહીં, સ્થાનિક પ્રતિભાવ પણ કેવો છે, તેની પર રહેશે. ઉપરાંત, આ કટોકટીમાંથી આપણે કેટલી સારી રીતે બહાર આવી શકીશું તેનો આધાર પુનઃરચના કરતી વખતે આપણે પ્રાથમિકતાઓને નવેસરથી ગોઠવી શકીએ છીએ કે નહીં, તેની પર રહેશે.

અત્યંત ચેપી વાઇરસની સામે સક્રિય બનવાની તાતી જરૂરિયાત છે. તેમ છતાં, જ્યાં શહેરી ગરીબો સડકોના કિનારે, ઝૂંપડાંમાં કે ભીંસંભીંસા થઈને એક-બે ઓરડાનાં ખોરડાંમાં રહે છે, જ્યાં પાણી મર્યાદિત પ્રમાણમાં અને એ પણ જાહેર નળેથી ભરી લાવવું પડે છે, જ્યાં અનેક લોકો વચ્ચે ગણ્યાંગાંઠ્યાં શૌચાલયો છે, એવા ભારતમાં ‘સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ’ (કેવો વક્રતાપૂર્ણ પ્રયોગ !), વારે ઘડીએ હાથ ધોતા રહેવાનું અને સાવચેતીપૂર્વક ચેપમુક્ત રહેવાનું લગભગ અશક્ય છે.

એવી જ રીતે, લાખો રોજમદારો, સ્થળાંતરિત કામદારો અને સ્વરોજગારી ધરાવતા કામદારો માટે ઘરે રહેવું એ પણ વિકલ્પ નથી. કામ વગર રહેવાનો મતલબ છે રોટલા વગર રહેવું. રોજમદારો પાસે એવી બચત પણ નથી હોતી કે જેના ટેકે ટકી જવાય. માટે, તેમણે ઉધારી કરવી પડે. ઉધારીનો સમયગાળો જેમ લંબાતો જાય, તેમ કરજ ચૂકવવાની સંભાવનાઓ ઓસરતી જાય. દેવામાં ડૂબેલો વિશાળ નિર્બળ જનસમુદાય શી રીતે તંદુરસ્ત અર્થતંત્ર ઊભું કરી શકે? એ તો બબ્બે મહામારીનો શિકાર છેઃ શરીરતંત્રની મહામારી અને અર્થતંત્રની મહામારી.

આપણા કામદારો પાસે અપૂરતી અને બિનઅસરકારક જોગવાઈઓ છે, તેની આપણને જાણ ન હતી? એક દેશ તરીકે આપણે મોટા પાયે પરિણામો સિદ્ધ કરવાનાં બાકી છે અને તેમને ટેકો પૂરો પાડે એવાં માળખાં તથા વ્યવસ્થાઓ માટે કમર કસીને પ્રયત્ન કરવાનો બાકી છે. માટે, અગાઉથી જ મોજૂદ ગરીબીએ મહામારીનો પ્રભાવ વધારી મૂક્યો છે અને આપણા પનારો પાડવા માટેની સમસ્યાઓ પણ વકરાવી દીધી છે. તો હવે આગળ જવા માટે જુદા રસ્તે અને વધારાનું શું કરવું જોઈએ? આર્થિક, શારીરિક અને સાર્વત્રિક પાયમાલી સામે ઝીંક ઝીલવાની ગુંજાશ ધરાવતો સમાજ શી રીતે બનાવી શકાય?

શરૂઆત ત્રણ પ્રાથમિક બાબતોમાં રોકાણથી કરવી પડેઃ અન્ન, પાણી અને મકાન. ત્રણ પ્રાથમિક સેવાઓ પૂરી પાડવી પડેઃ આરોગ્ય, શિક્ષણ અને બૅન્કિંગ. કોઈ પણ સમાજના ક્ષેમકુશળ માટે આ જરૂરી છે. આ છ બાબતો-સેવાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આપણે કોરોનાકાળ પછીના સમાજને ટકાઉ અને ન્યાયપૂર્ણ બનાવી શકીશું.

કોઈ પણ ડૉક્ટર કહેશે કે તંદુરસ્તીની ચાવી છે પૌષ્ટિક ભોજન, ચોખ્ખું પાણી, તાજી હવા અને શારીરિક-માનસિક કવાયત. ટૂંકમાં, મહામારી પછીના સમયમાં આપણે સાજાસમા લોકોની કાળજી અને પાલનપોષણ માટેનાં — કશું થયા પછી કરવા પડે એવા નહીં, પણ કશું થાય નહીં તે માટેના —પ્રયાસોમાં ઘણું રોકાણ કરવું પડશે. સ્થાનિક સ્તરે અન્નનું માળખું ઊભું કરવું પડશે, જે તાજું, સ્થાનિક ધાન, દૂધ અને શાકભાજી છેવાડાના માણસને ઉપલબ્ધ બનાવે અને તે પણ પોસાય એવા ભાવે. કેમ કે, અન્ન આરોગ્ય સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. શહેરી અને ગામડાંના લોકોને ચોખ્ખું પાણી પૂરું પાડવા માટે ટાંકીઓ બાંધવાની, વરસાદનું પાણી સંઘરવાની તળાવો ખોદવાની અને હાલનાં જળાશયોને સ્વચ્છ કરવાની જરૂર પડશે. કેમ કે, પાણી પણ આરોગ્યનો હિસ્સો છે. આ તકનો લાભ લઈને પર્યાવરણ પર ધ્યાન આપવું પડશે, તે માટે શૌચાલયો બાંધવાં પડશે, ઔદ્યોગિક કચરાનું રિસાયકલિંગ કરવું પડશે, જૈવિક કચરાને ખાતરમાં ફેરવવો પડશે, અબજો વૃક્ષો વાવવાં પડશે અને ઊર્જાની જરૂરિયાતો માટે સૌર તેમ જ અન્ય વૈકલ્પિક ઊર્જાસ્રોત વાપરવા પડશે. કેમ કે, ખુલ્લી હવા પણ આરોગ્યનો જ ભાગ છે. દરેક કામને સન્માનજનક બનાવવું પડશે, જેમાંથી સારી આવક થઈ શકે, વીમો અને ઇજાના સંજોગોમાં વળતર જેવી જોગવાઈઓ હોવી જોઈશે, જે કામદારોને — ખાસ કરીને સ્થળાંતરિત કામદારોને, તેમના પરિવારને અને તેમના સમાજને — ટેકારૂપ બની રહે. કેમ કે, કામ પણ આરોગ્યનો જ મામલો છે.

સ્વરોજગારમાં પરોવાયેલા જુવાન અને નવાસવા-ડગુમગુ લોકોને સ્થાનિક બજાર, ક્ષમતાઓ, તાલીમ, સાતત્યપૂર્વકનું મૂડીભંડોળ અને ત્વરિત લોન પૂરી પાડી શકાય, જેથી તે દેવામાં અને હતાશામાં ડૂબી ન જાય. એ રીતે, બૅન્કિંગ પણ આરોગ્ય સાથે સંકળાયેલો જ મુદ્દો છે. શાળાની અંદર અને બહાર શિક્ષણ મળતું રહે, અક્ષરજ્ઞાનનો પ્રસાર થાય, અનુભવથી મળતા શિક્ષણને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે અને તનમનની સુખાકારી આપે એવા કૌશલ્યવિકાસને પણ પોષવામાં આવે. આ દૃષ્ટિએ શિક્ષણ પણ આરોગ્ય સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે.

છેલ્લે, મહામારી આપણને જે બોધપાઠ શીખવી રહી છે, તે ફરી તાજા કરી લઈએ. પરિવારનો એક સભ્ય બીમાર પડે તો તેની અસર આખા કુટુંબ પર, સમાજ પર, દેશ પર અને પછી બીજા દેશના સમાજ પર થાય છે. દુનિયાના આ છેડે રહેતી એક વ્યક્તિના ક્ષેમકુશળની અસર દુનિયાના બીજા છેડે રહેતા લોકો પર થાય છે. આપણા દરેક કાર્યને એ હકીકત લાગુ પડે છે. આપણે જે ખાઈએ, ખરીદીએ ને વિચારીએ એ બધાની અસરો ને પ્રત્યાઘાતો સમસ્ત પૃથ્વીની જીવસૃષ્ટિ પર પડે છે. આ અનુબંધને લીધે જ પૃથ્વી પર જીવન ટકી રહ્યું છે. આપણે જોવા ઇચ્છીએ કે ન ઇચ્છીએ, પણ આપણે સૌ એકમેકની સાથે છીએ અને સંકળાયેલાં છીએ.

[સૌજન્યઃ  ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’, અનુવાદઃ ઉર્વીશ કોઠારી]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 16 મે 2020