સજળ આંખે, નદીનાં નીર સમ નયનોથી અશ્રુપાત,
નદીમાં ખરતાં ફૂલની માફક, તરતી તરતી જાઉં છું.
જીગરની વેદના, મ્હોબતની મતા સંભાળી બેઠો,
નદીમાં ખરતાં ફૂલની માફક, તરતી તરતી જાઉં છું.
વસેલાં દૂર, તો પણ બેઉ મન તો અંતે છે એક જ,
નદીમાં ખરતાં ફૂલની માફક, તરતી તરતી જાઉં છું.
વાયરા દર્દના, આંખોથી ગુલાબી પ્યાલી છલકાવે,
નદીમાં ખરતાં ફૂલની માફક, તરતી તરતી જાઉં છું.
નિર્માલ્યનાં અનંત ફૂલ, સાગર જેવી ચંચળ ઊર્મિ,
નદીમાં ખરતાં ફૂલની માફક, તરતી તરતી જાઉં છું.
“હું ભલે માત્ર 14 વર્ષની હોઉં, મારે શું કરવું છે તેની મને બરાબર ખબર છે, મને ખબર છે કોણ સાચું છે અને કોણ ખોટું. મારી પાસે મારા અભિપ્રાયો, મારા પોતાના વિચારો અને સિદ્ધાંતો છે, અને કદાચ હું ગાંડાઘેલી કિશોરી જેવી લાગું તો પણ, હું એક બાળકને બદલે એક વ્યક્તિ જેવો અહેસાસ કરું છું, હું કોઈપણથી સ્વતંત્ર અનુભવ કરું છું … હું બીજા મોટાભાગના લોકોની જેમ, વ્યર્થ જીવવા નથી ઈચ્છતી. હું એવા લોકોનાં કામમાં આવવા માગું છું અને તેમના જીવનમાં ખુશી લાવવા ઈચ્છું છું, જેઓ મારી આસપાસ રહે છે પણ પણ મને જાણતા નથી. હું મર્યા બાદ પણ જીવવા ઈચ્છું છું.”
એવું જ થયું. 31 માર્ચ 1945ના રોજ તેનું મૃત્યુ થયું, પણ દુનિયાની સ્મૃતિમાં તે જીવતી રહી ગઈ. એ 15 વર્ષ 9 મહિના અને 19 દિવસ જીવી, પણ એટલું ટૂંકું જીવન, તેણે લખ્યું હતું તેમ, વ્યર્થ નહોતું. તેને ખબર હતી કે કોણ સાચું છે અને કોણ ખોટું, તેને ખબર હતી કે તે બાળક નથી, તેને ઈચ્છા હતી કે તે બીજા લોકોના કામમાં આવે. એ બધું જ પુરવાર થયું.
તેના મૃત્યુ પછી, લાલ અને સફેદ ચટાપટાવાળાં કપડાંના કવરમાં બંધ, તેની એક ડાયરી દુનિયા સમક્ષ આવી હતી. એ ડાયરીમાં, એડોલ્ફ હિટલરના નાઝી જર્મનીમાં યહૂદીઓ પર ગુજારવામાં આવેલા અત્યાચાર અને નરસંહારનો દસ્તાવેજ હતો.
એનું નામ એની ફ્રેંક હતું.
જર્મનનીના ફ્રેન્કફર્ટ શહેરમાં એક યહૂદી પરિવારમાં જન્મેલી એનીને, 12 જૂન 1942ના રોજ તેના 13મા જન્મદિવસ પર, તેનાં પેરન્ટ્સે એક ડાયરી ભેટમાં આપી હતી. તેણે આ ડાયરીને તેની બેશકિમતી ચીજ ગણાવી હતી, અને તેનું નામ ‘કિટ્ટી’ રાખ્યું હતું. એનીને મોટા થઈને પત્રકાર અને લેખક થવું હતું. અને તત્કાળ એમાં લખવાનું ચાલુ કર્યું હતું. 12 જૂનના દિવસની પહેલી જ એન્ટ્રીમાં, ‘કિટ્ટી’ને ઉદ્દેશીને એનીએ લખ્યું હતું, “મને આશા છે કે હું મારી તમામ વાતો તને કહી શકીશ, કારણ કે મેં ક્યારે ય કોઈને મારી વાતો કરી નથી અને હું આશા રાખું છું કે તું મારા માટે શાંતિ અને રાહતનો સ્રોત બનીશ.”
તે વખતે એનીની ઉંમર 13 વર્ષની હતી.
૧૯૩૩માં, એડોલ્ફ હિટલર અને તેની નાઝી પાર્ટી જર્મનીમાં સત્તામાં આવી હતી અને ત્યારથી યહૂદીઓ પર જુલમ શરૂ થયો હતો. ૧૯૩૩થી ૧૯૩૯ વચ્ચે ત્રણ લાખ યહૂદીઓ જર્મનીથી પલાયન થઇ ગયા હતા. એમાં એની ફ્રેંકનો પરિવાર પણ હતો. એનીના પિતા ઓટ્ટો ફ્રેંકે નેધરલેંડની રાજધાની એમ્સ્ટર્ડમમાં પનાહ લીધી હતી, અને ફળ-ફૂલોનો વેપાર શરૂ કર્યો હતો. એની ત્યાં મોન્ટેસરી સ્કૂલમાં દાખલ થઇ.
મે 1940માં, હિટલરે નેધરલેંડ પર ચઢાઈ કરી અને યહૂદીઓના ધંધા-રોજગાર પર લગામ કસવાનું શરૂ કર્યું. ઓટ્ટો ફ્રેંકે ત્યારે એક માત્ર ઉત્તમ વિકલ્પ તરીકે અમેરિકા જતા રહેવાનું નક્કી કર્યું, પરંતુ અમેરિકન એમ્બેસી બંધ થઇ જવા અને વિઝાના કાગળો ગુમ થઇ જવા વિવિધ કારણોસર અમેરિકાનો રસ્તો પણ બંધ થઇ ગયો.
1942ના ઉનાળામાં, નેધરલેંડના યહૂદીઓને ખદેડવાનું શરૂ થયું. ક્યાં? હિટલરે યહૂદીઓની ‘સમસ્યા’ના ‘ફાઈનલ સોલ્યુશન’ માટે જર્મની અને નાઝી કબ્જા હેઠળના યુરોપમાં એક હજાર જેટલી બંદી છાવણીઓ ઊભી કરી હતી. યહૂદીઓને વીણી વીણીને તેમાં ભરતી કરી દેવાયા હતા. એક સમયે તેમાં બધા મળીને ૧૬ લાખ ૫૦ હજાર યહૂદીઓ હતા. તેમાંથી 10 લાખ લોકોને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. બાકીના લોકોને, બ્રિટન, અમેરિકા અને સોવિયતનાં મિત્ર દળોએ દ્વિતીય મહાયુદ્ધમાં હિટલરને હરાવીને મુક્ત કરાવ્યા હતા. મહાયુદ્ધનું કારણ નાઝીઓએ કરેલી આ કત્લેઆમ હતી.
તેમને બંદી છાવણીમાં ધકેલી દેવામાં ના આવે એટલા માટે ફ્રેંક પરિવાર ત્રણ માળના ઘરમાં છુપાઈ ગયો. એ મકાન તેમનાં ફળ-ફૂલોના વેપારના કર્મચારીઓનું હતું. જૂના ઘરમાં તેમણે એક ચબરખી છોડી હતી જેના પરથી એવી છાપ પડી કે તેઓ સ્વિત્ઝરલૅન્ડ ગયાં છે. બે વર્ષ પછી, ૧૯૪૪માં, જર્મન પોલીસને ખબર પડી એટલે ત્યાં રહેતાં બધા લોકોને ઉઠાવી ગઈ, અને બંદી છાવણીમાં ધકેલી દીધા. ત્યાં સ્ત્રીઓ, પુરુષો અને બાળકોને અલગ કરી દેવાયાં.
એક વર્ષ પછી, ગંદી અને ઉંદરોથી ભરપૂર છાવણીમાં ટાઈફસનો ચેપી રોગ ફેલાયો. એમાં એની મરી ગઈ. સ્ત્રીઓની છાવણીમાં તેની મા એડિથ ફ્રેંક ભૂખમરામાં મરી ગઈ. પિતા ઓટ્ટો ફ્રેંક ઓશવિચ છાવણીમાં જીવતો બચી ગયો અને યુદ્ધ પછી મુક્ત થઈને એમ્સ્ટર્ડમ આવ્યો. એને ખબર જ ન પડી કે તેના પરિવારનું શું થયું છે.
પેલા ત્રણ માળના ઘરમાં જે સમાન પડી રહ્યો હતો, ત્યાં એનીની પેલી ડાયરી પણ હતી. એનીએ એમાં એ બધું જ લખ્યું હતું કે યહૂદી હોવું એ કેવો અપરાધ હતો અને આટલા દિવસો સુધી તેમણે શું સહન કર્યું હતું. એમાં 1 ઓગસ્ટ ૧૯૪૪ની છેલ્લી એન્ટ્રી હતી. એ પછી તેને પોલીસ ઉઠાવી ગઈ હતી. ૧૯૪૫માં, અન્ય સમાન સાથે પિતાને આ ડાયરી મળી. ખુદ તેને ખબર નહોતી કે એનીએ એ ડાયરીમાં આટલી ચીવટપૂર્વક નાઝીઓના અત્યાચારોને દર્જ કર્યા હતા.
૧૯૪૬માં, એમ્સ્ટર્ડમના એક અખબારમાં આ ડાયરીની વિગતો પ્રગટ થઇ. ૧૯૪૭માં તે અંગ્રેજીમાં આવી અને દુનિયાને ૧૫ વર્ષની એક યહૂદી છોકરીના ઊંડા વિચારો અને સંવેદનાઓનો પરિચય થયો. આજે એ ડાયરી “એની ફ્રેંક : અ ડાયરી ઓફ અ યંગ ગર્લ” નામની દુનિયાભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. તે દુનિયાની ૭૦થી વધુ ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઇ છે અને સવા કરોડથી વધુ નકલો વેચાઈ છે. તેના પરથી એક નાટક અને એક ફિલ્મ પણ બની છે.
“ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ” અખબાર આ ડાયરીમાં રિવ્યુમાં લખે છે, ‘આટલાં વર્ષ જૂની આ ડાયરી આજે પણ હતપ્રભ કરે છે, એટલી જ યાતના આપે છે … આ ડાયરીમાં જીવન પ્રત્યેની તેની લાલસા છે. આજે પણ એ આપણને ભોંકાય છે.’
આ ડાયરીના પ્રકાશનને આ વર્ષે ૭૫ વર્ષ પૂરાં થાય છે. નાઝીઓના અત્યાચારના ભોગ બનેલા અનેક યહૂદીઓ તેમની પીડાને કહાનીઓ અને દસ્તાવેજોમાં છોડી ગયા છે, પરંતુ એમાં ૧૫ વર્ષની એક છોકરીનું આ સૌથી અંગત કહી શકાય તેવું ટ્રેજિક બયાન છે. આ દસ્તાવજે આપણને યાદ અપાવે છે કે જાતિ અથવા ધર્મનાં નામ પર બર્બરતા કરવા માટે માણસો અકલ્પનીય રીતે સક્ષમ છે.
ડાયરીમાં એનીનું એક સૌથી લોકપ્રિય વાક્ય છે, “આ બધું જ હોવા છતાં હું હજુ પણ માનું છું કે લોકો દિલથી બહુ સારા છે.” આ વાક્ય તેની કિશોરવસ્થાના આશાવાદનું પ્રતિક છે. જો કે, પછી તરત તે લખે છે, “વિશ્વ ધીમે ધીમે ઉજ્જડ થવા તરફ જઈ રહ્યું હોય તેમ મને લાગે છે, મને આવનારા તોફાનનો અવાજ સંભળાય છે, જે આપણને સૌને નષ્ટ કરી નાખશે.”
તેને ગંદી-ગોબરી છાવણીમાં મરવાના વાંકે ધકેલી દેવાઈ તેના દસ મહિના પહેલાં એની ફ્રેંકે ડાયરીમાં લખ્યું હતું, “જે થઇ ગયું છે તેને ન થયું કરી ન શકાય, પણ એ તેને ફરીથી થતું અટકાવી શકાય છે.”
વીસમી સદીના છઠ્ઠા દાયકામાં ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રયોગપરાયણતા, ભાષાકર્મ, ઘટનાનું તિરોધાન, વગેરેને આગળ કરનારા આધુનિકોની બોલબાલા હતી. એમાંના ઘણા અધ્યાપકો, પંડિતો, અભ્યાસીઓ હતા. અને ‘મુખ્ય પ્રવાહ’ના હતા. ત્યારે ૧૯૫૯માં એક લેખકની પહેલી લઘુનવલ પ્રગટ થાય છે, ‘કાયર.’ રેલવે-અકસ્માતમાં પુરુષત્વ ગુમાવી બેઠેલા નાયક ગિરધરના ચિત્તની લીલાઓનું, ગુણિયલ પત્ની ચંપાના સંદર્ભમાં, વેધક નિરૂપણ અહીં થયેલું જોવા મળે છે.
એનો લેખક ‘અભ્યાસી’ નથી, પણ અનુભવી છે. કોઈ વાદની કંઠી બાંધી નથી. ગામડું કહી શકાય તેવા પાળિયાદ જેવા ગામમાં જન્મ. ભણ્યો છે ઇન્ટર સાયન્સ સુધી. અને છતાં નરવી નજરવાળા વાચકો અને કેટલાક વિવેચકો પણ એ પહેલી નવલકથાને આવકારે છે, પોંખે પણ છે. એ લઘુનવલના લેખકનું નામ મોહમ્મદ માંકડ. ૧૯૨૮ના ફેબ્રુઆરીની ૧૩મી તારીખે જન્મ. બે દિવસ પહેલાં, પાંચમી નવેમ્બરે, ૯૪ વરસની ઉંમરે જન્નતનશીન થયા.
‘ગુરુ થા તારો તું જ’ એ કવિ અખાની શીખ પ્રમાણે બીજા કોઈને નહિ, પણ પોતાની જાતને જ અનુસર્યા. પોતાની જાતને જ વફાદાર રહ્યા. બોટાદની હાઈ સ્કૂલમાં દસેક વરસ શિક્ષકની નોકારી કર્યા પછી લેખન એ જ વ્યવસાય. ગુજરાત સરકારે ગાંધી નગરમાં ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીની સ્થાપના કરી અને તેના પહેલા અધ્યક્ષ તરીકે મોહમ્મદભાઈની નિમણૂંક કરી ત્યારે ઘણા સાહિત્યકારોનાં ભવાં ચડેલાં: આવો, ગ્રેજ્યુએટ પણ ન થયેલો, લોકપ્રિય નવલકથાઓ, વાર્તાઓ, નિબંધો, અખબારી કોલમો લખનાર તે વળી આવી મોટી જગ્યાએ?
પણ મોહમ્મદભાઈ પહેલા અધ્યક્ષ બન્યા તેનો એક મોટો લાભ એ થયો કે અકાદમી ને તેની પ્રવૃત્તિઓ, તેનાં પ્રકાશનો લોકાભિમુખ બની રહ્યાં. અભ્યાસીઓ, અધ્યાપકોને આવકાર, પણ આમઆદમીને, તેનાં રસ-રુચિને જાકારો નહિ. મોહમ્મદભાઈના પોતાના લેખનમાં પણ આ લોકાભિમુખતા કાયમ રહી. અને છતાં – કે એટલે જ? – ૨૦૦૭ના વરસનો રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક તેમને આપવામાં આવ્યો. તેમને જ્યારે આ ચન્દ્રક મળ્યો ત્યારે આપણા સાહિત્યમાં એ ચંદ્રકની સારી એવી પ્રતિષ્ઠા હતી.
૧૯૬૫માં પ્રગટ થયેલી ‘ધુમ્મસ’ તેમની બીજી જાણીતી લઘુનવલ છે. નાયક-નાયિકાના સ્વભાવના બે વિરુદ્ધ છેડાઓને લઈને લખાયેલી આ કથા જીવનની નિરર્થકતાનાં ભિન્ન ભિન્ન સ્તરોને ઉકેલી આપીને માણસને, માનવીય સંબંધોને સમજવાની ચાવી પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત ત્રણ જ પાત્રો ધરાવતી લઘુનવલ ‘અજાણ્યાં બે જણ’ ‘ગ્રહણરાત્રિ’, ‘મોરપિચ્છના રંગ’, ‘વંચિતા’, ‘રાતવાસો’, ‘ખેલ’, ‘દંતકથા’, ‘મંદારવૃક્ષ નીચે’, ‘બંધનગર’, ‘ઝંખના’, ‘અનુત્તર’, ‘અશ્વદોડ’ વગેરે તેમની લોકપ્રિય નીવડેલી, અને સાહિત્યિક સત્ત્વ ધરાવતી નવલકથાઓ છે. ‘બંધનગર’માં તેમણે ૧,૩૫૦ પાનાંના વિસ્તૃત ફલક ઉપર ગુજરાતના અટપટા રાજકારણનું વૈવિધ્યપૂર્ણ ચિત્ર આપ્યું છે.
તેમના વાર્તાસંગ્રહોમાં ‘ઝાકળનાં મોતી’, ‘મનના મરોડ’, ‘વાતવાતમાં’, ‘ના’, ‘તપ’, ‘માટીની મૂર્તિઓ’, ‘સંગાથ’, ‘ક્યારે આવશો?’ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જૂના-નવા અનેક પ્રવાહોને પોતાનામાં સમાવી લેતી તેમની વાર્તાઓ વિષયનું અને નિરૂપણનું સારું એવું વૈવિધ્ય પ્રકટ કરે છે. તેમની કેટલીક વાર્તાઓના હિન્દીમાં અનુવાદ થયા છે.
‘કેલિડોસ્કોપ’, ‘સુખ એટલે’, ‘આપણે માણસો’, ‘ચાલતા રહો’, ‘આજની ક્ષણ’, ‘ઉજાસ’ વગેરે તેમના નિબંધોના સંગ્રહો છે. તેમાંના ઘણાખરા અખબારોની કોલમ માટે લખાયેલા. બાંધે ભારે કહેવું હોય તો આ નિબંધો જીવનલક્ષી છે, રીડર ફ્રેન્ડલી છે. સરળ, દૃષ્ટાંતસભર શૈલીને કારણે આ નિબંધોને બહોળો વાચકવર્ગ સાંપડ્યો છે.
વધતી જતી વય અને કેટલીક શારીરિક બીમારીને કારણે છેલ્લા કેટલાક વખતથી તેમની પાસેથી નવું લેખન ભાગ્યે જ મળ્યું છે. પણ તેમનાં કેટલાંક પુસ્તકો એક કરતાં વધુ વખત ફરી છપાયાં છે તે તેમની કલમની લોકપ્રિયતા અને લોકભોગ્યાતાને કારણે. અને છતાં વાચકને કે બીજા કોઈને રીઝવવા ખાતર મોહમ્મદભાઈએ ક્યારે ય લખ્યું નથી. પોતાના કે બીજા કોઈ મઝહબના પ્રચાર-પ્રસાર માટે કદી લખ્યું નથી. શબ્દ એ જ તેમનો સાચો મઝહબ હતો. શબ્દ એ જ તેમની સાચી ઓળખાણ. કોઈ પણ દેશનો નકશો માત્ર પર્વતોથી જ શોભી ઊઠતો નથી. નદી-સરોવર, વનરાઈ, નાની-મોટી ટેકરીઓ, વગેરે પણ તેનાં આભૂષણરૂપ હોય જ છે. મોહમ્મદભાઈની કલમ પણ ગુજરાતી સાહિત્યના નકશાનું આવું એક આભૂષણ હતી. ના, છે, અને લાંબા વખત સુધી રહેશે.
xxx xxx xxx