ધીકતી આગ
ચમકે સૂરજ આભમાં,
જાણે કોની સ્પર્ધામાં !
કૌવત એનું ઠાલવે,
વરસાવે અગનઝાળ.
આ ધોમધખતી ધરા
ને ભડકે બળતી સડકો
ઉમટ્યો માનવ મહેરામણ.
રખે સમજતા મહેરામણથી,
શીતળ ઉદધિની લહેરો!
આ તો ઉભરાયાં જ્યમ કીડિયારાં
શોષિતોનાં, શોણિતોનાં,
જેણે સીંચ્યાં લોહી-માંસ,
રોટલા બે પોતાના ને
માલિકોના નફા કાજ.
ઠુકારાયા માલિકોના રોફથી,
ધકેલાયા આશ્રયદાતાથી,
છોડ્યાં ઘર-ઝૂંપડી ને ખોલી,
રેલ ચાલી … રેલ ચાલી …
હાડ-માંસની રેલ ચાલી,
ઘર સમટાયાં એક પોટલામાં!
કાંખે લીધાં બાલુડાં ને
આંગળીએ ઝાલ્યાં છોકરાં.
ભૂખની ભૂતાવળ ભાગી,
ચીંથરેહાલ કાયા દોડી,
નાગે પગે ઉછળતી ચાલી!
આ ધરા ફાટ-ફાટ, ને
લોહીઝરતાં એમનાં તળિયાં.

રૂંવે રૂંવે ભડકે આગ,
હોઠ પર અસીમ પ્યાસ,
પેટમાં અગનઝાળ.
હથેળીમાં ખોડંગાતો જીવ,
લોહીનાં આંસુ પાડતો જાય!
એક હામ, એક નામ,
જીભે એનું એ જ રટણ,
જન્મ્યો એ ધરાએ પોગવું!
ના દિન જોવા ને રાત,
મારી ધરાને ચૂમવું!
ધડામ! ધૂમ! ધડામ!
ડાંગ! ડીબાંગ! ધડામ!
સૂબેદાર ને સરમાયાદાર
“સદૈવ સેવામાં”ના પોલીસો,
“આપના સેવક”ના યાચકો,
“વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્‌” કહેતા શાસકો!
સૌનો સહિયારો સિતમ !
ધડામ! ધૂમ! ધડામ!
રસ્તા આંતર્યા, આડશો પાથરી,
પ્રતિબંધનાં ફરફરિયાં લહેરાવ્યાં,
આ માનવ મહેરામણને !
ઊમટે જાય ચોપાસથી,
ડાંગો ઉછળે, ગોળી વછૂટે,
થાકેલો મજૂર લાચાર બને,
ગાડી-ગાડાં-ટેક્સી-ખટારા
ગમે તેમાં સમાવા ઝંખે!
શું એ આસાન છે?
ચાલક લૂંટે, ભરે ‘બકરાં’,

કમાયું કોણ?
હતાશ, નંખાયેલા બાકી લોક,
ફરી પગ ઉપાડે દોડાદોડ,
નદી-નાળે-જંગલને રસ્તે
ના છોડે કાનૂનનો રક્ષક!
નાણા ઓકાવે મજબૂરીમાં,
આપે જાણે લીલી ઝંડી!
એ કોણ?
કેટલાં નાકાં ઓળંગવા,
કેટલા પ્રસાદ ધરવા?
ખિસ્સાં તર કરનારાં એ કોણ?
યાદ આવે છે એ તસવીર,
‘પુલિત્ઝર એવોર્ડ’ વિજેતા તસ્વીર!
૧૯૯૩ના દુકાળમાં, સુદાનમાં,
એક ગીધ, એક મૃતઃપાય બાળકી,
ધીકતી ધરા પર એકલી-અટૂલી,
કેડેથી વળેલી,
કોઈ એક તંતુએ ટકેલી,
હાડકાંના માળા સમી!
ગીધ જુએ છે વાટ એના મરવાની!
તસવીર ‘એક ગીધ, એક છોકરીની’!
સવાલ પૂછાયો,
‘એ અગનઝાળમાં ગીધ
બે હતાં કે એક?’
ને બીજા ગીધે આત્મહત્યા કરી !
અહીં તો ઠેકાણાં એટલાં ગીધ છે!
લોકોનાં દુ:ખ-યાતના પર
રોટલા શેકનારાં!

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 25 મે 2020

“બેટા, હવે હું થોડી મિનિટોનો જ મહેમાન છું. જે વૉર્ડમાં મને રાખવામાં આવ્યો છે તેની હાલત બેહદ ખરાબ છે. મારી કોઈ સારવાર કરવામાં આવતી નથી. કોઈ ડૉક્ટર જોવા આવતા નથી. દવા પણ આપતા નથી.” ફોન પર આટલું બોલતાં બોલતાં તે રડી પડ્યા.

ફોન પર જ પુત્રે તેમને આશ્વાસન આપ્યું, “પાપા, તમે જલદી સાજા થઈ જશો. ગભરાશો નહીં. વાહેગુરુ બોલો.” પણ ફોન પર સામેથી રડવાનો અવાજ ચાલુ રહ્યો. “બેટા, થાય છે કે હું આપઘાત કરી લઉં અને છૂટકારો પામું.” આ સાંભળતા દીકરા પાસે બેઠેલાં તેનાં મમ્મીએ પતિને શાંત કરતાં કહ્યું, “હાય રે, તમે એવી વાત ન કરો.”

”પણ આ હૉસ્પિટલવાળા તમને મને મળવા કેમ આવવા નથી દેતા?”

“પાપા, અમે બધા અહીં બહાર જ બેઠાં છીએ. તમે જલદી સાજા થઈ જશો અને પછી ઘરે બધાંની સાથે હશો.”

“બેટા, જો તું મને જીવાડવા માંગતો હોય તો મને અહીંથી બીજી હૉસ્પિટલમાં લઈ જા. અહીં તો મને મારી નાખશે કે નહીં તો પછી હું જાતે જ મરી જઈશ.”

પંજાબના અમૃતસરની સરકારી ગુરુ નાનકદેવ હૉસ્પિટલમાં કોવિડ-૧૯ની સારવાર લઈ રહેલા ૬૭ વરસના પદ્મશ્રી સન્માનિત રાગી નિર્મલસિંઘ ખાલસાના અંતિમ દિવસે કુટુંબ સાથેનો આ કરુણ સંવાદ હતો. ભા.જ.પા.શાસિત ગુજરાતના અમદાવાદની સરકારી સિવિલ હૉસ્પિટલ હોય કે કૉન્ગ્રેસશાસિત પંજાબના અમૃતસરની સરકારી હૉસ્પિટલ, કોવિડ-૧૯ સામે લડવામાં તે કઈ હદે ખાડે ગયાં છે, તેનો આ વધુ એક પુરાવો છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ગુરુવાણી ગાયક નિર્મલસિંઘ ખાલસા મૂળે પંજાબના જાલંધર જિલ્લાના લોહિયા ગામના હતા. ૬૨ રાગોમાં ગુરુવાણીનું ગાયન કરતા નિર્મલસિંઘ મજહબી શીખ હતા. જન્મે હિંદુ દલિત એવા નિર્મલસિંઘે ધર્મપરિવર્તન કરીને શીખ ધર્મ અંગીકાર કર્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૯માં તેમની નિમણૂક અમૃતસરના સુવર્ણમંદિરના હરિમંદિરમાં હુજુરી રાગી તરીકે કરવામાં આવી હતી. તેમના ગુરુવાણી-ગાયનના કાર્યને દેશના વર્ષ ૨૦૦૯માં ચોથા ક્રમના નાગરિક સન્માન પદ્મશ્રીથી નવાજવામાં આવ્યું હતું. તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ડો. મનમોહનસિંઘ રાગી નિર્મલસિંઘના ગુરુવાણી ગાયનથી પ્રભાવિત હતા. તેમણે ગુરુ નાનકના પ્રકાશપર્વે દિલ્હીના પ્રધાનમંત્રી આવાસમાં તેમનું ગાયન યોજ્યું હતું. નિર્મલસિંઘને રાષ્ટ્રપતિભવનમાં પણ ગુરુવાણીનો પાઠ અને ગાયન કરવાનો અવસર મળ્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૯થી ચારેક દાયકા સુધી સુવર્ણમંદિરમાં રાગી તરીકે કાર્ય કરનાર અને ત્યારથી અમૃતસરને કર્મભૂમિ બનાવનાર આ કલાકારને નિવૃત્તિ પછી પણ અવારનવાર સુવર્ણ મંદિરમાં મહાનુભાવોની મુલાકાત પ્રસંગે ગાયન માટે નિમંત્રવામાં આવતા હતા. પંજાબમાં, દેશમાં અને વિદેશમાં તેમના ગુરુવાણી ગાયનના ઘણા કાર્યક્રમો થતા હતા.

નવેમ્બર ૨૦૧૯માં તેઓ આઠેક મહિના અમેરિકા રહીને ભારત પાછા આવ્યા. ૧૯મી માર્ચે ચંદીગઢમાં તેમણે એક કાર્યક્રમમાં ગાયું હતું. તે પછી શરદી-તાવની ફરિયાદથી તેમણે પહેલાં અમૃતસરની શિરોમણિ ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટિ સંચાલિત ગુરુ રામદાસ ચૅરિટેબલ હૉસ્પિટલમાં સારવાર લીધી. તેમના રિપોર્ટ સામાન્ય આવ્યા, પણ ફરિયાદ દૂર ન થઈ. એટલે પછીથી તેમને સારવાર માટે સરકારી ગુરુ નાનકદેવ હૉસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા. તે હૉસ્પિટલના ડોકટરોએ તેમને ૧૦ દિવસની દવા આપી. ૨૯મી માર્ચે તેમને શરીરમાં વધુ તકલીફ જણાતાં ફરી અમૃતસરની સરકારી કોવિડ હૉસ્પિટલમાં લાવવામાં આવ્યા. ત્યાં ત્રણેક દિવસની સારવાર બાદ ૨જી એપ્રિલની પરોઢે સાડા ચાર વાગ્યે તેમનું અવસાન થયું. નિર્મલસિંઘના પુત્ર અમિતેશ્વરસિંઘ અને પરિવારે સારવારમાં બેદરકારીનો આરોપ મૂક્યો છે, પરંતુ સરકાર અને હૉસ્પિટલ તંત્ર તેનો ઈન્કાર કરે છે.

રાગી નિર્મલસિંઘનું મૃત્યુ પંજાબમાં કોરોનાના કારણે અને લૉક ડાઉનના પહેલા અઠવાડિયામાં થયેલું પાંચમું મોત હતું. દેશમાં કોરોનાના સંક્રમણનો અને ભયનો માહોલ બરાબર ઊભો થઈ ચૂક્યો હતો, તે રાગીના અંતિમ સંસ્કારમાં જોવા મળ્યો. પોલીસ અને વહીવટીતંત્ર તેમના જ્યાં જ્યાં અંતિમ સંસ્કાર કરવા માંગતા હતાં તે બધાં જ સ્થળોએ વિરોધ થયો. અમૃતસરથી પંદરેક કિલોમીટર દૂરના વેરકા ગામે જુદી જુદી જ્ઞાતિનાં આઠેક સ્મશાનઘરો હતાં, પણ તે સઘળાં રાગીના અંતિમ સંસ્કાર માટે બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. વિરોધ માટે મોટી સંખ્યામાં એકઠા થયેલા લોકોની દલીલ હતી કે કોરોનાદરદીના અંતિમ સંસ્કાર પછી તેની જે રાખ ઊડે તેનાથી પણ ચેપ લાગે. એટલે કોઈ સ્મશાનમાં તેમના અંતિમ સંસ્કાર થઈ  શકે તેમ નહોતા. સોળ કલાકની જહેમત પછી વેરકા અને ફતેહગઢ ગામની સીમા પરના એક ખાનગી માલિકીના ખેતરની થોડી ભોંય મળી, જ્યાં રાત્રે દસેક વાગે રાગી નિર્મલસિંઘના શબના દાહસંસ્કાર કરવામાં આવ્યા. સરકાર એવો પ્રચાર કરે છે કે “આપણે બીમારી સામે લડવાનું છે, બીમાર સામે નહીં”. પરંતુ કોરોનાગ્રસ્તના અંતિમ સંસ્કાર વખતે ઊભા થનારા વિરોધ સામે કાં તો આંખમીંચામણાં કરે છે કે કાં ઘૂંટણિયે પડી જાય છે.

રાગી નિર્મલસિંઘનું દલિત કે મજહબી શીખ હોવું તેમના અંતિમ સંસ્કારની અડચણોમાં કેટલું જવાબદાર છે તે સવાલ પણ ઊઠવો સ્વાભાવિક છે. પરિવાર આવો આરોપ મૂકે છે. દલિત રાજકારણીઓએ પંજાબના અનુસૂચિત જાતિ કમિશન સમક્ષ ફરિયાદ કરી છે, તો નેશનલ કમિશન ફોર શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટે આ મુદ્દે તપાસના આદેશ આપ્યા છે. સરકારે અંતિમ સંસ્કારમાં પડેલી મુશ્કેલી અંગે દિલગીરી જાહેર કરી છે અને રાગીના વતનમાં નવા બંધાતા આઇ.ટી.આઇ.ના મકાન સાથે તેમનું નામ જોડવાની જાહેરાત કરી છે. રાગી નિર્મલસિંઘના પુત્રને સી.એમ. “અમરિંદર અંકલ”નો આશ્વાસનનો ફોન આવ્યો છે. અકાલ તખ્ત અને સુવર્ણ મંદિરના હોદ્દેદારો પણ રાગીને ઉચિત સન્માન સાથે અંતિમ વિદાય ન આપી શકાઈ તેથી દુ:ખી છે.

પણ આ બધામાં આકરો પ્રતિભાવ રાગી ઝુઝારસિંઘનો છે. આજે હરમંદિરમાં રાગી તરીકે કાર્યરત ઝુઝારસિંઘ વેરકા ગામના લોકોના વિરોધકૃત્યથી એટલા નારાજ છે કે તેમણે જીવનભર વેરકામાં પગ ન મૂકવાની અને તે ગામમાં ગુરુવાણીનો પાઠ કે ગાયન કરવા આજીવન ન જવાની પ્રતિજ્ઞા જાહેર કરી છે. સ્વજનના જવાના દુ:ખ સાથે એને ઉચિત અંતિમ વિદાય નહીં આપી શકવાનું દુ:ખ કોરોનાકાળની વરવી વાસ્તવિકતા છે.

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 25 મે 2020

જાણીતી કહેણી છે કે એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ કરુણતા છે અને વધુ લોકોનાં મૃત્યુ કેવળ આંકડા. અમેરિકામાં ટ્રમ્પ તંત્રની ઊડીને આંખમાં ખૂંચે એવી બેદરકારીને કારણે કોરોના-મૃતકોનો આંકડો એક લાખે પહોંચવામાં છે, ત્યારે ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સે’ આ પ્રસંગની ગંભીરતા પારખીને, કંઈક અનોખું છતાં સંવેદનશીલ કરવાનું વિચાર્યું. તેનું પરિણામ છે રવિવાર, ૨૪ મે ૨૦૨૦ના ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’નું પહેલું પાનું. તેમાં કોરોનાથી મૃત્યુ પામેલી હજારેક વ્યક્તિઓનાં નામ, વય, સ્થળ અને માણસ તરીકે તેમની ખાસિયત વર્ણવતી એક-એક લીટી—આટલું ભારે જહેમતપૂર્વક સંકલિત કરીને મૂકાયું છે. સમાચારનું પેટામથાળું છેઃ ધે વેર નોટ સિમ્પલી નેમ્સ ઑન અ લિસ્ટ. ધે વૅર અસ. (મૃતકો કંઈ નકરી નામાવલિ ન હતાં. એ આપણા જેવાં જ માણસો હતાં).

મૃતકોનો આંકડો એક લાખે પહોંચે ત્યારે તેની રજૂઆત ચોટદાર રીતે થવી જોઈએ, એવું તો નક્કી હતું. પણ ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’નાં ગ્રાફિક્સ વિભાગનાં આસિસ્ટન્ટ એડિટર સિમોન લૅન્ડન અને તેમના સાથીદારોને લાગતું હતું કે લોકો કોરોના વિશેની માહિતીથી થાક્યા છે. તેમને આ આંકડાની કરુણતાનો અહેસાસ થાય એવું કંઈક કરવું જોઈએ. એ માટે પહેલા પાને એક લાખ ટપકાં કે એક લાખ લીટીઓ મૂકવાનો વિચાર તેમને આવ્યો હતો, પણ તેમાં મૃતકોની ઓળખ ને તેમની સાથે પોતીકાપણાનો ભાવ જોડાય નહીં. પછી લૅન્ડનને વિચાર આવ્યો કે આખા અમેરિકાનાં નાનાં-મોટાં છાપાંમાં પ્રગટ થયેલી શ્રદ્ધાંજલિઓ-મરણનોંધોનું સંકલન કરવું. એ કામ માટે એક સંશોધકને કામે લગાડાયા. તેમણે એકઠી કરેલી વિગતોમાંથી ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’ના સ્ટાફની એક ટીમે અને ત્રણ પત્રકારત્વના સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓએ સાથે મળીને વિગતો ચૂંટી અને આ યાદી તેયાર થઈ. તેમાં મૃતકની નોંધ કેટલી સરસ રીતે લેવાઈ છે તેનાં ત્રણ-ચાર ઉદાહરણઃ

રોડા હૅચ, ૭૩, શિકાગો, તેમના કુટુંબમાંથી કૉલેજનાં પગથિયાં ચડનાર પ્રથમ વ્યક્તિ. બાર્બરા યઝબૅક વીથૅખ, ૭૪, સેઇન્ટ ક્લૅર શોર્સ, મિશિગન, તેમનાં ડઝન પોતરાંને ઉછેરવામાં મદદ કરતાં હતાં. કમાલ અહમદ, ૬૯, ન્યૂ યૉર્ક સિટી, હૉટેલ બૅન્ક્વેટ વર્કર અને બાંગલાદેશી આગેવાન. ફ્રેડરિક કાર્લ હૅરિસ, ૭૦, મેસેચુસેટ્સ, પ્રસન્ન હાસ્ય.

હજારેક મૃતકોનું આવું વર્ણન તેમનાં નામને માત્ર નામાવલિ બનતાં અટકાવે છે અને સાવ અજાણ્યા વાંચનારને પણ, કમ સે કમ થોડી વાર માટે, સ્પંદિત કરી શકે છે. શરૂઆતમાં એક વિચાર એવો પણ હતો કે આખું પહેલું પાનું તસવીરોથી ભરી દેવું. (જે પણ થાય તેમાં પહેલું પાનું આખેઆખું વાપરવાનું તો નક્કી હતું) છેવટે, નામ અને વ્યક્તિની એકાદ ખાસિયતના વર્ણનનો ભારે કડાકૂટવાળો આઇડિયા અમલ માટે પસંદગી પામ્યો. બાળબોધી ચબરાકીગ્રસ્ત મથાળાં, પ્રાથમિક કક્ષાની શબ્દરમતો અને ‘અપની અદા પે મૈં હું ફીદા’માં રાચતાં પ્રસાર માધ્યમો સામે ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’ની સંવેદનસભર મૌલિકતાનું મૂલ્ય વધારે સમજાય એમ છે.

કાર્ટૂન સૌજન્ય : મરિઆન કમેનસ્કી

ભારતના સંદર્ભે આવું પાનું બનાવવાનું થાય તો તેમાં સરકારની ઘોર બેદરકારી, આયોજનના અભાવ અને તે બધાથી ચડે એવી અસંવેદનશીલતાને કારણે ભારતના બળબળતા ઉનાળામાં સેંકડો કિલોમીટર ચાલીને પગપાળા પોતાના વતન પહોંચેલા અને જીવતાં નહીં પહોંચી શકેલાં શ્રમિકોનાં નામ આ રીતે મૂકવાં પડે. જો કે, શ્રમિકો વિશેના પરિચયની એક લીટી પણ ક્યાંથી લાવવી, એ સવાલ રહે. કારણ કે ન તેમની શ્રદ્ધાંજલિ વાંચવા મળે કે ન તેમના મૃત્યુની નોંધ. તેમને માણસમાં ગણનારા – માણસ તરીકે જોનારા જ પ્રમાણમાં ઓછા હોય, ત્યાં બીજી વાત ક્યાં રહી? અને હા, ભારતની દશા અંગે ઉપરનું કાર્ટૂન બનાવવાનું થાય તો તેમાં ટી.વી.ના પડદે, માસ્ક બાજુ પર મૂકીને, સાબુને પાણીને ફૂંકો મારીને રંગબેરંગી પરપોટા ઉડાડતા અને તેનાથી હરખાતા વડાપ્રધાનનું કૅરિકેચર મૂકવાનું થાય. નીચે, વડાપ્રધાનની કાર્યક્ષમતાનાં વખાણ કરતું, તેમના આંખે પાટા બાંધેલા સમર્થકોનું ચહેરા વગરનું ટોળું પણ બતાવી શકાય.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 25 મે 2020