કોરોનાનો પરાજ્ય
કરશે અવશ્ય વિજ્ઞાન
વિશ્વાસ અમને.
કિંતુ
કોરોનાનો ય માનવો પડે આભાર.
કેમ કે
એણે કરાવ્યાં બંધ
મંદિર-મસ્જિદ-ચર્ચનાં દ્વાર!
અટક્યો આરતી-બાંગ-ઘંટારવનો
ઘોંઘાટ !
એણે કરાવી બંધ
ખિલાફત-રામરાજ્યની બુમરાણ
એણે અટકાવી દીધો
સાધુ-સંતો-મૌલવીઓ-પાદરીઓનાં
ભાષણોનો ત્રાસ ! 
એણે અટકાવી દીધાં યુદ્ધ !
ઘૂરકિયાં કરતાં અણુશસ્ત્રો થયાં ચૂપ !
મિસાઈલોના સૂસવાટા થયા શાંત !
ઉડાડી દીધાં મહાસત્તા થવાનાં સ્વપ્ન !
એણે શિખવાડ્યું જીવવું
ભગવાન વગર ! 
એણે શિખવાડ્યું
લેવા વિજ્ઞાનનો આધાર
કોરોનાનો આભાર!

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 04 મે 2020

દેશ અભૂતપૂર્વ લૉક ડાઉનના બીજા (હવે ત્રીજા) તબક્કા નીચે કચડાઈ રહ્યો છે, ત્યારે લૉક ડાઉન સફળ થયું કે નહીં અને એ સફળતા એટલે શું, તેના પર નજર નાખવાનું યોગ્ય ઠરશે. લૉક ડાઉનથી કોરોના વાઇરસના ફેલાવાને અંકુશમાં રાખી શકાયો છે, તેવા દાવાને અત્યારે બાજુ પર રાખીએ, એટલા માટે કે જો સફળતા મળી જ હોત, તો લૉક ડાઉન લંબાવવામાં આવ્યું ન હોત અને એટલા માટે પણ કે નિષ્ણાતો કદાચ આપણને એમ કહે છે કે વાઇરસને આસાનીથી નાથી શકાય તેમ નથી, તે કદાચ થોડાક વધુ સમય માટે આપણી વચ્ચે રહેશે અને અને થોડા થોડા સમયે તે માથું ઊંચક્યા કરશે. પણ કોરોના વાઇરસ સામેના ‘યુદ્ધ’માં વિજય મળે તો પણ જ્યારે ભારત સામાન્યવત્ સ્થિતિમાં પાછું ફરશે ત્યારે તે પહેલાંના જેવી નહીં, પણ એક નવી જ સામાન્ય સ્થિતિ હશે.

ભવિષ્યની આ સામાન્ય સ્થિતિ છેલ્લાં ચાર સપ્તાહમાં જે ત્રણ સફળ કથાનક ઊભાં કરાયાં છે તેની પર આધાર રાખશે. પહેલું છે ન બોલાયેલું, પણ બધે જ ફેલાયેલું આ કથાનક. તે એ છે કે આપણે લોકશાહી સાથે શું કરી રહ્યા છીએ. ભવિષ્યના ઇતિહાસકાર એમ ચોક્કસ કહેશે કે એક ઉપખંડ સમાન દેશને લૉક ડાઉન દ્વારા ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં સ્થગિત કરવાની એક અસાધારણ કવાયત હતી અને તેમાં આટલી બધી વસ્તીને ઘરમાં કેદ કરી નાખવામાં આવી હતી. આ સફળતાનું મહત્ત્વ શું? રોગચાળા સામેની દેશની લડાઈ મજબૂત કરવાના ઉત્સાહમાં જુદા જુદા પક્ષો સાથે મસલતો કરવામાં ન આવી, સમવાયતંત્રના સિદ્ધાંત નેવે મુકાયા, અદાલતી વ્યવસ્થાને અવગણવામાં આવી. એ તમામને રાજકારણ અને શાસનની જૂની પોથીમાંનાં રીંગણાં સમજી લેવામાં આવ્યાં. લૉક ડાઉનનો બીજો તબક્કો આવ્યો ત્યારે પણ ગૃહ મંત્રાલય કેરળની હાંસી એમ કહીને ઉડાવે છે કે તે કેન્દ્ર સરકારની યોજનાનો અમલ કરી રહ્યું નથી અને તે તો પોતાની રીતે જ ચાલે છે. સ્પષ્ટ છે કે ભારતમાં શાણપણનો સ્રોત, સરકારી નીતિનું મૂળ અને સત્તાનું કેન્દ્ર એક જ છે.

લૉક ડાઉન લાદવાનો સત્તાધિકાર કઈ સરકારને કોણે આપ્યો તેવો સવાલ પૂછવામાં આવતો નથી. આપત્તિ સંચાલન ધારો રોગચાળાની સ્થિતિને આવરી લે છે કે નહીં તે અંગે કોઈ ચર્ચા થતી નથી. કોઈને એની ચિંતા નથી કે આપણી પાસે રોગચાળા અંગે કોઈ લોકશાહી રીતે ઘડાયેલો કાયદો નથી અને ગુલામી સમયના કાયદા પર આપણે આધાર રાખી રહ્યા છીએ. રાજકીય પક્ષો આ બધા મુદ્દા વિષે અંધારામાં તીર મારે છે. આપણે એવો સિદ્ધાંત નક્કી કરી લીધો છે કે પરિણામ મહત્ત્વનું છે, કાર્યવાહીઓ નહિ. એક વિદ્વાને થોડીક વિનમ્રતાથી એમ કહ્યું છે કે આ ‘વહીવટી કટોકટી’ છે.

આજે કદાચ ઘણાને ખ્યાલ નહીં આવે અને બહુ ઓછા લોકો એ બાબતે સંમત થશે કે  લૉક ડાઉન આપણી લોકશાહી માટે સૌથી ખતરનાક પ્રયોગ સાબિત થશે. આ કંઈ માત્ર કેન્દ્ર સરકારનો કે શાસક પક્ષ સાથેનો મામલો નથી. લૉક ડાઉનની ડરામણી સફળતા એ છે કે લોકશાહીને જબરજસ્ત રીતે સ્થગિત કરી નાખવામાં આખો શાસક વર્ગ અને લોકો સ્વેચ્છાએ સંમત છે. જે ઝડપથી મુલ્કી અને પોલીસ સત્તાવાળાને આખી વસ્તીને ઘરમાં કેદ કરવામાં કામે લગાડવામાં આવ્યા તે ભવિષ્યમાં કોઈ પણ સરમુખત્યાર માટે એક નમૂનારૂપ પાઠ બની જઈ શકે છે. સ્વેચ્છાએ સ્વીકારવામાં આવેલા માનસિક અને બૌદ્ધિક લૉક ડાઉનમાંથી બહાર આવવાનું ભારત માટે ઘણું કઠિન બની જશે. સર્વોચ્ચ અદાલતમાં લૉક ડાઉનનો અમલ કરવા માટે લશ્કર ગોઠવવા માટેની અરજી થઈ, તે પણ કંઈ બહુ આશ્ચર્યજનક નથી.

કહેવાનો મતલબ એ નથી કે કોરોના વાઇરસના ખતરા સામે લડવા શારીરિક અંતર રાખવા માટે મક્કમ નીતિની જરૂર નહોતી. આ દલીલ તો તેનું શું પરિણામ આવ્યું છે તે અંગે છે. આપણે હવે લોકશાહીની ઘોર ખોદવાનું માળખું તૈયાર કર્યું છે. કોઈ જાહેર હિતની વાત કરવી હોય કે લોકોની સુખાકારીની વાત કરવી હોય તો હવે તમને લોકશાહીના પાયાના સિદ્ધાંતો તજી દેવાની મંજૂરી મળી જશે. આજે કદાચ તમને આ પગલું વાજબી લાગે અને માધ્યમો તથા વિપક્ષોએ એમ જ કહ્યું છે, લોકોએ તે શાંતચિત્તે કબૂલ કરી લીધું છે. આપણી પાસે એવી કઈ ખાતરી છે કે ભવિષ્યમાં આપણી લોકશાહીમાં કાપ મૂકીને જ શાસન નહીં ચલાવવામાં આવે?      

સામાજિક અંતર ઊભું કરવાની આપણી યોજનામાંથી બે બીજી કહાનીઓ ઊભી થાય છે. એક તો હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે લાંબા સમયથી જે અંતર છે, તે અંગેની છે. આ સામાજિક અંતર વધે તે માટે શક્ય તેટલા તમામ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે, અને તે પણ એ રીતે કે કે જેથી બંને  સમુદાયો માટે શાંતિથી સાથે જીવવાનું કપરું થઈ જાય. દિલ્હીમાં તબલિઘી જમાતની જે બેજવાબદાર સભા મળી તેણે આ વિષચક્ર જેવા અંતરમાં ઉમેરો જ કર્યો. કોરોના મહામારીના થોડા સમય પહેલાં દિલ્હીમાં થયેલાં રમખાણોની પશ્ચાદભૂમાં મુસ્લિમોને ગાળો ભાંડવાનું શરૂ થયું હતું. તે તબલિઘી જમાતના મુદ્દાને પકડીને, તેની સાથે તેને કશો સંબંધ ન હોવા છતાં, આગળ ચાલ્યું. જો તમને યાદ હોય તો નાગરિકતા પરિવર્તન કાયદાના વિરોધમાં થયેલા દેખાવો એ મુસ્લિમોનો વિરોધ છે — અને વધારે ખરાબ તો એ કે તે ભારતવિરોધી દેખાવો છે — એવી છાપ સતત ઊભી કરવામાં આવી હતી. તેની પરથી આ શૈલી બહુ સ્પષ્ટ થઈ જાય છે.

કોરોના વાઇરસનો ફેલાવો અને લૉક ડાઉનના ભંગ બાબતે માત્ર સોશિયલ મીડિયા જ નહીં, મુદ્રિત અને વીજાણુ માધ્યમો પણ અતિ ઉત્સાહપૂર્વક હિંદુ-મુસ્લિમ વિભાજનમાં સરી પડ્યાં. છેલ્લાં ચાર સપ્તાહ દરમિયાન કહાનીની આ શૈલીએ એવી ઊંડી અસર પાડી છે દરેક બાબતને ધાર્મિક સમુદાયના સંદર્ભમાં જ જોવાની આદત પડી ગઈ છે, એમ સમજાવવામાં આવે છે કે મુસ્લિમો ભારતનાં હિતો વિરુદ્ધ કાવતરાં કરે છે. તે એટલી હદ સુધી કે ‘કોરોના જિહાદ’ એવો શબ્દપ્રયોગ પણ ફેલાયો અને આ ગંદા કોમવાદના વાઇરસને ફેલાતો અટકાવવા માટે કોઈ સરકારે કોઈ પ્રયાસ કર્યો નહીં. આ કથાનક કંઈ નવું નથી, પરંતુ આજની આ સ્થિતિમાં તેનું જે સીધું પ્રદાન છે તેને પિછાણવાની જરૂર છે. દેશમાં અનેક ભાગોમાં મુસ્લિમોના સામાજિક-આર્થિક બહિષ્કારથી આપણે હવે કદાચ માત્ર એકાદ કદમ જ દૂર છીએ. એક વાર એ થઈ જશે પછી સામાજિક અંતર બનાવી રાખવાના એક સદી જૂના પ્રોજેક્ટમાં સંપૂર્ણ સફળતા મળી ગઈ હશે.

એટલી જ બેચેની પેદા કરનારી બાબત એ છે કે વિવિધવર્ગો વચ્ચેનો ભેદ વધારે વાસ્તવિક, વધારે તીવ્ર અને છતાં રાજકીય રીતે નકામો છે, તે લૉક ડાઉન દ્વારા નિશ્ચિત થઈ ગયું છે. ભારતના મધ્યમ વર્ગમાં લૉક ડાઉનને જે જોરદાર ટેકો મળ્યો છે તે માત્ર એ વર્ગના ભોળપણને કારણે જ નથી પરંતુ, તે વર્ગ પોતાના સિવાય બીજા કશા સાથે સામાજિક રીતે જોડાયેલો નથી તે પણ એક કારણ છે. છેલ્લાં ચાર સપ્તાહ દરમિયાન વિસ્થાપન, નિરાધારપણું અને ભૂખમરાની અનેક કહાણીઓ જાણવા મળી છે. રસ્તામાં ફસાઈ ગયેલા મજૂરો વિશેની માહિતી તો મળતી જ રહે છે. પરંતુ મધ્યમ વર્ગનો અંતરાત્મા એની નોંધ લેવા જેટલો પણ ખળભળ્યો નથી. આપણે વ્યક્તિગત રીતે ઉદારતા બતાવીએ છીએ, દાનનો મહિમા ગાઈએ છીએ અને પછી ગાઢ નિદ્રામાં પોઢી જઈએ છીએ. ગરીબોનું અને ગરીબો માટેનું રાજકારણ અનિચ્છનીય બની ગયું છે. રાજકારણ એવી માગણી નથી કરતું કે કોરોના મહામારી સામેનાં કોઈ પણ પગલાંમાં સૌ પ્રથમ તો અસહાય વર્ગોને પડતી મુસીબતો દૂર કરવા માટેની સારી નીતિ હોય? કહેવાનો અર્થ એ નથી કે ભારતનું રાજકારણ કદી પણ ગરીબો પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહ્યું જ નથી. પરંતુ અત્યારે તો ચૂંટણીમાં ફાયદો થશે એવી વાહિયાત ગણતરી પણ રાજકીય પક્ષોને ગરીબોના અધિકારો માટે લડવા પ્રેરણા આપતી નથી. 

આ બેવડું સામાજિક અંતર છે : બહુમતી સમુદાય લઘુમતીથી દૂર અને બોલકો પ્રભાવશાળી વર્ગ ગરીબ જનતાથી દૂર. આવું બેવડું સામાજિક અંતર લોકશાહીના કદને વેતરી નાખવાના કથાનકમાં બરાબર બંધ બેસે છે. બહુમતવાદી અને મધ્યમ વર્ગસંચાલિત સામાજિક વિશ્વમાં લોકશાહીનું સ્થાન નામ માત્રનું નહીં તો છેવાડે જ હોય એ સ્વાભાવિક છે. આપણે આ ‘યુદ્ધ’ની શરૂઆત ‘જાન હૈ તો જહાન હૈ’ના સગવડભર્યા ઉચ્ચ આસનેથી કરી હતી. આ આસનને  હવે ફેરવીને ‘જાન ઔર જહાન’ કરાયું. એમ કરીને આપણે એ સ્વીકાર્યું કે આપણે જીવન અને જીવનનિર્વાહ બંને કદાચ ગુમાવી બેસીશું. એ અત્યંત વાસ્તવિક શક્યતાની વચ્ચે આપણે ત્રણ પ્રકારની કહાણીઓ વચ્ચે ફસાયેલા છીએ : લોકશાહી ઓછામાં ઓછી કરો, ધર્મો વચ્ચેનું અંતર મહત્તમ કરો અને ગરીબોથી છેટા રહો. શું લૉક ડાઉન પછીના કાળમાં આપણું જીવન ભારતમાં આ રીતે આકાર પામશે?

અનુવાદ : પ્રો. હેમન્તકુમાર શાહ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 04 મે 2020

‘આપણા બધાંની અંદર પ્લેગ છે,’ આલ્બર્ટ કામૂની પ્રખ્યાત નવલકથા ‘ધ પ્લેગ’માં એક પાત્ર તાહૂ કહે છે.

સંસ્થાનવાદી ફ્રેંચ આલ્જેરિયાના દરિયાકિનારે આવેલા ઓરાન ગામમાં અચાનક પ્લેગ ફાટી નીકળે છે. એકાએક ગામનું અને લોકોનું જીવન બદલાઈ જાય છે. આ મહામારી નવી અને જુદી હોવાથી એની સામે લડવા ડૉક્ટર બર્નાર્ડ રિયુ પોતાનાથી બનતી બધી તબીબી સારવાર અજમાવે છે. દિવસે દિવસે દરદીઓની સંખ્યા અને મૃત્યુનો આંક વધતાં જાય છે. એક શાળાને વધારાની હૉસ્પિટલમાં બદલવામાં આવે છે. દરદીની આસપાસના લોકોને ક્વૉરન્ટીનમાં, અલગ, રાખવામાં આવે છે અને એ માટે છાવણીઓ ઊભી કરવામાં આવે છે. ધીરેધીરે તમામ જાહેર સ્થળો આ કામ માટે વપરાય છે. શિયાળામાં શરૂ થયેલી આ બીમારી ગરમી આવતાં ઘટશે કે વધશે એની અટકળો થાય છે. મહિના ઉપર મહિના વીતતા જાય છે અને અનિશ્ચિતતા વધતી જાય છે. આખું શહેર બહારની દુનિયાથી કપાઈ જાય છે. રેલવે, દરિયાઈ અને વાહનમાર્ગો બંધ કરવામાં આવે છે. બહારથી આવેલા લોકો પાછા પોતાને વતન જઈ શકતા નથી. તેમ જ બહારથી કોઈ શહેરમાં આવી શકતું નથી. લોકો અચાનક આવી પડેલા આ ઉપદ્રવનો તાગ લઈ શકતા નથી.

વહીવટી તંત્ર શરૂઆતમાં સ્થિતિની ગંભીરતા સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ તબીબી મંડળની સલાહથી એનો સામનો કરવા સીમિત પગલાં લે છે. જ્યારે ખબર પડે છે કે રોગચાળો ફાટી નીકળ્યો છે ત્યારે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા ઓછી આંકવાનો એ પ્રયત્ન કરે છે. પછીથી પ્લેગને લગતા નિયમોને સખત કરવાની જવાબદારી લે છે અને છેવટે ગામના દરવાજા બંધ કરવાનો આદેશ આપે છે. વર્તમાનપત્રો એમને જે સૂચના મળી છે એનું પાલન કરે છે : ‘કોઈ પણ કિમતે આશાવાદ.’ એમને જે કહેવામાં આવે, એ જ ખબરો એ છાપે છે. રોગ કાબૂમાં નથી, છતાં એ નિયંત્રણમાં છે એમ લોકોને કહેવામાં આવે છે. પ્રજાએ બતાવેલી ‘હિમ્મત અને સ્વસ્થતા’ને જાહેરમાં બિરદાવવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં પરિસ્થિતિ બિલકુલ અવળી હતી, એને  વિશે કોઈને ભ્રાંતિ નથી.

સમય જતાં ખોરાકની અછત ઊભી થાય છે, જેને પરિણામે ગરીબોને ખૂબ સહન કરવું પડે છે. સમૃદ્ધ લોકોને કશાની ખોટ નથી. પ્લેગની પોતાની નિષ્પક્ષ કામગીરી (પ્લેગનો હુમલો વર્ગભેદ જોતો નથી) સમાનતા પ્રોત્સાહિત કરી શકી હોત. પરંતુ એનાથી અવળી જ અસર એણે કરી અને અન્યાયની લાગણીને વેગ આપ્યો. બધાંને મૃત્યુની સમાનતાની ખાતરી હતી પરંતુ બીજી કોઈ જાતની સમાનતા એમને જોઈતી નથી. ગરીબ લોકો ગામડાંને ઝંખે છે, જ્યાં એમને સસ્તા ભાવે ખાવાનું મળી રહે અને જ્યાં કોઈ પણ નિયંત્રણ વગરની જિંદગી જીવી શકે. એ સહજ રીતે માને છે કે એમને આવી વધારે સારી જગાએ જવાની પરવાનગી મળવી જોઈએ. એમનો વિદ્રોહ શેરીઓમાં બોલાતા ‘રોટી અથવા ચોખ્ખી હવા’ જેવાં સૂત્રોમાં ઝીલાય છે. પરંતુ એમના વિરોધને તરત ડામવામાં આવે છે. બીજી બાજુ, પ્લેગનો ફાયદો ઉઠાવીને પૈસા બનાવનાર લોકો પણ છે. જ્યારે પરિસ્થિતિ કાબૂ બહાર જાય છે અને નાના સ્તરે હિંસા અને લૂંટફાટ ફેલાય છે ત્યારે સત્તાધીશો માર્શલ લૉની ઘોષણા કરે છે અને કરફ્યુ લાદે છે.

પ્લેગના આતંક દરમિયાન ધર્મ અને વિજ્ઞાન વચ્ચે પણ દ્વંદ્વ ઊભું થાય છે. ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ ફાધર પેનેલુ પ્લેગને ભગવાનની યોજના ગણાવીને લોકોને ધર્માભિમુખ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને રોગચાળાનો ઉપયોગ પોતાની વગ વધારવા માટે કરે છે. એમના લાંબા ઉપદેશમાં લોકોને ભગવાનમાં શ્રદ્ધા રાખવાની અને સકારાત્મક વલણ અપનાવવાની અપીલ કરે છે અને એક જાતના પ્રારબ્ધવાદને પ્રોત્સાહન આપે છે. એ ત્યાં સુધી અંધશ્રદ્ધાનું સમર્થન કરે છે કે જ્યારે પોતે બીમાર પડે છે ત્યારે ડૉક્ટરની સારવાર લેવાનું ટાળે છે. ડૉક્ટર રિયુ આની સાથે સંમત થતા નથી અને કેવળ એક ડૉક્ટર તરીકે લોકોનું દુખ દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો એ પોતાનું કર્તવ્ય માને છે. પોતાનાં તબીબી સાધનો દ્વારા રોગની સામે લડવું એ વિવેકબુદ્ધિમાં માને છે. ક્યારેક અતાર્કિક દલીલોથી થાકીને ગુસ્સે પણ થાય છે અને વિદ્રોહની લાગણી અનુભવે છે. એ દૃઢપણે માને છે કે મનુષ્યનું સ્વાસ્થ્ય એ પ્રાર્થના અને નિર્વાણથી વધારે મહત્વનું છે. અનેક યાતનાઓને અંતે લગભગ એક વર્ષે ઓરાન ગામ અને ત્યાંના લોકો પ્લેગમુક્ત બને છે. પરંતુ ડોકટર રિયુ, અને કામૂ પણ, બહુ આશાવાદી નથી. એમને મન આ ‘વિજય’ ક્ષણિક છે. ક્યાંક ખૂણેખાંચરે પ્લેગ ભરાઈ રહેલો છે અને ફરીથી ગમે ત્યારે અચાનક ફાટી નીકળશે.

‘ધ પ્લેગ’ બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત પછી ૧૯૪૭માં લખાયેલી નવલકથા છે. એમાં માનવપરિસ્થિતિનું વર્ણન છે. મૃત્યુના મોમાં ધકાયેલા લોકો કેવી રીતે જીવે છે? મૃત્યુનો ડર, પરિસ્થિતિને સમજવાની અને એની સામે સજ્જ થવાની અક્ષમતા, સામાજિક એકલતા અને નિર્વાસિતતાનો અનુભવ, ભવિષ્ય અંગે અનિશ્ચિતતા, આ બધું મનુષ્યના જીવનને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ સંકટમાં પ્રેમ, શાંતિ વગેરે અનુભવોનું શું મૂલ્ય છે અને આ અનુભવોની શું શક્યતા છે, એ વિશે પણ નવલકથા પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. ઘણા વિવેચકોએ નોંધ્યું છે કે નવલકથા નાઝી જર્મની વિશે છે. પ્લેગ એ ફાસીવાદનું રૂપક છે. નવલકથાની પશ્ચાદભૂમિમાં નાઝી જર્મનીનોએ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ફ્રાંસ પર કરેલા કબજાનો સંદર્ભ છે. નવલકથામાં ફાસીવાદના સકંજામાં ફસાયેલી પ્રજા કેવી રીતે જીવે છે એની વાત છે. કામૂ પોતે એક સર્જક તરીકે ફ્રાંસમાં ફાસીવાદના પ્રતિકારના સંઘર્ષમાં સક્રિય રીતે જોડાયેલા હતા. ડૉક્ટર રિયુ જેમ પોતાના તબીબી સાધનો વડે પ્લેગની સામે લડે છે, તેમ કામૂ શબ્દની મદદથી અન્યાય સામે અને પછીથી ફાસીવાદ સામે લડ્યા હતા. ફ્રેંચ પ્રતિકાર દરમિયાન એ એક બિનકાયદેસર ચાલતા વર્તમાનપત્ર ‘Combat’(સામનો)ના મુખ્ય તંત્રી હતા. નોબેલ પુરસ્કારના સ્વીકાર વખતે કરેલા પ્રવચનમાં એમણે કહ્યું હતું કે લેખકે લખવા ઉપરાંત ઘણું કરવાનું હોય છે. એક લેખક તરીકે એ સત્ય અને સ્વતંત્રતાના સિદ્ધાંતોને વરેલા હતા.

નવલકથામાં ડૉક્ટર રિયુ સાથે પોતાના જીવનની વાત કરતાં એમના પ્રવાસી મિત્ર તાહૂ કહે છે કે એણે જુવાનીમાં જ્યારે પોતાના જજ પિતાને કોર્ટમાં એક ગરીબ દુર્બળ ગુનેગારને મોતની સજા ફરમાવતા જોયા હતા તે ક્ષણથી એની જિંદગી બદલાઈ ગઈ હતી. એણે જોયું કે પોતાની આજુબાજુની સામાજિક વ્યવસ્થા મૃત્યુદંડ જેવી ભયંકર હિંસક સજા પર રચાયેલી હતી. (કામૂ મૃત્યુદંડની સજાના સખત વિરોધી હતા.) આવા અઘોર અન્યાયની સામે લાચાર પોતે પણ જાણે આ સરમુખત્યારશાહીની મહામારીથી પીડાતો હોય એવી લાગણી એને થઈ.’ ‘મારે આ રોગ ફેલાવનાર નહોતું થવું,’ એમ વિચારીને સ્થાપિત સમાજવ્યવસ્થા સામે લડવાનો એણે નિર્ણય કર્યો. અને યુરોપના અનેક દેશોના આપખુદશાહી વ્યવસ્થા સામેના સંઘર્ષમાં એણે ભાગ લીધો. એની મુખ્ય ચિંતા પેલા ગરીબ ગભરુ માણસ વિશે હતી; પેલી મૃત્યુદંડની ગંદી પ્રક્રિયા વિશે હતી, જેના દ્વારા પ્લેગથી ગંધાતા ગંદા મોઢાં જંજીરમાં જકડાયેલા માણસને મૃત્યુની સજા ફરમાવતાં હતાં અને માનસિક અત્યાચાર આદરી ઠંડે કલેજે એનું ખૂન કરવા માટે જવાબદાર હતા. તાહૂ કહે છે : ’હું ત્યારથી શરમથી માથું ઝુકાવીને રહું છું. મને ખબર છે કે આપણને બધાંને પ્લેગ થયો છે અને મેં મારી શાંતિ ખોઈ છે … મને કેવળ એટલી ખબર છે કે પ્લેગની પીડા રોકવા માટે શક્ય હોય એ બધું કરવું જોઈએ. શાંતિ મેળવવાનો એ જ એક ઉપાય છે. ’જે લોકો આપખુદશાહી વ્યવસ્થા દ્વારા આચરેલા હિંસા અને અત્યાચારના પ્લેગ સામે લડતા નથી, એ લોકો પોતે પણ એ પ્લેગથી પીડાતા હોય છે. કેમ કે આડકતરી રીતે લાખો લોકોને થતા અન્યાયના અને એમના વિનાશના અપકૃત્યમાં તેઓ પોતાની ચુપકીદી દ્વારા સામેલ હોય છે. તાહૂ કહે છે : ‘આ રોગચાળાએ આપણને શું શીખવ્યું છે? એ જ કે તેની સામે લડવું …. આપણા દરેકની અંદર પ્લેગ છે. આ પૃથ્વી પર કોઈ એમાંથી મુક્ત નથી અને મને એ પણ ખબર છે કે આપણે હંમેશાં સાવચેત રહેવું જોઈએ કે કોઈ બેદરકારીની ક્ષણે આપણે કોઈને ચેપ ન લગાડીએ … પ્લેગથી પીડાવું એ થકવી નાખે છે પરંતુ તેના હોવાનો ઇન્કાર કરવો એ વધારે થકવી નાખે છે … આ જ કારણે આપણામાંથી થોડા પ્લેગને સિસ્ટમમાંથી કાઢી નાખવા માંગીએ છીએ.’ ડૉક્ટર રિયુ સતત પ્લેગની સામે લડે છે. એમની હમદર્દી હારેલા, પીડાતા લોકો સાથે છે. એ કહે છે કે એમને વીર પુરુષ કે સંત નહીં, પરંતુ મનુષ્ય હોવામાં રસ છે. આપણી આજુબાજુ અનેક પ્રકારના પ્લેગ છે. દુનિયામાં અનેક પ્રકારના જુલમ અને ક્રૂરતા છે અને બીજી બાજુ અનેક પ્રકારની યાતનાના ભોગ બનેલા માણસો છે. કામૂની દૃષ્ટિએ ભૌતિકવાદ એટલો ઘૃણાસ્પદ છે કે એ પણ એક જાતનો પ્લેગ છે. એ કુદરતની સંવાદિતાનો નાશ કરે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને નાઝીવાદના સંદર્ભમાં આપખુદશાહીએ લાખો લોકોની કરેલી કતલ એ પ્લેગનું એક ભયંકર દુ:સ્વપ્ન છે. મૂડીવાદ જે સામાન્ય પ્રજાના શોષણ પર ટકેલો છે એ પણ એક પ્રકારનો પ્લેગ છે. જે કોઈ વ્યવસ્થા અસમાનતા, હિંસા, વિનાશને પોષે છે, એ બધી મહામારી સમાન છે.

‘ધ પ્લેગ’માં દર્શાવેલી માનવપરિસ્થિતિ અને આજની પરિસ્થિતિમાં માની ન શકાય એટલું ગૂઢ સામ્ય છે —

જાણે ઇતિહાસના એક જૂના વૃત્તાંતનું આજે આબેહૂબ પુનરાવર્તન થઈ રહ્યું છે. આજે આપણો દેશ, કોવિદ-૧૯ની મહામારીમાં ફસાયો છે. રોગનો બિહામણો ઝડપી ફેલાવો, સારવારનાં સાધનોનો અને વ્યવસ્થાનો અભાવ, મૃત્યુનો વધતો જતો આંક, ક્વૉરન્ટીન અને લૉક ડાઉનનું જીવન, સામાજિક અંતર અને એકલતાનો અનુભવ, ભવિષ્ય અંગે અનિશ્ચિતતા — આ બધામાંથી ઓરાન ગામના લોકો પસાર થયા હતા અને આજે આપણે પણ પસાર થઈ રહ્યા છીએ. આજે પણ સરકાર નિયંત્રણ રાખી રહી છે. આજે પણ વર્તમાનપત્રો તેમ જ મુખ્ય પ્રવાહના મીડિયા એમને કહેવામાં આવતા, એકતરફી, અમુક પ્રકારના સમાચારોનો ફેલાવો કરે છે. આપણને પણ જાહેરમાં હિમ્મત, ધૈર્ય અને બલિદાન અને એકજૂથ હોવા માટે બિરદાવવામાં આવે છે અને સ્થિતિ નિયંત્રણમાં છે એમ કહેવામા આવે છે, જ્યારે જમીની હકીકત જુદી જ વાત કહે છે. આજે પણ લાખો ભૂખ્યાં ગરીબ મજૂરો પોતાને ગામ જવા ઝંખે છે, પરંતુ એમને માટે વ્યવસ્થા નથી થઈ અને એમના છૂટાછવાયા વિદ્રોહની ઘટના જોવા મળે છે. ધર્મ અને વિજ્ઞાન વચ્ચે આજે પણ દ્વંદ્વ ઊભું છે. શંખનાદ અને તાળીઓ તેમ જ દીવા પ્રગટાવીને રોગનો પ્રતિકાર અને રોગ પર વિજય મેળવવાના પ્રયાસો થાય છે. રોગના પ્રગટવાને કર્મના સિદ્ધાંત સાથે જોડવામાં આવે છે. લોકોને સકારાત્મકતા, પોઝિટિવિટી કેળવવાનું કહેવામાં આવે છે અને જે કોઈ તર્કસંગત પ્રશ્ન ઉઠાવે એને નેગેટિવિટી ફેલાવતા ગણી ધિક્કારવામાં આવે છે.

કામૂએ જે બીજા, માનવસર્જિત અસમાનતા, હિંસા અને વિનાશના પ્લેગની વાત કરી છે એ પણ આજે ઘણાં સ્વરૂપોમાં જોવાં મળે છે. વાઇરસનાં એકથી વધુ બિહામણાં સ્વરૂપો આજે આપણી આસપાસ ફેલાયાં છે. અંધશ્રદ્ધાનો વાઇરસ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે અને કહેવાતા શિક્ષિત લોકો પણ એમાં ફસાય છે. જ્યારે અનેક સ્વાસ્થ્યકર્મીઓ અને ડોક્ટરો પોતાના રક્ષણ માટે જરૂરી સાધનો માગી રહ્યાં હોય, ત્યારે એમના માનમાં તાળીઓ અને ડંકા વગાડીને કે દીવા પ્રગટાવીને જાહેર પ્રદર્શનો કરવાં એ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવાનો તર્કસંગત ઉપાય નથી. આજે જાહેર વિમર્શમાં બુદ્ધિગમ્ય, તર્કસંગત વિચારવિનિમયની જગાએ દંતકથાઓ અને ધાર્મિક માન્યતાઓનો તેમ જ અતાર્કિક દલીલોનો બહોળો ઉપયોગ થાય છે, એ ચિંતાનો વિષય છે. 

સામાજિક એકલતા કે અંતરનો આપણા સંદર્ભમાં એક જુદો જ અર્થ છે. આ વિચાર આપણા દેશમાં સદીઓ જૂનો છે અને એ જાતિ અને વર્ગભેદ સાથે જોડાયેલો છે. આજે સમાજના ૭૦ ટકાથી પણ વધુ લોકો માટે સામાજિક અંતરની સાહેબી શક્ય નથી. આજે ઘર વિનાનાં લાખો મજૂરો ભૂખને કારણે અસહ્ય યાતના સહે છે. સુખી મધ્યમ વર્ગનાં લોકોમાં આ પ્રશ્નની ગંભીરતા વિશે આક્રોશ, ચિંતા કે સહાનુભૂતિ તો ઠીક, સભાનતા પણ નથી. એમના સામાજિક અંતર વિશેના પ્રતિભાવો પોતાના સ્વાસ્થ્યથી આગળ બીજાઓની પરિસ્થિતિ વિશે ઉદાસીનતા દર્શાવે છે. આ ઉચ્ચ અને મધ્યમ વર્ગ જાતિવાદ અને વર્ગભેદના વાઇરસથી પીડાય છે. ઉપરાંત, આજે કોરોના વાઇરસથી પણ વધુ ઝડપથી કોમવાદનો વાઇરસ દેશમાં પ્રસરી રહ્યો છે. મુસ્લિમોની એક ધાર્મિક સંસ્થાની આંતરરાષ્ટ્રીય સભા યોજવાની મૂર્ખામીને કારણે અમૂક મુસ્લિમો વાઇરસના વાહક બન્યા. એને પગલે આજે આખા દેશમાં મુસ્લિમોને બદનામ અને બહિષ્કૃત કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે પરિસ્થિતિને બીજા દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ સખત શબ્દોમાં વખોડી છે. ભૂખમરો, બેરોજગારી અને કોમવાદનું ઝેર ગરીબ, છેવાડાના અને લઘુમતી કોમના લોકોને ખલાસ કરી નાખશે. આજે મૂડીવાદ અને હિન્દુ બહુમતીવાદના ગઠબંધનથી એવા સમાજની કલ્પના થઈ રહી છે, જેમાં સમાજના વંચિતો અને લઘુમતીઓના મોટા સમૂહોના જીવવાના હક છીનવાઈ રહ્યા છે અને પોતાના જ દેશમાં નિર્વાસિત હોવાની લાગણી તેઓ અનુભવી રહ્યા છે. સ્વતંત્ર અવાજ ઉઠાવનારાઓની જિંદગી પણ જોખમમાં છે. પ્રતિકારના એક ગેરકાનૂની માસિકના તંત્રી હોવાને કારણે કામૂને પ્રત્યક્ષ અનુભવ હતો કે આપખુદશાહી કેવી રીતે સ્વતંત્ર અવાજોને ચુપ કરે છે અને કેવળ પોતાની નીતિઓના વાહક મીડિયાને જ ખુલ્લો દોર આપે છે. એ પરિસ્થિતિ બિલકુલ એ જ સ્વરૂપમાં આજે જોવા મળે છે. કામૂ જેવા પ્રતિરોધના અવાજો જે લેખકો, સર્જકો, બૌદ્ધિકો, પત્રકારો તેમ જ માનવ અધિકાર કર્મશીલો અને વિદ્યાર્થી કર્મશીલો આજે ઉઠાવે છે તેમને આ કોવિદ-૧૯ જેવી જાહેર સ્વાસ્થ્યની ગંભીર કટોકટીની ક્ષણે પણ નિર્દયતાથી જેલમાં ધકેલવામાં આવે છે. લૉક ડાઉનની પરિસ્થિતિ સામાન્ય થઈ ગઈ છે અને આ દરમિયાન સરકાર અનેક નીતિવિષયક ગંભીર નિર્ણયો લઈ રહી છે. આજે આપણે પણ, કામૂના સમયની જેમ, આપખુદશાહીના, ફાસીવાદના વાઇરસથી પીડાઈ રહ્યા છીએ. કામૂ કહે છે તેમ આપણે આવી વિનાશક અને અન્યાયી મહામારીઓને ન શ્વસીએ, એના વાહક ન બનીએ પરંતુ એની સામે લડીએ અને આખી વ્યવસ્થાને બદલવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

e.mail : svati.joshi@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 04 મે 2020