તોડો ફોડો
ભાંગીને ભુક્કો કરી નાખો
આ ઇમારતનો
લગાવો આગ
ભસ્મીભૂત થઇ જવા દ્યો બધું,
ઠારો નહીં તેને,
નામો નિશાન મટાવી દ્યો તેનું,
જમીનદોસ્ત કરી દ્યો
આ વ્યવસ્થાને,
ખાલી મેદાન બનાવી દ્યો
નવી ઇમારતના જન્મ માટે,
રાજકારણના નામે
માણસને ખરીદવાનો
ધંધો બંધ કરવા માટે,
સંસ્કૃતિની આડમાં ધર્મ, સંપ્રદાયનો
વેપલો બંધ કરવા માટે,
માણસ-માણસ વચ્ચે
ચણાયેલી દિવાલને
તોડવા માટે,
બૌદ્ધિકો-ચિંતકો-કહેવાતા હામીઓની
વિચારગોષ્ટિ ભાષણલીલા
ચર્ચાસભાઓ, સેમિનારોના
ધોધને ખાળવા માટે
સળગાવી દ્યો બધું
ડરો નહીં લગાવો આગ,
આ ઇમારતને
રાખ બનાવી દ્યો તેને
રાખમાંથી તમે ઇચ્છો છો
એવો સાચુકલો કહેવાય એવો
માણસ મળશે,
ભાઇચારાનો મિસાલ પેદા થશે,
નવા ઘુંમટો,
નવા પ્રસ્થાનો,
નવી વાત, નવી વ્યવસ્થા,
સદ્‍ભાવ લઇને જનમશે,
લગાવો આગ આ જૂની ઇમારતને
જૂની વ્યવસ્થાને
ડરો નહીં તમે,
આ કડક નિર્ણય લેવાનો સમય હવે પાકી ગયો છે,
લગાવો આગ-જલાવી દ્યો બધું
નવસર્જન કરવા માટે,
નવી સમાજવ્યવસ્થાના જન્મ માટે …

તા. ૧૨-૦૨-૨૦૦૪

અભિનેતા સુશાંતસિંઘ રાજપૂતનાં મૃત્યુનું સત્ય બહાર લાવવા માટે સી.બી.આઇ.એ પાંચ ટીમો બનાવી છે. મને સમજાતું નથી કે સી.બી.આઇ. આ મામલાની તપાસ કેમ કરી રહી છે અને લોકોને તેમાં કેમ રસ છે. કેટલાક લોકો કહે છે કે આ માત્ર બિહારની ચૂંટણીના રાજકીય હેતુ માટે કરવામાં આવી રહ્યું છે. પણ મને તે સમજાતું નથી.

ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય અને ચાણક્યના સમયથી બિહાર રાજકારણનું પ્રાચીન કેન્દ્ર રહ્યું છે. તો શું બિહારી એટલા મૂર્ખ છે કે તે આવા મુદ્દાને આધારે કોઈ પણ પક્ષને મત આપશે? જો એવું હોય તો હું ખૂબ નિરાશ થઈશ. બિહાર એ વિશ્વના સૌથી ગરીબ વિસ્તારોમાંથી એક છે. આ રાજ્યમાં ફક્ત બે પક્ષોએ દાયકાઓ સુધી રાજ કર્યું છે. આવી સ્થિતિમાં મતદારો બોલીવુડની ઘટના અને તેના વિશેના અભિપ્રાયોથી પ્રેરાશે, તે જોવાની વાત હશે. જો આવું થાય તો તે પોતે જ એક વિચિત્ર ઘટના હશે.  સુશાંતસિંઘની વાત ઉછાળવા માટેનાં બે કારણ બહાર આવ્યાં છેઃ પહેલું એ કે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રીના પુત્રને આ બહાને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. બીજું, બોલિવૂડના મુસ્લિમ કલાકારોને નિશાન બનાવવામાં આવે છે. મને લાગે છે કે આ પણ તાર્કિક છે. કારણ કે હાલની સરકાર મુસ્લિમો પ્રત્યેનો જુદો મત ધરાવે છે અને તેમના પર હુમલો કરવા કોઈ પણ તરકીબ કરી શકે છે.

પરંતુ આપણે મતદારોનાં વલણ પર પાછા આવીએ. શેખર ગુપ્તાએ લખ્યું છે કે નરેન્દ્ર મોદી પોતાની છબીને નુકસાન ન પહોંચાડે તો તે વર્ષ 2024માં ફરીથી સત્તામાં આવશે. શેખર ગુપ્તાએ દલીલ કરી છે કે મતદારને થયેલા નુકસાનનો કોઈ અર્થ નથી. કારણ કે તેમની પર અર્થવ્યવસ્થા, વિક્રમસર્જક બેરોજગારી, આપણી જમીન પર ચીની કબજો અને સરકારની કોરોના રોકવામાં નિષ્ફળતા જેવાં પરિબળોથી કોઈ ફરક પાડતો નથી. પરંતુ આ નિષ્કર્ષ પર તે કેવી રીતે પહોંચ્યા તે શેખર ગુપ્તાએ જણાવ્યું નથી, તેમણે એક સર્વેક્ષણને ટાંકીને કહ્યું છે કે મોદીની લોકપ્રિયતા ફરી ટોચ પર છે. 
એ કેટલું સાચું છે તે મને ખબર નથી.

નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે આપણો વિકાસદર જાન્યુઆરી 2018થી સતત નવ ત્રિમાસિક ગાળામાં ઘટી રહ્યો છે. આ બધા ફક્ત મોદી સરકારના પોતાના આંકડા દર્શાવે છે. બેરોજગારીનો દર અભૂતપૂર્વ રીતે ઊંચો છે. આટલો ઊંચો દર ભારતમાં ક્યારે ય નોંધાયો નથી, આ આંકડો પણ સરકારની કામગીરીને લગતો છે. નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું કે ચીને કોઈ ઘૂસણખોરી કરી નથી, ત્યારે તેમની વાત પર કોણે વિશ્વાસ મૂક્યો, એની ખબર નથી. આશા છે કે ખુદ મોદીને તો તેમાં વિશ્વાસ હશે.

આપણે ચીન સાથે હજુ વાટાઘાટો કરી રહ્યા છીએ કે તે આપણી જમીન છોડીને પાછું જાય. આપણા લશ્કરી જનરલે અનેક તબક્કાની વાતચીત કરી છે. આ વાટાઘાટો શા માટે થઈ રહી છે? કારણ કે, મોદીએ જે કહ્યું હતું તે સાચું નહોતું, તેમણે કહ્યા પ્રમાણે કોઈ આપણી જમીન પર ઘૂસ્યું ન હોય તો વાતચીત શા માટે ચાલે છે?

કોરોનાના આંકડા પણ સ્પષ્ટ છે. ભારત સૌથી વધુ દરદી ધરાવતો દુનિયાનો ત્રીજો દેશ બની ગયો છે. દરરોજ આવતા દરદીઓની સંખ્યાના સંદર્ભમાં ભારત પ્રથમ સ્થાને છે અને પરિસ્થિતિમાં ફરક નહીં પડે તો વિશ્વના સૌથી ચેપગ્રસ્ત દેશના સ્થાને પહોંચવામાં વાર નથી. વડાપ્રધાન નંબર વનની વાત ભલે કરતા હોય, પણ આ બાબતમાં તો તે નંબર વન બનવા નહીં જ ઇચ્છતા હોય.

સવાલ એ છે કે શું આપણે એ જ રીતે મત આપીએ છીએ કે જે રીતે ફેસબુક પર પોસ્ટ લાઇક અથવા ટ્વીટર પર રિટ્વીટ કરવામાં આવે છે? શું રાજકીય પક્ષને મત આપવાનો અથવા ટેકો આપવાનો નિર્ણય તેમના કામના આધારે નહીં, પણ છબી આધારિત છે? એ વિચારવા જેવો સવાલ છે. બધા માટે નહીં તો કમ સે કમ સૌએ પોતાના માટે તો ખરો જ.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 31 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 15

ફેન્સી ડ્રેસમાં શોભીતા વડાપ્રધાને મોરને ચણ ખવડાવ્યું ને પછી વડાપ્રધાન આંટા મારતા હતા ત્યારે મોરે કળા કરી — એવો વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર બહુ ચર્ચાસ્પદ બન્યો કેટલાકને તેમાં એવો વાંધો પડ્યો કે દેશ કોરોના સહિત અનેક મુસીબતો સામે ઝઝૂમી રહ્યો છે ત્યારે વડાપ્રધાનને આવી નાટકબાજી ને દેખાડાબાજી કેમ સૂઝતાં હશે? આ સવાલ જ વડાપ્રધાનની કાર્યપદ્ધતિ સમજતા લોકો માટે અસ્થાને છે. વડાપ્રધાન તેમના ટીકાકારો માટે કશું કરતા નથી. એ તો તેમના ચાહકવર્ગને વખતોવખત લડવાનાં ને પોરસાવાનાં નિમિત્ત આપતા રહે છે. તેમના ચાહકોની સમજ વિશેની વડાપ્રધાનની સમજ બહુ પાકી છે. તેમને ખાતરી હશે કે ચાહકો મોરવાળો વીડિયો જોઈને આફરીન પોકારી જશે અને જે નહીં પોકારે, તે તેની ટીકા સાંભળીને તો મેદાનમાં ઉતરી જ પડશે. એથી વધારે બીજું શું જોઈએ?

તદ્દન બિનસત્તાવાર રીતે એવું પણ સાંભળવા મળ્યું કે મોર સાથે શૂટિંગ કરતાં પહેલાં બીજાં પ્રાણીઓ વિશે પણ વિચારાયું હતું. મામલો મૌલિકતાનો અને ખેલ પાડવાનો હોય તો વિચાર તો કરવો જ પડેને? આ કંઈ નોટબંધી થોડી જાહેર કરવાની છે કે વગર વિચાર્યે કરી દેવાય? પહેલાં કોઈએ સૂચવ્યું કે ‘કલર સ્કીમ પ્રમાણે કાચિંડો લઈએ તો કેવું? તે હથેળીમાં પણ સમાઈ જાય અને સાહેબ તેને હથેળીમાં દાણા ખવડાવતા હોય, કાચિંડો પણ સાહેબ સામે ભક્તિભાવથી તાકી રહ્યો હોય … જોરદાર કામ થઈ જાય.’

પણ પછી એક સંશયાત્માએ મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે ‘એ તસવીરમાં કોઈને કાચિંડો ઓળખવામાં તકલીફ પડે કે ગુંચવાડો થાય તો? લોકોની વિચારશક્તિને તસ્દી આપવાનું જોખમ ન લેવાય.’ એટલે કાચિંડાવાળો આઇડિયા પડતો મૂકવામાં આવ્યો.

પછી કોઈકે પેંગ્વિન વિશે સૂચવ્યું. પેંગ્વિન દિલ્હીમાં ન લવાય તો કંઈ નહીં, સાહેબને દક્ષિણ ધ્રુવ તો લઈ જવાયને? આમ પણ સાહેબને ત્યાં જવાનું હજુ સુધી બાકી જ છે અને ત્યાંથી આમંત્રણ મળે એવી કોઈ સંભાવના નથી.

પણ ગુજરાતના એક સલાહકારે કહ્યું કે ‘અમારો અનુભવ છે, સાહેબને કશું બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટમાં નથી રુચતું.’ એટલે એ વિચાર માંડવાળ કરાયો. પછી ગુજરાતના જ સલાહકારે કહ્યું કે ‘સિંહ સાથે સાહેબનું મેચિંગ કેવું રહેશે?’ વિચારતાં લાગ્યું કે પ્રભાવ તો પડશે, પણ સિંહને દાણા તો ખવડાવી શકાય નહીં. તેને ખવડાવવા જતાં શાકાહાર-માંસાહારના અને સંસ્કૃતિના પ્રશ્નો ઊભા થશે. સાહેબ સાથે જે હોય તે સિંહ પણ સંસ્કારી-શાકાહારી અને ગાયને માતા ગણીને નમન કરનારો હોવો જોઈએ. એ વિકલ્પ પર ચોકડી મુકાયા પછી મોરના વિકલ્પ પર પસંદગી ઊતરી.

નક્કી થયું કે સાહેબ મોરને દાણા નાખશે, મોર એ દાણા ચણશે ને પછી કળા કરશે. આ ઘટનાક્રમમાં કોઈને સાહેબનું મીડિયા મેનેજમેન્ટ સમજવું હોય તો એ પણ સમજી જશે કે સાહેબ મીડિયા સાથે કેવી રીતે કામ પાડે છે અને વળતા વ્યવહારે મીડિયા કેવી કળા કરે છે. કળા કરતા મોરના શૂટિંગ વખતે એક સલાહકારે કહ્યું હતું કે ‘જરા ધ્યાન રાખજો, કળા કરતા મોરનું આગળથી જ શૂટિંગ કરજો. પાછળ જશો તો મોર દિગંબર દેખાશે.’ પરંતુ તેમને આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું કે ‘ચિંતા ન કરતા, કોમી હિંસા જેવી બાબતોમાં પણ લોકો આગળથી જ, આપણે જેટલું બતાવીએ તેટલું જ શૂટિંગ કરે છે. તો મોરની કળા જેવી નિર્દોષ બાબતમાં એવી શંકા રાખવાની જરૂર નથી.’

સાહેબના વીડિયોમાં પાત્રપસંદગી વિશેનો ઘટનાક્રમ સદંતર કાલ્પનિક છે. પરંતુ સાહેબ એટલા કલ્પનાશીલ છે કે તેમના વિશેના કાલ્પનિક વિચારો પણ સુજ્ઞ જનોને વાસ્તવિક લાગી શકે. તેમાં સાહેબ શું કરે, સુજ્ઞો શું કરે ને મોર પણ શું કરે?

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 31 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 16