ગાંધીનો વિચારવારસો,
અનસૂયાબહેનની સેવાપરાયણતા
અને બહેનોની કર્મણ્યતાથી
‘સેવા’ પચાસ વર્ષનો સુવર્ણ પડાવ પાર કરીને
૫૧માં વર્ષમાં પ્રવેશી ચૂકી છે.
પાંચ દાયકાની આ મજલ-દડમજલને
કેવી રીતે જોઈશું, ભલા?!

અફઘાનિસ્તાન અને આફ્રિકાના દેશો સુધી
વિસ્તરેલી પૂર્ણ રોજગાર આપતી શાખાઓ થકી કે
ગુજરાત અને દેશનાં અંતરિયાળ ગામડાં સુધી
ઝમેલાં મહિલાઓના સંપૂર્ણ સ્વાશ્રય થકી?

વિશ્વભરના સૌથી મોટા કહેવાતા
શ્રમિક-મહિલાઓનાં સંગઠન થકી કે
સંગઠનની પેલે પાર, માંહોમાંહે હંમેશ રહેતાં
સદ્દભાવ અને સંવાદના અવકાશ થકી?

‘ઓર્ગેનાઇઝેશન મોડેલ’, ‘ઇકોનોમિક ટુલ્સ’ને
‘ઍક્શન ઓરિએન્ટેડ રિસર્ચ’ જેવા
અક્કલને ચકરાવે ચડાવે એવા
એકવીસમી સદીના વિશિષ્ટ શબ્દસમૂહો થકી કે
વીસમી સદીની ગામડાંની નિશાળમાં ભણેલી
ને 'ગાંધીની શાળા'માં ગણેલી
બહેનોની કોઠાસૂઝ થકી?

જિજ્ઞાસા ઘણી છે;
પ્રશ્નો ય છે પૂછવા જેવા કેટલાક,
પણ જવાબ આ બધાનો એક જ છે :
_"એકડે એક, ગાંધીની રાખો ટેક_
_મારી બહેનો, સ્વરાજ લેવું સહેલ છે…"_
ગુજરાતની ગરબીમાં આ ગરબો છો ભૂલાયો
પણ ‘સેવા’ની બહેનોનાં કામમાં હજુ આ ગુંજી રહ્યો છે.

સ્વને ‘સેવા’ના પ્રતિનિધિથી વિશેષ કાંઈ ન ગણાવતાં
અને જ્યાં જ્યાં મહત્ત્વપૂર્ણ વિચાર, સિદ્ધિ કે ઉપલબ્ધિનો ઉલ્લેખ થાય
ત્યાં ત્યાં અચૂક ‘સેવા’ની બહેનોનાં જ નામ આગળ ધરતાં
ઇલા ર. ભટ્ટ સાથેની મુલાકાતના અંશો,
‘નિરીક્ષક’ના પાને ને ‘ઓપિનિયન’ની દિવાલે
મુકવાનો ખ્યાલ તો છે.
જોઈએ … કેવા સ્વરૂપે અવતરે છે!

મળીએ છીએ, આવતા અંકે
૧ મે – ગુજરાત રાજ્ય સ્થાપના દિન ને
આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમિક દિને.

૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૨; 'સેવા' સ્થાપના દિન

e.mail : ketanrupera@gmail.com

આ લેખમાં માત્ર યાદી છે, લાંબી છે, થાક લગાવે તેવી છે, એમ વાચકોને લાગે તે સંભવ છે. પરંતુ એ વાંચતા મને જે અનુભવ થયો, એ વાચકોને પણ થાય, એ હેતુથી લેખ જેમનો તેમ અનુવાદ કર્યો છે. વાંચતાં મને થયું, આપણો તે કેવો સમાજ? હિંસાથી મોં ફેરવતો જ નથી, ધર્મ, જ્ઞાતિ, જાતિ, ગાય, અરે, ગમે તે બહાને, બસ, મારો-કાપો કરવામાં જ સમજી છે? કદાચ, બીજા વાચકોને એવી જ કોઈ શરમ અને દુઃખની લાગણી થાય એટલે આ લાં ……..બી યાદી તમને ય સાદર :

— આશા બૂચ

(તુષાર ગાંધી મહાત્મા ગાંધીજીના પ્રપૌત્ર. તેઓ એક કર્મશીલ, લેખક અને મહાત્મા ગાંધી ફાઉન્ડેશનના પ્રમુખ છે. તુષારભાઈ ગાંધીએ ઓલ ઇન્ડિયન્સ મેટર નામની ઓનલાઇન પત્રિકાના 22 ફેબ્રુઆરી 2021ના અંકમાં, ભારતમાં પ્રસરી રહેલી નફરત અને તેને પરિણામે પ્રગટેલી હિંસાના બનાવોની એક યાદી મુકેલી, જેનું ભાષાંતર  તેમની અનુમતિ સાથે વાચકો માટે અહીં પ્રસ્તુત છે. આ યાદી તૈયાર કરનાર અને લખનાર તેમ જ વાચકોને કદાચ લાંબી લાગે, થાક ઉપજાવનારી લાગે, પરંતુ વર્ષો વર્ષ ભારતના ખૂણે ખૂણે હિંસા ફેલાવનાર હજુ થાક્યા નથી. આ યાદીને ધ્યાનપૂર્વક વાંચતા એ આપણી સમક્ષ ઘણા સવાલો મૂકી જાય છે, તેવો અહેસાસ થશે. 1960ના દાયકા બાદ શા કારણે હિન્દુ-મુસ્લિમ વચ્ચે આટલું વૈમનસ્ય પેદા થયું? ભૈતિક સાધનોની પેદાશ અને વેપાર તથા ટેકનોલોજીની બાબતમાં આટલી પ્રગતિ કરનાર દેશ આંતરિક શાંતિ સ્થાપવામાં કેમ નિષ્ફળ ગયો? ધર્મ આધારિત કોમી નફરતે કરાવેલી હિંસા પૂરતી નહોતી પડી, કે જેથી જ્ઞાતિને આધારે, ગૌ રક્ષણ નામે, દેશદ્રોહના બહાને વાણી અને વિચાર સ્વાતંત્ર્યનાં હનન ખાતર આટલી બધી હિંસા આચરવી પડી? )

મહાત્મા ગાંધીની એક ઝનૂની માણસના હાથે હત્યા થઇ તેને 73 વર્ષ થયા. બાપુના અંતિમ શબ્દો ‘હે રામ!’ હતા તેવી સામાન્ય માન્યતા છે. જો કે જ્યારે આત્માએ તેમનો દેહ ત્યાગ્યો, ત્યારે તેમણે ઉત્તરોત્તર ધીમા થતા જતા અવાજે ‘રા…મ, રા…મ, રા…મ’ એ શબ્દો ઉચ્ચારેલા. પરંતુ રાજઘાટ અને ગાંધી સ્મૃતિ સ્મારક પાસે ‘હે રામ!’ શબ્દ જ કોતરાયેલો જોવા મળે છે, એટલે એ શબ્દ જ તેમના નિધનનો પર્યાય બની ગયો છે.

આઝાદી મળ્યા બાદ નફરતથી દોરવાયેલા અસંખ્ય બનાવો બન્યા. જો બાપુ આજે હયાત હોત તો તેઓ ‘રામ, રામ રામ; શબ્દનો સતત પુનઃ ઉચ્ચાર કર્યા કરતા હોત. 

“નગ્ન હિંસા એ નગ્ન હાડ પિંજર જેવી જ ઘૃણાસ્પદ છે, માંસ, રક્ત અને મખમલી ત્વચાથી વંચિત. એ લાંબો સમય ટકી શકે નહીં. પણ જ્યારે એ કહેવાતા વિકાસ અને શાંતિનું મહોરું પહેરીને આવે છે, ત્યારે લાંબો સમય ટકી રહે છે.” [ગાંધીઃ  યંગ ઇન્ડિયા, ફેબ્રુઆરી 1930] 

મેં 1946થી આજ પર્યન્ત નોંધાયેલા કોમ અને જ્ઞાતિ આધારિત હિંસાના મોટા બનાવોની યાદી કરી છે. તેના ઉપરાંત બીજા ઘણા નાના મોટા બનાવો બન્યા છે, અને આ યાદી એ તમામ બનાવોને સમાવેશ કરી લેનારી હોવાનો દાવો નથી. મારી પુત્રી કસ્તૂરી અને પુત્ર વિવાનનો આભારી છું કે જેમણે સંશોધન કરી સંકલન કરીને રાષ્ટ્રના સામૂહિક લાંછનની યાદી તૈયાર કરવામાં સહાય કરી.

કોમ અને જ્ઞાતિને કારણે થતી કત્લેઆમ એ ભારત માટે નવી ઘટના નથી. કેરળના મલબાર પ્રદેશના મોપલાહ વિસ્તારમાં થયેલ રમખાણો અને તેને પગલે થયેલ કત્લેઆમ ભયાનક હતી. સ્વાતંત્ર્ય મળવાની ઘડીઓ નજદીક હતી ત્યારે ઓગસ્ટ 1946માં મુસ્લિમ લીગે પાકિસ્તાનની રચના કરવા સીધાં પગલાંનું એલાન કર્યું ત્યારે નિર્દયતાને છુટ્ટોદોર મળી ગયેલો. સીધાં પગલાંના પ્રત્યાઘાત રૂપે કલકતામાં થયેલી હત્યાઓ નિષ્ઠુર હતી. હિન્દુઓની હત્યાનો બદલો એનાથી પણ વધુ ક્રૂર રીતે મુસ્લિમોની હત્યા કરીને લેવાયો. તેનું પરિણામ નોઆખલી અને પૂર્વ બંગાળના ટીપેરા જિલ્લા(જે હાલમાં બાંગ્લાદેશમાં છે)માં મોટી સંખ્યામાં હિન્દુઓની કત્લેઆમમાં આવ્યું. વેર વાળવા માટે બિહારમાં મુસ્લિમોની કતલ શરૂ થઇ. આ સમય દરમ્યાન પંજાબ પણ હિંસાના તાંડવથી સળગતું હતું.

બાપુ બંગાળ અને ત્યાર બાદ બિહારમાં હિંસાથી સળગતા વિસ્તારમાં એ આતશને બુઝાવવા વચ્ચોવચ્ચ કૂદી પડયા. તેમાં એમને ભાગ્યે જ સફળતા મળી. હું કહું છું કે ભાગ્યે જ સફળતા મળી કેમ કે એ આગ સ્વતંત્રતા મળ્યાની ક્ષણોમાં ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં હિંસા પ્રસરી ગઈ હતી.

આઝાદી બાદ, કલકતામાં ફરી હિંસક રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં. બાપુએ અનશન કર્યા ત્યારે લોકમાં વિવેક સ્થાપવાનું શક્ય બન્યું. પંજાબ અને પશ્ચિમ પાકિસ્તાનમાં ક્રૂર હત્યાની આગ ભડકતી હતી, જેની ઝાળ દિલ્હીને ભરખી જવાનો ભય હતો. માનવતા દરેક સ્થળે મરી પરવારી હતી.

પોતાના આયુષ્યના અંતિમ મહિનામાં 78 વર્ષના બાપુ ફરી શાંતિ સ્થાપવા અનશન પર ઉતર્યા. જેવા તેઓ શાંતિ સ્થાપવામાં સફળ થયા કે તરત ધિક્કારના સિદ્ધાંતોને પોષે તેવી વિચારધારાઓ ધરાવનારાઓને હાથે તેમની હત્યા થઈ. બાપુની હત્યાથી લાગેલો આઘાત અને દેશ આખામાં પ્રસરેલી દુઃખની લાગણીથી થોડો વખત શાંતિ જળવાઈ રહી. પરંતુ સમયાંતરે આપણે ફરી ફરી પૂર્વગ્રહોથી ગ્રસિત થતા રહ્યા અને પાગલપનને વશ થતા રહ્યા.

તે સમયે ઘણા મોટા કોમી રમખાણોના બનાવો બનેલા અને બીજા નોંધપાત્ર ન ગણાય તેવા બનાવો બનેલા જેની ભારે કિંમત ચૂકવવી પડેલી. જો કે જ્ઞાતિ આધારિત ક્રૂરતા ભરેલા ગુનાહિત કૃત્યો તો આપણા સમાજની એક પ્રકૃતિ બની ગયેલી, છતાં એવી કેટલીક ઘટનાઓ ઘટી જે મોટી અને મહત્ત્વની ગણવામાં આવી.

હાલના સમયમાં હિંસક ટોળાનું સભ્યપદ નવું અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે. ઘણી હિંસા ટોળાં દ્વારા આચરવામાં આવી છે અને ખૂન કરનારાઓ અવ્યવસ્થિત ટોળાંમાં ભળી જઈને ભાગી જઈને છુટ્ટા ફરે છે. ગુનેગારોને પકડીને સજા કરવા માટે બહુ ઓછો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. ન્યાય આપવામાં એટલી હદે વિલંબ થાય છે કે જ્યારે છેવટ ચુકાદો આવે ત્યારે તેનું કોઈ મહત્ત્વ નથી રહેતું. સમાજનો મોટો ભાગ આવા હત્યારાઓની પૂજા કરે છે અને શાંત  રહેનાર મોટા ભાગના લોકો ચૂપ રહે છે.

મારી ‘હે રામ!’ ની યાદી :

1960નો દાયકો : 

1961: જબલપુર, મધ્ય પ્રદેશમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો. એવા જ રમખાણો અલીગઢ, ઉત્તર પ્રદેશમાં થયા. ઓક્ટોબરમાં એ મિરત, કલકત્તા, જમશેદપુર, બિહાર, રૂરકેલા અને ઓરિસ્સામાં ફેલાયા. 

1964 : માલેગાંવ-મહારાષ્ટ્રમાં કોમી રમખાણો 

1967 : રાંચીમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો

1969 : કરીમગંજ-અસ્સામમાં થયેલ રમખાણોમાં ઘણી જાનહાનિ થઇ.

1969 : અમદાવાદમાં કોમી આગ લાગી. 

1970નો દાયકો :

1970 : મહારાષ્ટ્રમાં ભીવંડી કોમી રમખાણોનું સાક્ષી બન્યું.

1974 : મે મહિનામાં દિલ્હીના સદર બજારમાં કોમી રમખાણો

1977 : ઓક્ટોબરમાં વારાણસીમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો

1978 : માર્ચમાં સંભાલ-ઉત્તર પ્રદેશમાં અને એપ્રિલમાં હૈદરાબાદમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો

1979-80 : જમશેદપુર, અલીગઢ, મોરાદાબાદમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો

1980નો દાયકો :

1980-81 : ગોધરા – ગુજરાતમાં એક કરતાં વધુ રમખાણો 

1981 : એપ્રિલમાં બિહારશરીફમાં અને એપ્રિલમાં હૈદરાબાદમાં કોમી રમખાણો

1982 : ફેબ્રુઆરીમાં પૂના અને સોલાપુર-મહારાષ્ટ્રમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો. એપ્રિલમાં બીજૉ સેથુ – પશ્ચિમ બંગાળમાં 16 સાધુ અને એક સાધ્વીને જીવિત સળગાવી દેવાયાં 

1982 સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર : મિરતમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો, ઓક્ટોબરમાં વડોદરા-ગુજરાતમાં પણ હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો

1983 : નેલી-આસામમાં ફેબ્રુઆરી માસમાં અને સપ્ટેમ્બરમાં હૈદરાબાદમાં કોમી રમખાણો

1984 : ભિવંડી અને માલેગાંવ ફરી સળગી ઉઠ્યા. જુલાઈ અને સપ્ટેમ્બરમાં ફરી હૈદરાબાદ ભડકે બળ્યું. ઈન્દિરાબહેન ગાંધીની હત્યા બાદ ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં શીખ લોકોની સામૂહિક હત્યા કરવામાં આવી.

1985 : અમદાવાદમાં કોમી રમખાણો

1987 : રમખાણો મિરતને ભરખી ગયા.

1988 : ઔરંગાબાદ-મહારાષ્ટ્રમાં મે મહિનામાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો અને ઓક્ટોબરમાં મુઝફ્ફરનગરમાં.

1989 : ફેબ્રુઆરીમાં સલમાન રશ્દીના પુસ્તક ‘સેતાનિક વર્સીસ’ના વિરોધમાં મુસ્લિમ સંગઠનોએ મુંબઈમાં કરેલ દેખાવો હિંસામાં ફેરવાઈ ગયા. સપ્ટેમ્બરમાં બદૌ-ઉત્તર પ્રદેશમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો. ઓક્ટોબરમાં ઇન્દોર-મધ્ય પ્રદેશમાં કોમી રમખાણો. ભાગલપુરમાં મુસ્લિમો પર પોલીસે ગુજારેલા સીતમના સમાચાર બહાર આવ્યા.

1989 : અલગ કાશ્મીરની માંગણી કરનારા નેતાઓની દોરવાણીથી કાશ્મીરી પંડિતોને કાશ્મીર ખીણ છોડવાની ફરજ પડી.

1989 : બદૌ અને કર્નલ ગંજ-ઉત્તર પ્રદેશમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો

1990નો દાયકો :

1990 : ભારતીય જનતા પાર્ટીના અધ્યક્ષ એલ.કે. અડવાણીએ અયોધ્યામાં રામ મંદિર બાંધવાના પ્રયાસને બળ પૂરું પાડવા સોમનાથથી અયોધ્યા સુધીની રથયાત્રા કાઢી. એ યાત્રા જે જે સ્થળોએ ગઈ ત્યાં કોમી રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં. કાર સેવકનાં ટોળાંએ બાબરી મસ્જિદનો ધ્વંસ કરવા કોશિશ કરી; 60થી વધુ માણસો પોલીસના  ગોળીબારમાં મરાયા. ઘણાં શહેરોમાં દંગા થયા. ઓકટોબરમાં કર્ણાટકના રામનગરમ, છાનાપટના, કોલાર, દેવાંગરે અને ટુમકુરમાં રમખાણો થયાં. એ જ મહિનામાં ઉદયપુરમાં યોજાયેલ હિન્દુ રામ જ્યોતિ સરઘસ ઉપર આક્રમણ થવાને કારણે ઉદયપુર અને જયપુરમાં રમખાણો થયાં. 

1991 : સહારનપુર-ઉત્તર પ્રદેશમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો. કર્ણાટકમાં કાવેરી નદીના પાણીની ભાગીદારીના મુદ્દે તમિલ વિરોધી રમખાણો, એને ટેકો આપવા તામિલનાડુમાં હિંસા ફાટી નીકળી.

1992 : સીતામરહી – બિહાર અને સુરત-ગુજરાતમાં રમખાણો. 6ઠ્ઠી ડિસેંબરને દિવસે કાર સેવકો અને તેના સાથીઓએ બાબરી મસ્જિદનો ધ્વંસ કર્યો. બી.જે.પી.ના ઉચ્ચાધિકારીઓ એ ઘટના નિહાળી રહ્યા અને કેટલાંકે તો ટોળાંને પ્રોત્સાહન આપ્યું. ભારતભરમાં કોમી રમખાણો પ્રસરી ગયાં. એ વખતે લાગેલા ઘાવ હજુ દૂઝે છે.

1992-93 : મુંબઈ સંઘ અને શિવસેનાના ભાડે રાખેલા ગુંડાઓએ કોમી માનસ ધરાવતા પોલીસ દળની મદદથી મુસ્લિમો પર આચરેલી હિંસાનું સાક્ષી બન્યું. ગુજરાત, કર્ણાટક, ઉત્તર પ્રદેશ, આસામ, રાજસ્થાન, પશ્ચિમ બંગાળ અને મધ્ય પ્રદેશમાં પણ રમખાણો થયાં.

1999 : કેઓનઝર-ઓરિસ્સામાં ઓસ્ટ્રેલિયન મિશનરી ગ્રેહામ સ્ટુઅર્ટ સ્ટેઈન્સના બે પુત્રો, ફિલિપ (ઉ.વ. 10) અને ટીમથી (ઉ.વ. 6)ને દારાસિંઘની આગેવાની નીચેના બજરંગ દળનાં ટોળાંએ તેમના વાનમાં જીવતા સળગાવી દીધા

2000નો દાયકો :

2002 : ગોધરા સ્ટેશને સાબરમતી એક્સપ્રેસના એક ડબ્બાને આગ લગાડવાને પરિણામે અયોધ્યાથી પાછા ફરેલા કેટલાક કાર સેવકોના જાન ગયા. તેને પગલે મુસ્લિમોની ક્રૂર હત્યા અને મહિલાઓ ઉપર બળાત્કારના કિસ્સા થયા. ટોળાંઓ ત્યાં ઉભેલી પોલીસ જોતી હોય ત્યારે મુસ્લિમ વસ્તીઓ ઉપર હુમલા કરતા હતા. ગુલબર્ગ સોસાયટીમાં રહેતા કાઁગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અને ભૂતપૂર્વ ધારાસભ્ય એહસાન જાફરીને જીવતા સળગાવી દેવામાં આવ્યા. પોલીસે એ હિંસા રોકવા કશા પગલાં ન ભર્યા, સિવાય કે મદદ માગી.

2006 : હિન્દુ ઝનૂની માણસોએ માલેગાંવમાં એક કરતાં વધુ વિસ્ફોટ કર્યા.

2007 : કંધમાલ-ઓરિસ્સામાં હિન્દુ – ક્રિશ્ચિયન વચ્ચે રમખાણો.

2008 : હિન્દુઓનું ક્રિશ્ચિયનો પર કંધમાલમાં આક્રમણ

2012 : બોડો-બંગાળી મુસ્લિમ રમખાણો આસ્સામમાં.

2016 : માલદા – પશ્ચિમ બંગાળમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો

2017 : બાદુરાઈ-પશ્ચિમ બંગાળમાં જુલાઈમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો. ડેરા સચ્ચા સૌદાના ગુરમીત રામ રહીમના અનુયાયીઓને બળાત્કારના કિસ્સામાં ગુનેગાર સાબિત ઠરાવ્યા બદલ ઓગસ્ટમાં હરિયાણા, પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને દિલ્હીમાં રમખાણો. 

2020 : નાગરિક સુધારા કાયદાના વિરોધને ઉથલાવી પાડવા પૂર્વ આયોજિત હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો.

જ્ઞાતિ આધારિત અત્યાચારો અને હિંસા :

1971-76 : ભોજપુર-બિહારમાં જ્ઞાતિઓ વચ્ચે સંઘર્ષ.

1981 : લૂંટારા ફુલન દેવીએ પોતાના ઉપર થયેલ બળાત્કારનો બદલો લેવા 20 ઠાકુર પુરુષોની બેહમઈ – ઉત્તર પ્રદેશમાં હત્યા કરી. એ હત્યાનો બદલો લેવા ફુલનનું શેર સિંહ રાણાએ દિલ્હીમાં 2001માં ખૂન કર્યું.

1982 : ગઈની – બિહારમાં જ્ઞાતિ સંઘર્ષ

1983 : મુંગર અને પટના-બિહારમાં યાદવ-કુર્મી વચ્ચે અથડામણ.

1985-1992 : યાદવ અને રાજપૂત વચ્ચે બિહારમાં જ્ઞાતિ સંઘર્ષ

1996 : રણવીર સેના દ્વારા બિહારમાં દલિતોનો માનવ સંહાર.

1999 : શંકરબિરઘા-બિહારમાં રણવીર સેનાએ કરાવેલ માનવ સંહાર.

2000 : નવાડા અને શેખ પૂરબનેરમાં ભૂમિહાર અને કુર્મીનો માનવ સંહાર.

2006 : ખૈરલાંજી-મહારાષ્ટ્રમાં દલિત પરિવારની હત્યા.

2015 : સાનપેઢ-હરિયાણામાં દલિતો સામે અત્યાચાર

2016 : ઉના-ગુજરાતમાં ઉચ્ચ જ્ઞાતિના લોકો દ્વારા ગૌ રક્ષાના મુદ્દે દલિત પરિવારની મારઝૂડ.

2018 : ભીમા કોરેગાંવ – મહારાષ્ટ્ર ખાતે દલિતો આંબેડકર સ્મારક પાસે એકઠા મળ્યા તેના પર ઉચ્ચ જ્ઞાતિના ઝનૂની લોકોનું આક્રમણ. કઠુઆ-જમ્મુમાં આઠ વર્ષની બાળાનું અપહરણ કરી, તેના પર એક કરતાં વધુ વખત બળાત્કાર કરી તેની હત્યા કરવામાં આવી

2020 : હાથરસ – ઉત્તર પ્રદેશમાં 19 વર્ષીય યુવતી ઉપર ઉચ્ચ જ્ઞાતિના યુવકોએ કરેલ સમૂહ બળાત્કાર.

કાયદેસર કામ ચલાવ્યા વિના ગૌ રક્ષા માટે કાયદો હાથમાં લેનાર ટોળાં દ્વારા અપાતી સજા :

2006 : ભિવંડીમાં મુસ્લિમ ટોળાં દ્વારા પોલીસ કોન્સ્ટેબલની હત્યા 

2015 : દાદરી-ઉત્તર-પ્રદેશમાં મોહંમદ અખલકને તેમના ઘરમાંથી ઢસડી, બહાર લાવી માર મારીને કરવામાં આવેલી હત્યા. એ કેઇસની તપાસ કરનાર પોલીસ ઇન્સ્પેકટર સુબોધ કુમાર સિંહની બુલંદ શહેરમાં ટોળાંએ કરેલી હત્યા.

2016 : મેવટ-હરિયાણામાં ગોમાંસ ખાય છે એવા આરોપસર એક સ્ત્રી અને તેની સગીર વયની બહેન ઉપર સામૂહિક બળાત્કાર કરી, તેમની મારીને હત્યા કરવા આવી. તેના કુટુંબના બીજા બે સભ્યોની હત્યા કરાઈ.

2017 : અલ્વર-રાજસ્થાનમાં પહેલુ ખાનની ગૌ રક્ષાના મુદ્દે એપ્રિલ માસમાં ટોળાંએ હત્યા કરી. જૂન મહિનામાં તામિલનાડુના એનિમલ હસ્બન્ડરી વિભાગના ઓફિસર્સની ગૌ રક્ષા મંડળે ક્રૂરતાથી મારીને હત્યા કરી. પ્રતાપગઢ-રાજસ્થાનમાં ઘરબાર વિનાની મહિલાઓ જાહેરમાં શૌચ કરતી હતી, તેમના ફોટા લેવા પર રોક લગાવનાર ઝફર ખાનની ટોળાંએ હત્યા કરી. હરિયાણામાં ઓખલા અને અસોટી વચ્ચે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતા હાફિઝ જુનૈદની હત્યા કરાઈ.

2019 : બિશ્વનાથ ચારિઅલિ – આસામના શૌકત અલીને એપ્રિલ માસમાં ક્રૂર રીતે માર મારીને ભૂંડનું માંસ ખાવાની ફરજ પાડી કેમ કે તે ગાયનું માંસ લઈને જઈ રહ્યો હતો તેવી દહેશત પડી. લાતેહાર જિલ્લા-ઝારખંડમાં મઝલૂમ અન્સારી અને ઈમ્તિયાઝ ખાનની ગૌ રક્ષા મંડળે હત્યા કરી.

2020 : પાલઘરમાં બે સાધુઓની ટોળાંએ હત્યા કરી.

ગાંધીના હત્યારાઓના આદર્શો પર શ્રદ્ધા ધરાવનાર ઝનૂનીઓના ભોગ બનેલ અન્ય કિસ્સાઓ :

2013 : સામાજિક કર્મશીલ અને બૌદ્ધિક નરેન્દ્ર દાભોલકરની હત્યા.

2015 : ડાબેરી વિચારધારા ધરાવતા લેખક ગોવિંદ પાનસરેની કોલ્હાપુરમાં હત્યા. એમ.એમ. કાલબુર્ગીની ધારવાડમાં હત્યા.

2017 : ખબરપત્રી ગૌરી લંકેશની બેંગલુરુમાં હત્યા.

સાચી હકીકતોને ઉઘાડી પાડનાર કેટલા ય લોકોને હત્યા કરવામાં આવી.

ગણાવી ન શકાય તેટલી સંખ્યામાં કોમ અને જ્ઞાતિ ભેદને કારણે અચારાયેલ અત્યાચારો અને હત્યાઓ થઇ. એ દરેક કિસ્સામાં ઝનૂની લોકો ગુનો કરવા કોઈને ઉશ્કેરે અને પોતે છુટ્ટા થઇ ફરે. નિર્દોષ માણસો તેના ભોગ બને.

1948માં બાપુની હત્યા થઇ. મૃત્યુ પામીને તેમણે આપણને આપણી જન્મજાત ઘેલછામાંથી બચાવી લીધા, પણ એ લાંબુ ન ટક્યું. ટૂંક સમયમાં જ આપણે આપણા મૂળ સ્વભાવ પર આવી ગયા.

નફરત એ નૂતન ભારતનો નવો પંથ બની ગયો છે.

આ ‘હે રામ!’ની યાદી બાપુની દરેક સવંત્સરી સમયે પ્રસ્તુત થતી રહે છે. “રા…..મ, રા….મ, રા….મ”

•••••

વધુ રસ ધરાવનારાઓ માટે નીચેની લિંક ઉપર વધુ સામગ્રી મળી શકશે :

https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/hindu-muslim-communal-riots-india-i-1947-1986.html

https://www.hindustantimes.com/india/chronology-of-communal-violence-in-india/story-jJtcgvxFYh5N3jhSw7H4KN.html

https://www.hindustantimes.com/india/caste-war-role-of-private-armies/story-Ujk1jr7eWeUZ8TP8Y4CxOK.html

Detailed caste wars: https://www.satp.org/satporgtp/countries/india/terroristoutfits/massacres.htm

Caste-based violence cases: https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Caste-related_violence_in_India

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_massacres_in_Bihar

https://www.hindustantimes.com/india-news/86-killed-in-cow-related-violence-since-2010-are-muslims-97-attacks-after-modi-govt-came-to-power/story-w9CYOksvgk9joGSSaXgpLO.html

Delhi violence – https://www.thehindu.com/topic/delhi-violence-2020/

e.mail : 71abuch@gmail.com

છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં લગભગ બધે જ પાત્રતા વગરના લોકો નાની મોટી જગ્યાએ ગોઠવાયેલા જોવા મળે છે. આ અગાઉ પણ હતું, પણ અત્યારે એનું પ્રમાણ અગાઉ ન હતું એટલું છે. આવું થવાના ઘણાં કારણો હોઈ શકે, પણ તેનું પ્રમુખ કારણ રાજકારણ છે. અંગ્રેજોનું શાસન હતું ત્યારે પણ અંગ્રેજી અધિકારીઓની ખુશામત કરીને નાની મોટી જગ્યાઓ પર લોકો ગોઠવાઈ જતા હતા. એ પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું ને ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ કે લાલબહાદુર શાસ્ત્રી જેવા રાષ્ટ્રપતિ કે વડાપ્રધાન દેશને મળ્યા ને એમની પ્રમાણિકતા ઉદાહરણરૂપ આજે પણ રહી છે. શાસ્ત્રી જેવાની તો સ્થિતિ એ હતી કે એ વડા પ્રધાન તરીકે ગુજરી ગયા ત્યારે તેમને માથે દેવું હતું. રાષ્ટ્રપિતા તરીકે મહાત્મા ગાંધી વિષે ભલે જે કહેવાતું હોય તે, પણ એ માણસે વર્ષો સુધી પોતડીભેર જ જીવન કાઢ્યું તે એટલી હદે કે પોતાના સુપાત્ર સંતાનોની પણ કદી તરફેણ ન કરી ને એની પ્રતિક્રિયારૂપે હરિલાલને પ્રગટ થવાનું બન્યું. સરદારે પણ પોતાને માટે કે સંબંધીઓ માટે કૈં ભેગું ન કર્યું. એવાં ઉદાહરણો પછી અપવાદરૂપે જ જોવાં મળે છે. બન્યું છે એવું કે સત્તા પર પરિવાર છવાયેલો રહ્યો છે. જો કે, અત્યારે પરિવાર નહીં, પણ પરિવારવાદ વધારે છવાયેલો છે. ગાંધી પરિવારનાં સૌથી નબળાં પરિણામો અત્યારે પ્રજા રાજકારણમાં જોઈ રહી છે. એવું નથી કે પરિવારવાદ કાઁગ્રેસમાં જ હાવિ થયેલો છે, અન્ય પક્ષોમાં પણ એની અસરો જોવા મળે જ છે.

પરિવારવાદની ટીકા એટલે થાય છે કે યોગ્ય વ્યક્તિને ભોગે નબળી વ્યક્તિઓ સત્તા માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે. ભ્રષ્ટાચાર તો કાઁગ્રેસના વખતથી જ શિષ્ટાચાર થઇ ચૂક્યો હતો, એમાં અપવાદરૂપ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ આવ્યા ને એ સમયે કેટલાંક વિશિષ્ટ કાર્યો પણ થયાં, પણ એમની સ્થિતિ કાઁગ્રેસ પ્રમુખ સોનિયા ગાંધીની સામે હરફ કાઢવાની પણ ના રહી ને એ દરમિયાન રાજકીય ક્ષિતિજે નરેન્દ્રોદય થઈ ચૂક્યો હતો. કાઁગ્રેસ મુક્ત ભારતની સંકલ્પના નરેન્દ્ર મોદીએ આપી અને ભા.જ.પ.ની સંગઠિત શક્તિ એવી કામે લાગી કે ૨૦૧૪માં ભા.જ.પ.નું શાસન આવ્યું ને નરેન્દ્ર મોદી ભારતના વડા.પ્રધાન બન્યા. દેશને યોગ્ય નેતૃત્વ મળ્યું ને એની અસર એ પડી કે ૨૦૧૯માં ફરી મોદી સરકાર વધુ તાકાતથી સત્તામાં આવી. કાઁગ્રેસે અને અન્ય પક્ષોએ સત્તામાં આવવાના બધા પ્રયત્નો ૨૦૨૨ની પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણીમાં કર્યા, પણ ભા.જ.પ.નો જ પ્રભાવ વધારે રહ્યો છે. સત્તા મળી જવાની લાલચે ઘણાએ એકમાંથી બીજા પક્ષમાં ઘૂસવાનું પણ કરી જોયું, પણ બધા ખાટી ગયા હોય એવું થયું નથી. પંજાબને બાદ કરતાં ભા.જ.પ.નો ડંકો બધે વાગે છે. કાઁગ્રેસનું શાસન અત્યારે તો બે રાજ્યો પૂરતું જ સીમિત થઈ ગયું હોય એમ લાગે છે. એ તો આવે કે ન આવે, તેનાં કરમ, પણ ભા.જ.પ.ના મંત્રી પણ ઈચ્છે છે કે દેશમાં મજબૂત વિપક્ષ હોય. એ હોવો જોઈએ, પણ ભા.જ.પ.ની નીતિ વિપક્ષ મુક્ત ભારતની ન હોય તો જ એ શક્ય છે.

વિપક્ષ શુદ્ધ જ હોય એવું હંમેશ બનતું નથી, પણ લોકશાહીમાં વિપક્ષનું મહત્ત્વ નકારી ન શકાય. જો કે ભા.જ.પ.ના કેટલાક નેતાઓની ઈચ્છા એવી રહી છે કે વિપક્ષ જેવું જ ના રહે તો સારું. પ્રયત્નો તો એવા જ થાય છે, પણ વિપક્ષ ન હોય તો લોકશાહીને સરમુખત્યારીમાં ફેરવાવાનું જોખમ રહે છે. એવું થાય તો જે તે પક્ષ પણ એવું ન ઈચ્છે. એવું પ્રદેશ અધ્યક્ષ પણ કબૂલતા થયા છે કે અત્યારે દેશ એક જ વ્યક્તિ પર નિર્ભર છે. એ સાચું ને સારું હોય તો પણ ઇચ્છનીય નથી. એવું થાય તો બાકીના નેતાઓ નિસ્તેજ જ પુરવાર થાય. પાંચસોથી વધુ સાંસદો લોકસભામાં હોય ને શાસન કોઈ એક જ વ્યક્તિનું અનુભવાય તો એ લોકશાહીનું લક્ષણ નથી. જો લોકશાહી લોકો વડે, લોકો માટે અને લોકોની હોય તો કોઈ એક વ્યક્તિની સરકાર કેવી રીતે હોય? ઇન્દિરા ઈઝ ઇન્ડિયા – એક કાળે કહેવાતું હતું ને એ કાળ પણ રહ્યો નથી તો હવે એવા પ્રયત્નો થાય તો એ કાળ પણ બદલાશે એ સમજી લેવાનું રહે.

કોઈ એક જ વ્યક્તિની આરતી ઊતરતી રહે ને એ વ્યક્તિ પણ આશીર્વાદની મુદ્રામાં જ સક્રિય રહે તો બે વાત બને. વ્યક્તિ આરતી ઉતરાવતી રહે ને ભક્તો આરતી ઉતારતા રહે. ખુશામત તો ઈશ્વરને ય ગમે છે તો મંત્રીઓને ન ગમે એવું તો ના બને. એમાં થાય છે એવું કે જે ભક્તિ કરે તે પ્રસાદ પામે. એ પ્રસાદ વહેંચણીનો કાળ અત્યારે ચાલે છે. જે ભગવાનની વધુ નજીક તે વહેલો અને વધુ પ્રસાદ પામે ને જે ભગવાનથી દૂર છે તે બધી બાબતે દૂર જ રહે છે અથવા તો દૂર રખાય છે.

ગુજરાતમાં અત્યારે પ્રસાદ વહેંચણીનો કાળ બેઠો છે. મોવડીને લાગ્યું કે ગુજરાતના નાથ બરાબર નથી તો તેમણે ગયા સપ્ટેમ્બરમાં જ આખા મંત્રી મંડળનાં બધાં પ્યાદાં બદલી કાઢ્યાં. એમાં પાપડી ભેગી ઈયળ પણ બફાઈ. એવા મંત્રીઓ પણ આવ્યા જે ગુજરાતની મંતરી શકે. એવા પણ આવ્યા જે ગુજરાતને મંત્ર આપે, પણ એનું પ્રમાણ કમભાગ્યે ઓછું જ છે. છેલ્લા થોડા સમયથી પાત્ર નહીં, એવી વ્યક્તિઓ રાજકારણમાં અને શિક્ષણમાં ઘૂસી ગઈ છે. આખા શિક્ષણ વિભાગમાં જે પાત્ર નથી તેવી વ્યક્તિઓ ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર ગોઠવાઈ ગઈ છે. થોડા દિવસ પર જ વર્તમાનપત્રોમાં એવા સમાચાર હતા કે માત્ર ગુજરાતની જ 11 યુનિવર્સિટીઓમાં કુલપતિઓ યોગ્ય લાયકાત વગરના નિયુક્ત થયા છે. કોઈની શૈક્ષણિક લાયકાત ઓછી છે તો કોઈનો અનુભવ ઓછો છે. આ નિમણૂકો સરકારે કરી છે. યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશને (યુ.જી.સી.એ) કુલપતિઓની લાયકાતો, અનુભવો અંગેનાં ચોક્કસ ધોરણો નક્કી કરેલાં છે. એ પ્રમાણે સરકારે કુલપતિઓને નિયુક્ત કરવાના હોય છે. એ પ્રમાણે જ સરકાર (રાજ્યપાલ) કુલપતિઓને નીમતી હશે એમ માનવામાં આવે છે. એમ પણ માનવામાં આવે છે કે સરકારે કુલપતિની નિમણૂક વખતે યુ.જી.સી.એ નક્કી કરેલી ઓછામાં ઓછી લાયકાત અને અનુભવની વિગતો જોઈ-ચકાસીને નિમણૂક આપી છે, પણ દુર્ભાગ્યે એવું થયું નથી. સરકારે ઓછી લાયકાત કે અનુભવ ધરાવતી વ્યક્તિઓને કુલપતિ પદે નિમણૂક આપી છે, તે એક બે નહીં, 11 યુનિવર્સિટીઓમાં ! માની લઈએ કે એકાદમાં સરકારની ચૂક થઈ હોય, પણ અગિયાર અગિયાર યુનિવર્સિટીઓમાં ભાંગરો વટાય તો એમ માનવાનું રહે કે આ ભાંગરો નથી, પણ પૂરી જાણકારી અને સમજથી સરકારે નિમણૂકો આપી છે. ખાનગી યુનિવર્સિટી હોય કે સરકારી, બીજી છૂટછાટો નિમણૂકમાં કદાચને અપાય તો પણ યુ.જી.સી.એ નક્કી કરેલી ઓછામાં ઓછી પાત્રતામાં કોઈ બાંધછોડ કરવાનો કોઈ સરકારને અધિકાર નથી એવું સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે ને છતાં ઓછી પાત્રતાવાળી વ્યક્તિઓ કુલપતિ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દે નીમાઈ. આવું જો સરકાર જ કરતી હોય તો બીજાની તો વાત જ શું કરવાની? કોઈ અધ્યાપક તરીકે કોઈ કોલેજમાં પણ નિમણૂક ન આપે એવી વ્યક્તિ, એક નહીં, બીજી ટર્મ માટે પણ લાયક ગણાતી હોય તો તે યુનિવર્સિટીના સ્તર વિષે શી આશા રહે? વ્યક્તિને તો ખબર હોય જ છે પોતાની પાત્રતાની ને એ તો ઈચ્છે જ કે હરામનું જે મળે તે લૂંટવું, પણ એવી વ્યક્તિ એમને એમ તો કુલપતિપદે નથી બેસી ગઈ, એને માનભેર બેસાડવામાં આવી છે. એનો શો વાંક? વાંક એ લોકોનો છે જે એવી વ્યક્તિઓને લહાણી કરે છે. કેમ થાય છે એવી લહાણી? કોણ કરે છે આ લહાણી? એ સરકાર કરે છે. સરકારના મંત્રીઓ કરે છે. એમને ગમે છે કે એમની આસપાસ ખુશામતખોરી કે ચાપલૂસી ચાલતી રહે. એવા મતલબી માણસો સરકારની આસપાસ ફર્યા કરતા હોય છે ને પ્રાર્થના કરતા રહે છે કે આ કે તે પદ મળી જાય. મંત્રીઓને જે સૌથી વધુ ખુશ રાખે તેને મંત્રી ઉચ્ચ પદોનું વરદાન આપીને અવતાર કૃત્ય બજાવતા હોય છે.

એકલાં કુલપતિપદની જ આ વાત નથી, પટાવાળાથી માંડીને ‘પરમેશ્વર’ સુધીનાં ઘણા પદો આવી ચમચાગીરી કે ચાપલૂસી કરનારા સાવ આવડત વગરના માણસોને આપી દેવાય છે. પછી એ જ જોવાનું રહે છે કે એ વ્યક્તિ કેટલું ઊંધું મારે છે? આખો દેશ આવા ચાપલૂસોથી ભરેલો પડ્યો છે. એ શક્ય બને છે એવા જ ભક્તિ પ્રેમી મંત્રીઓ અને અધિકારીઓને કારણે. એમ જ થાય, કારણ પટાવાળાની લાયકાત નક્કી છે, પણ પ્રધાનની લાયકાત નક્કી નથી. કોઈ મંત્રીના હાથ નીચેનો સ્ટાફ લાયકાતવાળો અને અનુભવી હશે, પણ એ મંત્રી અંગૂઠા છાપ હોય તો પણ, તેને પુછાતું નથી કે સાહેબ, તમે અહીં કેવી રીતે? તો એ કહેશે મને પ્રજાએ અહીં મૂક્યો છે. એટલે વાત પ્રજા પર જ આવીને અટકે છે. નબળો વિધાનસભ્ય કે સાંસદ જો પ્રજા જ ચૂંટતી હોય તો મંત્રી થયા પછી એ ઉચ્ચ પદે નબળી વ્યક્તિને નીમે તો એનો શો વાંક કાઢવો? નબળી પ્રજા સબળી સરકાર લાવે એવું તો ન બનેને !

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 11 ઍપ્રિલ 2022