કવિતાનું એવું છે કે એ
કોઈ પણ કરી શકે
ગલીનું ગલૂડિયું હોય કે
ગામનો ગમાર 
કોઈ પણ ચાલે
એમાં કરવાનું કૈં નથી
કણક બાંધવાનું અઘરું છે
પણ કણસવાનું સહેલું છે
હાલીમવાલી થવાનું મુશ્કેલ છે
પણ કવિ તો ચપટી વગાડતાંમાં થઈ શકાય
દાક્તર થવું હોય તો ભણવું પડે
પણ
કવિતા તો અભણ પણ કરી શકે
ખાવાથી તો કદાચ પેટમાં દુખે
પણ કોઈને કવિતાની કબજિયાત 
થયાનું સાંભળ્યું છે?
ફ્લશ કરો કે બધું સાફ
કોઈ ધંધો કરવો હોય
તો રોકાણ કરવું પડે
પણ કવિતામાં તો 
થોડા પ્રાસ રોકો કે નફો જ નફો
હાટ લખો તો આખું
બજાર જ આવકમાં …
ઘાટ લખો કે
ઘાત જ જાય
ધારો કે પ્રાસ નથી ફાવતા
તો વાક્ય તોડવામાં તો
કૈં ધાડ મારવાની નથીને!
આખો પેરેગ્રાફ વેરવિખેર કરી નાખો
કે કવિતા તૈયાર!
પણ આ બધામાં થોડા મિત્રો હોય 
જે  
ખભો ન હોય તો ય થાબડયા કરે
ને જરા તાળીઓથી 
ઊંચકી આપે કે બેડો પાર
આપણે એમને ખભે 
ને કવિતા આપણે ખભે …
રામ બોલો …

0 0 0

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

એ વાત બહુ જાણીતી છે કે મહાત્મા ગાંધીના કદાવર પડછાયામાં કસ્તૂરબા ગાંધી કાયમ માટે ઢંકાઈ ગયાં. એ કોણ હતાં અને તેમના વિચારો કેવા હતા, તેનો થોડો ઘણો પરિચય આપણને ગાંધીજી મારફતે મળે છે, પણ સ્વતંત્ર રીતે તેમના વિશે સામગ્રી બહુ ઓછી છે. જેનો પ્રભાવ પૂરી દુનિયાના સમાજ અને રાજકીય જીવન પર પડ્યો હોય, તેવા મહાત્મા બીજા બધાને ઢાંકી દે તે આમ તો સ્વાભાવિક જ છે, પરંતુ મહાત્મા પર એટલું બધું લખાયું છે કે 'મહાત્મામાં નવું શું છે'ની જિજ્ઞાસા કરતાં લેખકો-પત્રકારોને હવે 'કસ્તૂરબા શું કહે છે'માં રસ પડવા માંડ્યો છે.

ઉદ્યોગપતિ રામકૃષ્ણ દાલમિયાની પુત્રી નીલિમા દાલમિયા અડારને ૨૦૧૬માં પ્રશ્ન થયો હતો કે મહાત્મા જેમ રોજ તેમની ડાયરીમાં દિનચર્યા અને તેમના વિચારો ટપકાવતા હતા, તેવી રીતે કસ્તૂરબાની પણ એવી કોઈક ખાનગી ડાયરી મળી આવે તો? ઇતિહાસ લેખનમાં ઐતિહાસિક કલ્પના(હિસ્ટોરિકલ ફિક્શન)નો એક પ્રકાર છે, જેમાં ઉપલબ્ધ તથ્યોનો આધાર લઈને કાલ્પનિક ઇતિહાસ ઘડવામાં આવે. 

નીલિમા દાલમિયાએ કમલા નહેરુ અને ફાતિમા જિન્હા વિશે ખૂબ વાંચ્યું હતું, પણ કસ્તૂરબાની વાત આવી ત્યારે ખબર પડી કે એક તરફ કસ્તૂરબાનું વ્યક્તિત્વ તદ્દન ઝાંખું હતું, પણ બીજી તરફ મહાત્માના ધૂઆંધાર જીવનમાં તેમનું મૌન યોગદાન જબરદસ્ત હતું. આ વિરોધાભાસથી પ્રેરાઈને નીલિમાએ 'ધ સિક્રેટ ડાયરી ઓફ કસ્તૂરબા' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું, જેમાં તેમણે કલ્પના કરી હતી કે કસ્તૂરબા જો તેમના સહજીવન અને  સમાજ જીવનની વાતો લખે તો શું લખે.

પણ હવે સાચે જ કસ્તૂરબાની ડાયરી હાથ લાગી છે. મહાત્મા ગાંધીના પ્રપૌત્ર તુષાર ગાંધી તેને ગુજરાતીમાંથી અંગ્રેજીમાં ‘ધ ડાયરી ઓફ કસ્તૂર, માય બા’ નામથી લાવી રહ્યા છે. આમ તો એ ડાયરીમાં ૧૯૩૨થી ૧૯૩૩ વચ્ચેના નવ મહિનાનો જ સમાવેશ છે, પરંતુ કસ્તૂરબાએ પોતાના હાથે કશું લખ્યું હોય તેવી આ પહેલી સાબિતી છે. તેમાં તેમણે તેમના બે જેલવાસ વિશે, બાપુના સ્વાસ્થ્ય વિશે, મોટા દીકરાના લગ્ન વિશે અને નહેરુ, કૃપલાની અને બાપુ વચ્ચેના વાર્તાલાપ વિશે લખ્યું છે.

કસ્તૂરબાને બે વખત કારાવાસ થયો હતો. ઓગસ્ટ ૧૯૩૧માં, લંડનમાં ગાંધીજીની ગોળમેજી પરિષદ નિષ્ફળ ગઈ તેના રોષમાં ભારતમાં દેખાવો થયા હતા. સાબરમતી આશ્રમમાં કસ્તૂરબા અને અન્ય મહિલાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ તેમનો પહેલો કારાવાસ હતો. કસ્તૂરબા જેલમાં હતાં, ત્યારે હિંદુ, શિખ, મુસ્લિમ અને વિશેષ તો અછૂતો માટે અલગ મતદાર-ક્ષેત્ર સ્થાપિત કરતા સૂચિત બંધારણ સામે ગાંધીજીએ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૨માં ઉપવાસ શરૂ કર્યા. એમાં તે વિજયી રહ્યા અને કસ્તૂરબાએ જેલમાંથી બહાર આવીને અછૂતોના અધિકારો માટે કામ શરૂ કરી દીધું.

ડિસેમ્બર ૧૯૩૨માં કસ્તૂરબાએ મદ્રાસમાં અસ્પૃશ્યતા વિરોધી પરિષદમાં ગાંધીજી વતી હાજરી આપી હતી. વર્ષ પૂરું થતાં સુધીમાં અસ્પૃશ્યતા વિરોધી ચળવળ સામે અને ખાસ તો કસ્તૂરબા સામે રૂઢિચુસ્ત હિંદુઓમાં રોષ ફેલાઈ ગયો હતો. સવિનય કાનૂન ભંગના આરોપ હેઠળ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૩માં કસ્તૂરબાને ફરોથી જેલમાં પૂરી દેવામાં આવ્યાં. અંગ્રેજ સરકારની નજરમાં હવે કસ્તૂરબા પણ મહાત્માની જેમ મોટું જોખમ હતાં. કસ્તૂરબાએ ખાસ તો મહિલાઓને પ્રોત્સાહિત કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. રાજકોટમાં ઠાકોર રાજમાં મહિલાઓની બેઈજ્જતિ થતી હતી, તેની સામે કસ્તૂરબાએ મોરચો માંડતાં, ૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૯ના રોજ ઠાકોર રાજ્યની પોલીસે કસ્તૂરબાને જેલમાં બંધ કરી દીધાં હતાં.

મહાત્માના ધૂઆંધાર જીવનમાં કસ્તૂરબા ઉપેક્ષિત પાત્ર છે એટલું જ નહીં, તેમને અભણ પણ ગણવામાં આવ્યાં છે. તુષાર ગાંધી કહે છે, “અમારા પરિવારમાં પણ એવી ગેરસમજ છે કે તેઓ અભણ હતાં, પણ ડાયરીમાં એ લખે છે કે તેઓ પ્રાર્થના પછી અખબારો વાંચીને તેમનો દિવસ શરૂ કરતાં હતાં. હું વિસંગતતાઓ સાથેની તેમની જે શૈલી છે તે અંગ્રેજીમાં યથાવત રાખવાનો છું.”

આ પુસ્તકની પ્રકાશક સંસ્થા હાર્પર કોલિન્સ કહે છે કે થોડાં વર્ષો પહેલાં જલગાંવના ગાંધી રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના માણસો ઇન્દોર સ્થિત કસ્તૂરબા આશ્રમમાં કબાટો અને પેટીઓમાં ખોંખાખોળા કરતા હતા, ત્યારે તેમને ખરાબ થઇ ગયેલી જીર્ણશીર્ણ ડાયરી મળી આવી હતી. એ કસ્તૂરબાએ લખેલી ડાયરી હતી. એ ૧૩૫ પાનાંની છે. કસ્તૂરબાની જેમ, તેમની ડાયરી પણ ભુલાઈ ગઈ હતી, પણ ગાંધી રિસર્ચ ફાઉન્ડેશને તેને સરખી કરીને ડિજીટલ સ્વરૂપમાં બચાવી લીધી છે.

તુષાર ગાંધીએ આ ડાયરીની વાત કરી, તો પરિવારજનોએ તેને માનવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો. “એ તો અભણ હતાં, લખી શકતાં ન હતાં,” એમ સૌનો સૂર હતો. તુષાર ગાંધીએ ડાયરી વાંચી તો એ ભ્રમ દૂર થઇ ગયો. એ લખાણમાં કસ્તૂરબા એક સ્વતંત્ર વ્યક્તિ તરીકે, સાથીદાર તરીકે અને સત્યાગ્રહી તરીકે બહાર આવે છે, તેવો પ્રકાશક સંસ્થાનો દાવો છે.

તુષાર ગાંધી કહે છે, “કસ્તૂરબાને અશિક્ષિત અને નિરક્ષર કહીને કાયમ ઊતારી પાડવામાં આવ્યાં છે. આ ડાયરી એ ધારણાને તોડે છે. જે પતિના પડછાયામાં તે ઢંકાઈ ગયાં હતાં, તેમની ગેરહાજરીમાં તેમનું જીવન કેવું હતું, તેની ઝાંખી આ ડાયરીમાં છે. તેમાં તેમની ચળવળો અને સત્યાગ્રહોની વિગતો છે, જેના માટે તેમને કારાવાસ થયો હતો. ડાયરીનું મહત્ત્વ એ હકીકતમાં છે કે તે સ્વહસ્તાક્ષરમાં છે.”

ગાંધીજીના મોટા ભાગના ઘનિષ્ઠ સહયોગીઓ અને પરિવારજનોએ તેમના સમયની વિસ્તૃત ડાયરીઓ લખી છે, પરંતુ તુષાર ગાંધીને લાગે છે કે પતિને ખુશ કરવા માટે થઈને કસ્તૂરબાએ ડાયરી લખી ન હતી. એ ક્યારેક કંટાળી ગયા હોવાનું પણ લખે છે. ગાંધીજી તેમના પુત્રો અને કસ્તૂરબા સાથે કઠોર વ્યવહાર કરતા હતા, તે જાણીતું છે, અને તેમની એ જિદ્દ જ રાજકીય-સામાજિક જીવનની સફળતાનું કારણ બની હતી, પરંતુ કસ્તૂરબાના યોગદાનને તેમણે નકાર્યું નથી.

મહાત્માના મોટા (અને વંઠી ગયેલા) પુત્ર હરિલાલની દીકરી મનુ ગાંધીએ તેમની ડાયરીમાં લખે છે, “છેલ્લા દિવસોમાં મોટીબા(કસ્તૂરબા)ની તબિયત સારી ન હતી. દર પાંચ કે દસ મિનિટે તેમને શૌચ કરવા જવું પડતું હતું. એમાં તેમનાં કપડાં ગંદા થતાં. હું તેને સાફ કરતી. એક વખત હું આખી રાત જાગી હતી, પણ સુશીલાબહેન(મહાત્માનાં ડોકટર)ના આગ્રહથી સુવા ગઈ. કોઈકે બાનો ભીનો પેટીકોટ બાથરૂમમાં મુક્યો હતો. નસીબ જોગે, એ જ દિવસે બાપુ મોટીબાના બાથરૂમમાં મ્હો ધોવા ગયા. તેમણે પેટીકોટ જોયો અને તેને ધોવા લાગ્યા. એ જ વખતે હું ઊઠી અને મ્હોં ધોવા બાથરૂમમાં ગઈ. મેં બાપુને ભીનાં કપડાં ધોતા જોયા. મેં કહ્યું, ‘બાપુજી, અમે અહીં શેના માટે છીએ? મને પરાણે સુવડાવી હતી. તમે શું કરવા અમને હેરાન કરો છો? અમે આટલા બધા છીએ, તો સાફ કરી નાખીશું ને!’

“બાપુએ જવાબ વાળ્યો, ‘તને સરખી ઊંઘની જરૂર છે. ઊંઘીશ નહીં તો સેવા કેવી રીતે કરીશ? આમાં તારો દોષ નથી. બાનો પેટીકોટ અહીં પડી રહ્યો હતો અને સંડાશ ફેલાઈને જામી ગયો હતો. એ કેમ સાફ ન હતો? બધાએ એ જોયો હતો પણ કોઈને ખબર ન પડી કે એ બાનો પેટીકોટ છે. એક મહિલા સહાયકે તેને અહીં મુક્યો હતો. મારા માટે એ જાણવું પૂરતું છે કે આપણે બેદરકાર છીએ.”

૨૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૪ના રોજ, પુણેના આગા ખાન પેલેસ નજરકેદમાં મહાત્માના ખોળામાં કસ્તૂરબાએ અંતિમ શ્વાસ લીધો. કોઈએ તેમને જઈને આરામ કરવા કહ્યું. મહાત્મા બોલ્યા, “૬૨ વર્ષના સહિયારા જીવનના અંતે આ અંતિમ વિદાય છે. મને અંતિમસંસ્કાર સુધી અહીં રહેવા દો.” એ સાંજે પ્રાર્થના પછી એ બોલ્યા હતા, “બા વગરઅ જીવનની હું કલ્પના કરી શકતો નથી.”

પ્રગટ : ‘બ્રેકીંગ વ્યુઝ’, નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”; 28 ફેબ્રુઆરી 2021

બોલે તેના બોર વેચાય – એવી કહેવત છે. તે chheમાં મહિમા બોલવાનો છે. તમારી વાત બીજા સુધી પહોંચાડવી હોય તો તે બીજાઓ તરફ વહેતી મૂકવી પડે. તે વિના કોઈને એની ખબર ના પડે. એનો અર્થ એવો પણ ખરો કે બહુ બોલબોલ કરવાથી પણ બગાડ થાય. લવારા તે બોલવું નથી. એટલે જ  કહેવત એવી પણ છે કે ન બોલવામાં નવગુણ. અહીં નવ- નકાર સૂચવે છે. આપણામાં ઘણા એવા છે જે બોલવામાં જ સાર જુએ છે. બહુ બોલવાથી માણસ માન ગુમાવે છે ને એમાં ઘણીવાર બેવકૂફ બનવાનું પણ આવે છે. આપણા ઘણા નેતાઓ અસરકારક રીતે બોલે છે તો કેટલાક એવા પણ છે કે એ ન બોલે તો એમની શોભા રહે.

તાજેતરમાં તર્ક વગરની વાત ઓઇલ અને કુદરતી ગેસ મંત્રીએ કરી છે. તેમણે મજાક કરતાં હોય તેમ કહ્યું છે કે ઠંડીને કારણે ઈંધણના ભાવ વધ્યા છે. શિયાળામાં માંગ વધી એટલે ભાવમાં ઉછાળો આવ્યો છે. માંગ કેવી રીતે વધી તેનો ખુલાસો તેમણે કર્યો નથી એટલે કોઈ પણ તર્ક લગાવી શકાય. ઠંડીમાં લોકો સગડી પર તાપવાને બદલે ગેસ પર તાપતાં હોય ને એને કારણે માંગ વધી હોય ને તેનું પરિણામ મહિના એકમાં, સિલિન્ડર પર 100 રૂપિયા વધવામાં આવ્યું હોય એમ બને. મંત્રીશ્રીને કહી શકાય કે ભાવ તો છેલ્લા મહિનામાં વધ્યો છે ને શિયાળો તો નવેમ્બરથી લાગુ પડી ગયો છે તો સાહેબ કદાચ કહે પણ ખરા કે ઉપકાર માનો કે વધારો નવેમ્બરથી લાગુ નથી કર્યો. આ જ પેટ્રોલિયમ મંત્રીશ્રીએ પૂરી બેશરમીથી એમ પણ કહ્યું હતું કે હાલમાં ડ્યૂટીમાં ઘટાડો કરવાનો સરકારનો કોઈ ઇરાદો નથી.

તો, હાલના નાણાં મંત્રી ઘણા વિષયના જ્ઞાતા હોય તેમ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારા બાબતે પણ પોતાનો મત આપે છે. 26મીના અખબારોમાં નાણાં મંત્રીએ આઈ.આઈ.એમ. – અમદાવાદના વિદ્યાર્થીઓનું જ્ઞાન વધારતાં એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે પેટ્રોલ-ડીઝલનો ભાવ વધારો એક (અ)ધર્મસંકટ છે. એ કઈ રીતે ધર્મસંકટ છે તેનો કોઈ ફોડ એમણે પાડ્યો નથી. જો કે, તેમણે એટલી પ્રમાણિક્તા જરૂર વાપરી કે કેન્દ્ર સરકારે એક્સાઈઝ ડ્યૂટી ને રાજ્ય સરકારે વેટની આવક જતી કરવી નથી તે મુખ્ય પ્રશ્ન છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે ભાવ ઘટાડા અંગે સ્પર્ધા ન હોવી જોઈએ, જ્યારે હકીકત એ છે કે આ સ્પર્ધા ભાવ ઘટાડવા અંગે નહીં, પણ ભાવ વધારવા અંગેની છે ને એમાં પ્રજાહિતની કોઈ વાત વચ્ચે આવતી નથી. આવું બોલતી વખતે નાણાં મંત્રી કોરી સિમ્પથી બતાવતાં કહે પણ છે કે ઈંધણના વધતા ભાવનો બોજો સામાન્ય પ્રજા પર ન પડવો જોઈએ. આવું કૃષિ સેસ ઠપકારતી વખતે પણ એમણે કહેલું ને એ સાથે જ પ્રજા પર બોજ પડવાની શરૂઆત થઈ ગયેલી. એમને બે હાથ જોડીને પૂછવું છે કે એવું કેવી રીતે બને કે સરકાર રોજિંદા વપરાશની વસ્તુઓ મોંઘી કરે અને તેનો બોજ લોકો પર ન પડે? એના કરતાં મંત્રીશ્રી થોડું મૌન પાળે તો પ્રજા ઘવાતી અટકે એવું નહીં?

નાણાં મંત્રી કહે છે કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ આ મામલે સાથે બેસીને ઈંધણની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ. આવું કોઈ ત્રાહિત વ્યક્તિ બોલે તો સમજાય, પણ પોતે સરકારમાં છે એવા નાણાં મંત્રી કહે છે કે સરકારોએ સાથે બેસવું જોઈએ. તો, એમને પૂછી શકાય કે આવું “બેસણું” કરતાં રોકે છે કોણ? સરકારો ગમે તેટલાં નાટક કરે, પણ ઈંધણનો ભાવ વધારો કુદરતી નથી. આટલું ડહાપણ વઘારવા છતાં ફેબ્રુઆરીના છેલ્લા દિવસે પણ પૂરી નિર્લજ્જતાથી સરકારે ઈંધણના ભાવો વધાર્યા જ છે. સરકાર બધી વસ્તુના ભાવ વધારી શકે એમ નથી એટલે ઈંધણનો ભાવ વધારે છે જેથી તેને પગલે ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોંઘું થાય અને એ મોંઘું થાય તો દૂધ, શાક, ફળ, અનાજ એમ બધું જ મોંઘું થાય. થોડા દિવસ જવા દો, આ બધી વસ્તુઓ પણ, આપણાં ખીસાં ખંખેરવાની જ છે. સરકાર એમ કહેતી હોય કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ મોંઘું થયું છે તેથી ભાવ વધે છે, તે સાચું હોય તો ભાવ ઘટ્યા ત્યારે ભારતમાં ભાવ ઘટવા જોઈતા હતા તેને બદલે વધ્યા. એ ઉઘાડી લૂંટ હતી અને એક યા બીજા બહાને કોરોનાથી ગભરાયેલી પ્રજાને ખંખેરી લેવાની મેલી વૃત્તિ માત્ર હતી.

નાણાં મંત્રીના અગાધ જ્ઞાનનો એક બીજો દાખલો પણ જોવા જેવો છે. સરકારે મિડલ ઇન્કમ હાઉસિંગ સ્કીમ અંતર્ગત ક્રેડિટ લિન્ક સબસિડી 2017થી લાગુ કરેલી તે માર્ચ, 2020માં પૂરી થઈ, તેને નાણાં મંત્રીએ માર્ચ, 2021 સુધી લંબાવી હોવાની જાહેરાત કરતાં કહ્યું કે આ સ્કીમનો લાભ, જેમની વાર્ષિક આવક 6 લાખથી 18 લાખની વચ્ચે છે તે લોઅર મિડલ ક્લાસને મળશે. તેમણે વધુ સ્પષ્ટતા કરતાં કહ્યું કે જે ગરીબી રેખાની ઉપર છે એવા 6થી 18 લાખ વચ્ચેની વાર્ષિક આવક ધરાવતા લોઅર મિડલ ક્લાસના બીજા વધુ અઢી લાખ લોકોને માર્ચ,2021 સુધી આ સ્કીમનો લાભ મળશે. ના, આમાં ભૂલ નથી. નાણાં મંત્રીએ બિલકુલ સમજીને લોઅર મિડલ ક્લાસના લોકો માટે જ આ આંકડા આપ્યા છે.

ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોની ગ્રામીણક્ષેત્રે માથાદીઠ આવક 2011-12માં 816 અને શહેરીક્ષેત્રે 1000 હતી. એથી વધુ આવક ગરીબી રેખાની ઉપરનો આંકડો ગણાય. 2021માં આ આવક ડબલ તો ન થઈ હોય, છતાં થઈ હોય એમ માનીએ તો ગ્રામીણક્ષેત્રે 1632 અને શહેરી ક્ષેત્રે 2000 માસિક આવક ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોની ગણાય. મતલબ કે વાર્ષિક આવક 24,000થી વધે તો તે ગરીબી રેખાની ઉપર ગણાય. હવે ગરીબી રેખાની ઉપર તો તરત જ લોઅર મિડલ ક્લાસ આવે અને એની આવક નાણાં મંત્રી વાર્ષિક 6થી 18 લાખ ગણે છે. એટલે કે લોઅર મિડલ ક્લાસની વ્યક્તિ મહિને 50,000થી 1,50,000 કમાય છે એવું નાણાં મંત્રી માને છે. આ કોઈ પણ રીતે ભેજામાં ઊતરે એમ નથી. 18 લાખની આવકવાળો લોઅર મિડલ ક્લાસમાં આવે? નાણાં મંત્રી અમેરિકાનાં નાણાં મંત્રી હોય એમ ટાઢા પહોરની હાંકે છે એવું નથી લાગતું? સીધી ને સોંસરી વાત તો એ છે કે જેને આ દેશની પ્રજાનું ને તેની આવકનું સાચું જ્ઞાન નથી તે કરોડોની યોજનાઓ નક્કી કરે છે ને તેને લાગુ પણ કરે છે ને એવી ખોટી આવકને આધારે ટેક્સનું માળખું નક્કી કરે છે, એમાં સચ્ચાઈ અને વાસ્તવિક્તા કેટલી હોય? ગમ્મત તો એ છે કે 6થી 18 લાખવાળો લોઅર મિડલ ક્લાસ ગણાય છે ને એની નીચેની આવકવાળો પણ ઇન્કમટેક્સ ભરે છે, કારણ અઢી લાખથી કરપાત્ર આવક વધે તેને આવકવેરો લાગુ પડી જાય છે. આ બધું કેવળ અને કેવળ અતાર્કિક અને અક્કલ વગરનું છે એવું નથી લાગતું?

ચારેક દિવસ પર રેલવેએ પેસેંજર ટ્રેનનું ભાડું એક્સ્પ્રેસ ટ્રેન(અનરિઝર્વ્ડ)ની સમકક્ષ કરી દીધું છે. રેલવેનું કહેવું છે કે અત્યારે ચાલી રહેલ પેસેંજર ટ્રેન કુલ પેસેંજર ટ્રેનના ફક્ત 3 ટકા છે. એટલે બહુ ઓછા પ્રવાસીઓ તેનાથી પ્રભાવિત થશે. આ ભાડાં એટલે વધારાયાં છે કે પ્રવાસીઓ કોરોના કાળમાં બિનજરૂરી પ્રવાસ કરતાં અટકે. રેલવે એવો ખુલાસો પણ કરે છે કે તે એવી ઘણી ટ્રેન ચલાવે છે જેની ઘણી ઓછી સીટ ભરાય છે ને એમાં તે ઘણી ખોટ કરે છે. રેલવેને પૂછી શકાય કે સ્થિતિ સામાન્ય થાય તો વધેલાં ભાડાં પૂર્વવત થઈ જશે?

રેલવે એમ કહે છે કે ભાડાં એટલે વધાર્યાં કે લોકો કોરોનામાં અમથી દોડાદોડી ન કરે. હસવું આવે એવી વાત છે. રેલવે મફત પ્રવાસ કરાવતી નથી કે લોકો બિનજરૂરી દોડાદોડી કરે. ધારો કે લોકો ઓછા પ્રવાસ કરે તો રેલવેને ઓછી આવક થાય ને એ એને કોરોનકાળમાં પરવડે એમ છે? તે તો એ રડે છે કે રેલવે એવી ઘણી ટ્રેન ચલાવે છે જેની સીટ પૂરી ભરાતી નથી, તો મુસાફરો વગર પેસેંજર ટ્રેન પૂરી નહીં ભરાય તો રેલવે ખોટ ખાવા તૈયાર છે? ને સીધું તો એ પૂછવાનું કે મોંઘી ટ્રેનો પૂરી ન ભરાતાં જે ખોટ જાય છે તે પેસેંજર ટ્રેનના ભાડાં વધારીને સરકાર સરભર કરવાની છે? ને મંત્રીશ્રી, જરા એ કહેશો કે સાદી ટ્રેનમાં પ્રવાસ કરતાં પ્રવાસીનો શો વાંક છે કે પેસેંજર ટ્રેનમાં પ્રવાસ કરવા છતાં એણે એક્સ્પ્રેસ ટ્રેન જેટલું ભાડું ચૂકવવાનું? આ ભાડાં વધારો કોઈ પણ રીતે પ્રવાસીને ન્યાય કરતો નથી ને તે તાત્કાલિક અસરથી પાછો ખેંચાવો જોઈએ.

એક તરફ દેશ સતત વિકાસ કરી રહ્યો છે ને લાખો કરોડોની યોજનાઓ અમલમાં મૂકાઈ રહી હોવાનું ઊજળું ચિત્ર ઉપાસવાઈ રહ્યું છે, તો, બીજી તરફ મંત્રીઓ મનફાવે તેવાં વિધાનો કરીને અનેક રીતે ગરીબ અને લાચાર પ્રજાની પૂરી ઈમાનદારીથી મજાક ઉડાવી રહ્યા છે. એક તરફ સત્તા હાંસલ કરવા જે પેંતરા કરવા પડે એમાં અનેક મંત્રીઓ અને હોદ્દેદારો આકાશપાતાળ એક કરી રહ્યા છે ને બીજી તરફ જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ કારણ વગર મોંઘી કરીને સરકારો તિજોરીઓ ભરવામાંથી જ ઊંચી નથી આવતી. અન્યાય એ જ ન્યાય હોય એમ ઘણાં વર્તી રહ્યાં છે, પણ આ લાંબું ચાલવાનું નથી. કુદરતી ન્યાય જેવું હજી છે અને અત્યારે તો એ જ એક માત્ર આશ્વાસન છે. અસ્તુ !

0 0 0

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 01 માર્ચ 2021