જ્યારે આખા મુંબઈ શહેરનું ભાડું હતું વર્ષે દસ પાઉન્ડ !

‘પરમાત્માની સહાયથી સતત વિકસવાને જ સર્જાયું છે આ શહેર’

મુંબઈમાં સિક્કા કંપની સરકારના, પણ નામ મોગલ બાદશાહનું

બ્રિટિશ ઢબછબનાં સૌથી જૂનાં મકાનો આજે મુંબઈમાં જોવાં હોય તો ક્યાં જવું પડે? જ્યાં પહેલવહેલું થિયેટર બંધાયું હતું તે બોમ્બે ગ્રીન વિસ્તારમાં. પોર્ટુગીઝો અને અંગ્રેજો બંનેને મન મુંબઈનું મહત્ત્વ હતું એક બંદર તરીકે. એક તો બંને સાગરખેડુ પ્રજા. બીજું, બંને સાહસિક વેપારી પ્રજા. પણ મુંબઈનો વિકાસ કરીને તેની સગવડનો પૂરો લાભ લેવાનું પોર્ટુગીઝોથી ન બન્યું. કદાચ મુંબઈનું ખરું મહત્ત્વ પણ તેમના મનમાં વસ્યું નહિ હોય. નહિતર ગ્રેટ બ્રિટનને લગ્નના દાયજામાં મુંબઈ આપી દે ખરા? તેમણે આ બોમ્બે ગ્રીન નજીક એક નાનકડો કિલ્લો બાંધેલો. આજે ત્યાં ભારતીય નૌકાસૈન્યનું આઈ.એન.એસ. આંગ્રે આવેલું છે. તેનો દરવાજો અને બીજા કેટલાક ભાગ એ મુંબઈના યુરોપિયન ઢબનાં સૌથી જૂનાં બાંધકામ. આ ઉપરાંત તેમણે મુંબઈમાં બાંધેલાં કેટલાંક ચર્ચ આજે પણ જોવા મળે. ગીરગામ અને દાદરમાં આવેલા ચર્ચને તો આજે પણ લોકો પોર્ટુગીઝ ચર્ચ તરીકે જ ઓળખે છે. પણ ગમે તે કારણે, પોર્ટુગીઝોને મુંબઈમાં ઝાઝો રસ નહિ પડ્યો હોય. એટલે ૧૬૬૧ના મે મહિનાની આઠમી તારીખે એક સંધિ પર સહીસિક્કા કરીને ગ્રેટ બ્રિટનના ચાર્લ્સ બીજા અને પોર્તુગાલની કુંવરી કેથેરાઈન ઓફ બ્રેગાન્ઝાનાં લગ્ન પ્રસંગે દાયજામાં આપી દીધું. તે પછી ઠેઠ ૧૬૬૨ના માર્ચની ૧૯મી તારીખે અબ્રહામ શિપમેનની મુંબઈના પહેલવહેલા બ્રિટિશ ગવર્નર અને જનરલ તરીકે નિમણૂક થઈ. હા જી, એ વખતે ગવર્નરના પદ સાથે જનરલનું પૂંછડું પણ લગાડવામાં આવતું.

પોર્તુંગીઝોએ બાંધેલા કિલ્લાનો દરવાજો, આજે આઈએનએસ આંગ્રેનું પ્રવેશદ્વાર

એ જ વરસના સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબરમાં તેમનાં વહાણોનો કાફલો મુંબઈ આવી પહોંચ્યો. પણ તેમણે જ્યારે મુંબઈ અને સાલ્સેટના ટાપુઓનો કબજો માગ્યો ત્યારે પોર્તુગીઝ ગવર્નરે તો રોકડું પરખાવી દીધું કે દાયજામાં ફક્ત મુંબઈનો ટાપુ આપ્યો છે અમે, સાલસેટ નહિ. ભાગતા ભૂતની દુમ સહી, એ ન્યાયે શિપમેનસાહેબે કહ્યું કે એમ તો એમ. પણ પોર્ટુગીઝ ગવર્નર પહોંચેલી માયા. એણે દાયજાના કરારમાં વાંધાવચકા કાઢ્યા અને મુંબઈના ટાપુનો કબજો આપવાની પણ ઘસીને ના પાડી દીધી. અને આ બધી વાટાઘાટ કરવા માટે તેણે બ્રિટિશ ગવર્નર શિપમેનને પોર્ટુગીઝ કિલ્લામાં દાખલ પણ થવા દીધો નહોતો. કિલ્લાની બહાર, એટલે કે બોમ્બે ગ્રીન વિસ્તારમાં જ ક્યાંક વાતચીત કરીને તગેડી મૂકેલો. બિચારો આજના ગોવા નજીકના એક ટાપુ પર જઈ વસ્યો અને ૧૬૬૪ના ઓક્ટોબરમાં ત્યાં જ મર્યો! હમ્ફ્રી કૂક બીજો બ્રિટિશ ગવર્નર. ૧૬૬૪ના નવેમ્બરમાં આવીને કહ્યું કે ભલે, ફક્ત મુંબઈનો ટાપુ તો મુંબઈનો ટાપુ. પણ એ તો હવે આપો જ આપો. પોર્ટુગીઝોએ આપવો પડ્યો. કૂક પછી બીજા બે ગવર્નર આવ્યા, લુકાસ અને ગેરી. પણ બંનેએ ખાસ કશું ઉકાળ્યું હોય એવી માહિતી મળતી નથી.

બ્રિટિશ તાજને પણ મુંબઈનું મહત્ત્વ ઝાઝું સમજાયું નહિ હોય એટલે વરસના રોકડા દસ પાઉન્ડના ભાડાથી ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને પધરાવી દીધો. આ લખાય છે તે દિવસના ભાવ પ્રમાણે દસ પાઉન્ડ એટલે ૯૭૬ રૂપિયા અને ૩૪ પૈસા! આજે આટલા પૈસામાં મુંબઈમાં એક ઇંચ જેટલી જગ્યા પણ કોઈ ભાડે ન આપે. ૧૬૬૮ના સપ્ટેમ્બરની ૨૩મી તારીખે મુંબઈના ટાપુઓનો કબજો કંપની સરકારને સોંપવામાં આવ્યો. એ વખતે હજી બોમ્બે પ્રેસિડન્સીનું અસ્તિત્ત્વ નહોતું. હતી વેસ્ટર્ન એજન્સી, અને એનું વડુ મથક હતું સુરત. એટલે શરૂઆતમાં મુંબઈના ગવર્નરને સાથોસાથ સુરતની કાઉન્સિલના પ્રેસિડન્ટનો હોદ્દો પણ અપાતો અને તેઓ મુંબઈ કરતાં વધુ સમય સુરતમાં જ ગાળતા! મુંબઈનો વહીવટ ડેપ્યુટી ગવર્નર સંભાળતો.

બોમ્બે ગ્રીનમાં આવેલું સેન્ટ થોમસ કેથીડ્રલ

મુંબઈનું મહત્ત્વ પહેલી વાર વસ્યું કંપની સરકારના બીજા ગવર્નર જેરાલ્ડ ઓન્જિયર(૧૬૪૦-૧૬૭૭)ના મનમાં. ૧૬૬૯ના જુલાઈની ૧૪મી તારીખે તેમણે હોદ્દો સંભાળ્યો અને આઠ વર્ષ સુધી, ૧૬૭૭ના જૂનની ૩૦મી તારીખે અવસાન થયું ત્યાં સુધી એ પદે રહ્યા. કમનસીબે તેમનો એક પણ ફોટો કે સ્કેચ ક્યાં ય સચવાયાં નથી. મુંબઈને જોઈને તેઓ બોલી ઊઠેલા : ‘પરમકૃપાળુ પરમાત્માની સહાયથી સતત વિકસવાને જ સર્જાયું છે આ શહેર.’ આજના ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાંથી વેપારીઓને, શાહુકારોને, કારીગરોને તેઓ મુંબઈ લઈ આવ્યા. તેમણે અહીં પહેલી અદાલત સ્થાપી, ભંડારી કોમના ૬૦૦ યુવાનોને ભેગા કરી સ્થાનિક લશ્કરની ટુકડી ઊભી કરી, જેનો વખત જતાં ‘મુંબઈ પોલીસ’ તરીકે વિકાસ થયો. પોર્ટુગીઝ ગવર્નરોની જેમ ઓન્જિયાર પણ ‘બોમ્બે કાસલ’માં રહ્યા. પણ તેના ખખડધજ કિલ્લાને તેમણે સમારીને વધુ મજબૂત બનાવ્યો અને થોડો મોટો કરાવ્યો. આ બોમ્બે કાસલની બહારની ખુલ્લી હરિયાળી જગ્યા તે જ બોમ્બે ગ્રીનની શરૂઆત. અને હા, તેમણે જ પહેલી વાર લંડનના ડિરેક્ટરોને સૂચવ્યું કે કંપની સરકારનું પશ્ચિમ કિનારાનું વડું મથક સુરતથી મુંબઈ ખસેડવું જોઈએ. તેમના અવસાનનાં દસ વરસ પછી, ૧૬૮૭માં અ સૂચન સ્વીકારાયું અને વેસ્ટર્ન પ્રેસિડન્સીનું સ્થાન લીધું બોમ્બે પ્રેસિડન્સીએ.

અંગ્રેજોએ બાંધેલો બોમ્બે કાસલ અને તેની આગળનું બોમ્બે ગ્રીન

તેમને એ વાતનો પણ ખ્યાલ આવી ગયો કે વેપાર-વણજનો વિકાસ કરવો હોય તો મુંબઈમાં ટંકશાળ હોવી જોઈએ. એટલે ૧૬૭૬માં તેમણે મુંબઈમાં મિન્ટની સ્થાપના કરી. પણ માણસ હતો ચતુર-સુજાણ. એટલે સિક્કા પાડ્યા તે કંપની સરકારના નામના નહિ, મોગલ બાદશાહના નામના. ૧૬૭૨માં આ મિન્ટમાંથી પહેલો રૂપિયાનો સિક્કો બહાર પડ્યો. જો કે આજે ૧૭૧૯ પહેલાંનો આ મિન્ટનો કોઈ સિક્કો જોવા મળતો નથી. આ પહેલી મિન્ટ બોમ્બે કાસલની અંદર હતી, એટલે કે બોમ્બે ગ્રીન નજીક જ હતી. આજે મિન્ટનું જે મકાન આ જ વિસ્તારમાં ઊભું છે તે ૧૮૨૪ અને ૧૮૩૦ દરમ્યાન બંધાયું હતું. તો મુંબઈમાં પહેલી વખત ફાંસીની સજા આપવાનું અને તેનો અમલ કરાવવાનું કામ પણ ઓન્જિયારે જ કરેલું. ૧૬૭૪માં અંગ્રેજ સૈનિકોએ બળવો કર્યો. ઓન્જિયારે તેને કડક હાથે દાબી દીધો અને કોર્પોરલ ફેકને ફાંસીની સજા ફરમાવી. ૧૬૭૪ના ઓક્ટોબરની ૨૧મી તારીખે ગોળી મારીને તેને થયેલી દેહાંત દંડની શિક્ષા બજાવવામાં આવી.

૧૭૧૯માં બહાર પડેલ કંપની સરકારના સિક્કા પર નામ શાહજહાંનું

મુંબઈના મુખ્ય ટાપુ પર ગોદી વિસ્તારથી ડોંગરી સુધી કિલ્લો બાંધવો જોઈએ એવું પણ તેમણે જ સૂચવ્યું. જો કે મુંબઈનો કિલ્લો બાંધવાનું કામ પૂરું થયું છેક ૧૭૧૫માં, જ્યારે ચાર્લ્સ બૂન મુંબઈના ગવર્નર બન્યા ત્યારે. એ કિલ્લો બંધાઈ રહ્યો ત્યારે બોમ્બે ગ્રીન્સનો વિસ્તાર તેનો એક મહત્ત્વનો હિસ્સો બની રહ્યો. ઓન્જિયાર પછીનાં ઘણાં વર્ષો નાની-મોટી લડાઈઓમાં વીત્યાં. એક-બે ગવર્નરો તો દુશ્મનોને હાથે કેદ પણ પકડાયા. ૧૭૧૫માં બૂન્સ ગવર્નર બન્યા અને મુંબઈના સંરક્ષણની દ્રષ્ટિએ કિલ્લો બાંધવાનું ઓન્જિયારનું સૂચન કેટલું મહત્ત્વનું હતું તે તેમને સમજાયું. એમના શાસન દરમ્યાન જ મુંબઈનો ફોર્ટ કહેતાં કિલ્લો બંધાઈને પૂરો થયો. આજે એ કિલ્લાનું નામોનિશાન નથી, પણ એક આખો વિસ્તાર હજી પણ ફોર્ટ કે કોટ તરીકે જ ઓળખાય છે. તેમણે જ બોમ્બે ગ્રીન પર ૧૭૧૮માં સેન્ટ થોમસ કેથીડ્રલ બંધાવ્યું જે મુંબઈનું પહેલું એન્ગ્લિકન ચર્ચ. ત્યારથી બોમ્બે ગ્રીન વિસ્તારમાં આવેલા આ ચર્ચને મુંબઈનું મધ્યબિંદુ ગણવાનું શરૂ થયું. છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં ખોદકામ દરમ્યાન મુંબઈના જૂદા જૂદા વિસ્તારોમાંથી કેટલાક માઈલ સ્ટોન મળી આવ્યા છે જેના પર મધ્યબિંદુથી એ જગ્યાનું અંતર કેટલું છે તે બતાવ્યું છે.

બોમ્બે ગ્રીનમાં આવેલો ગવર્નરનો બંગલો

વખત જતાં લાગ્યું કે ગવર્નર બોમ્બે કાસલમાં રહે તે યોગ્ય નથી. એટલે ૧૭૫૭માં એપોલો સ્ટ્રીટ પર આવેલું જોન સ્પેન્સરનું મકાન સરકારે ખરીદી લીધું અને ગવર્નર ત્યાં રહેવા ગયા. શરૂઆતમાં તે ‘ન્યૂ હાઉસ’ તરીકે, અને પછી ‘કંપની હાઉસ’ તરીકે ઓળખાતું. આ મકાન પણ બોમ્બે ગ્રીન વિસ્તારમાં હતું. ૧૭૭૧માં વિલિયમ હોર્નબી મુંબઈના ગવર્નર બન્યા ત્યારે તેમણે ગવર્નરનું રહેઠાણ પરેલ ખસેડ્યું. અને બોમ્બે ગ્રીન્સ થોડું ઝંખવાયું.

પાછળ ટાઉન હોલ અને બોમ્બે ગ્રીનમાં સોદા કરતા વેપારીઓ

પણ પછી ૧૮૧૧માં બોમ્બે ગ્રીન પર એક આકર્ષક ઈમારત બાંધવાનું નક્કી થયું. લોટરી કાઢીને તેને માટે પૈસા ભેગા કર્યા, પણ માત્ર દસ હજાર રૂપિયા ભેગા થયા. જેવા પ્લાન બનાવ્યા હતા તેવું ભવ્ય મકાન આટલી રકમમાંથી ઊભું થાય તેમ નહોતું. એટલે આ મકાન બાંધવાનું ઠરાવનાર લિટરરી સોસાયટી ઓફ બોમ્બેએ નક્કી કર્યું કે માત્ર પોતાના ઉપયોગ માટેનો લાઈબ્રેરી અને મ્યુઝિયમનો ભાગ જ બાંધવો. ૧૮૦૪માં સ્થપાયેલી આ સોસાયટી તે આજની એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈની પુરોગામી સંસ્થા. પોતાની પાસેના દસ હજાર ખર્ચાઈ ગયા પછી સોસાયટીએ સરકાર પાસે મદદ માગી. સરકાર ગમે ત્યાંની હોય, ગમે ત્યારની હોય, મોટે ભાગે તે ચાલે છે ગોકળ ગાયની ગતિએ. એટલે ટાઉન હોલની આખી ઈમારત છેક ૧૮૩૩માં બંધાઈ રહી! બોમ્બે એન્જિનિયર્સના કર્નલ થોમસ કોપરે આ ઈમારતની ડિઝાઈન બનાવી હતી. નિયોક્લાસિકલ સ્ટાઈલનું આ મકાન આખા વિસ્તારમાં આજે પણ અલગ તરી આવે છે. તેનાં પગથિયાં અનેક ફિલ્મ, ટી.વી. સીરિયલ, જાહેર ખબર વગેરે માટે વપરાયાં છે.

જેમ જેમ મુંબઈના બંદરનો વિકાસ થતો ગયો તેમ તેમ મુંબઈનાં વેપારવણજ વધતાં ગયાં. ડોક (ગોદી) નજીકના બોમ્બે ગ્રીનમાં મજૂરો, વેપારીઓ, શાહુકારો, આડતિયાઓ, વગેરેની અવરજવર વધતી ગઈ. એમના કામકાજને મદદરૂપ થાય તેવી નાની મોટી કચેરીઓ શરૂ થઈ. પણ છેક ૧૮૪૦ સુધી શાહુકારોની ધીરધાર પર જ વેપારનો બધો મદાર હતો. એટલે ઘણી સગવડોનો અભાવ હતો. આવી જ સ્થિતિ મદ્રાસ અને કલકત્તાની પણ હતી. એટલે કંપની સરકારે આ ત્રણે શહેરમાં બેંક શરૂ કરવાનો ઠરાવ કર્યો. સૌથી પહેલાં કલકત્તામાં બેંક શરૂ થઈ. તે પછી ૧૮૪૦ના એપ્રિલની ૧૫મી તારીખે ધ બેંક ઓફ બોમ્બે અસ્તિત્ત્વમાં આવી. આજની ભાષામાં કહીએ તો આ બેંક PPP મોડેલ પર શરૂ થઈ હતી. તેની કુલ થાપણમાં ૮૦% હિસ્સો લોકોનો હતો, માત્ર ૨૦% સરકારનો હતો. આ બેન્કને ચલણી નોટ છાપવાની પણ સત્તા સરકારે આપી હતી, અને તે પ્રમાણે બેંક નોટ છાપતી પણ ખરી. પણ પછી અમેરિકન સિવિલ વોર દરમ્યાન જ્યારે રૂની ધૂમ નિકાસ થવા લાગી અને વેપારીઓની માગને પહોંચી વળવા ત્રણે બેંકો આડેધડ નોટો છાપવા માંડી, ત્યારે સરકારે એ હક્ક પાછો લઈ લીધો. અમેરિકન સિવિલ વોર અણધારી રીતે પૂરી થતાં રૂનો વેપાર અને શેર બજાર કડડભૂસ થયાં. બોમ્બે બેંક ફડચામાં ગઈ. પણ ૧૮૬૮માં તેની રાખમાંથી ધ ન્યૂ બેંક ઓફ બોમ્બે ઊભી થઈ. ૧૮૪૦માં શરૂ થયેલી આ બેન્કની હેડ ઓફિસ બોમ્બે ગ્રીનથી થોડે દૂર રામપાર્ટ રો પર આવી હતી. અંગ્રેજી શબ્દ રામપાર્ટનો અર્થ થાય છે કિલ્લાની દિવાલ. આજે એ રસ્તાનું નામ છે ખુશરૂ દુબાશ માર્ગ. રામપાર્ટ રો નામ પડ્યું તે પહેલાં આ રસ્તાનું નામ હતું રોપ વોક સ્ટ્રીટ. કારણ અહીં વર્ષો સુધી દોરડાં બનાવવા માટેની કાથીના ઢગલેઢગલા અને તૈયાર થયેલાં દોરડાંનાં ગૂંચળાં પડ્યાં રહેતાં. એ વખતે હજી ‘પાલ’ એટલે કે શઢવાળાં વહાણોનો જમાનો હતો એટલે મુંબઈ આવતાં-જતાં વહાણોને અને બંદરને પણ દોરડાંનો પુષ્કળ ખપ રહેતો.

અંગ્રેજોએ બાંધેલા મુંબઈના કિલ્લાની અંદર, દરિયા અને બંદરની નજીક આવેલો લીલોછમ વિસ્તાર તે બોમ્બે ગ્રીન. પણ પછી તેનું નામ બે વખત બદલાયું. એ બદલાતાં નામ-રૂપ-રંગની વાત હવે પછી.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 05 સપ્ટેમ્બર 2020

Stay on Transmission of Hate Programof Sudarshan TV

Prashant Bhushan, the up, Bindaas Bol, which light legal luminary and social activist has shown the mirror to the Judiciary in a reamarkable way. But thats not the whole story. Recently two interventions of the Courts do give a hope that the judiciary is the hope for preserving the democratic values in the osicety. The first one of this was the judgement where the Tabiligi Jamaat members were exonerated from the charges of spreading Corona (Corona Jihad, Corona bomb). The second one is the courts coming to stop the transmission of hte series Bindass Bol by Sudarshan TV. Its Editor Suresh Chavanke in his tweet had announced the relay of the series which aims to expose the UPSC jihad, Bureucracy jihad by Muslims. As per him through a conspiracy the Muslims are infiltrataing (ghuspaith) into our bureaucracy by getting place in the UPSC exam, which will entitle them to become IAS or IPS officers.

Mr. Chavanke through a 45 Second teaser of his serial claimed that Jamia Jihadis will be occupying the prestigious positions of power through this Jihad. Interstingly of the 30 odd candidates who qualified in the exam 16 were Muslims and 14 Hindus. The Jamia Students approached the Court for a stay on this serial, which hte Courts gave on the gounds that htis serial is likely to spread hate in the society. A joint letter of retired Civil Servants, who have served that Indian Government in various capacities point out that they have no poltical affiliation, stated “It is completely perverse to allege that there is a conspiracy to infiltrate Muslim officers into the services, or to use terms like UPSC Jihad or Civil Services Jihad in this connection. These communal and irresponsible statements amount to hate speech and are defamatory of an entire community.”

As such “Muslims make up 3.46 per cent of the country’s 8,417 IAS and IPS officers. Of 292 Muslim officers, 160 are among the 5,862 who had been selected through the Civil Services examinations conducted by the UPSC, while the remaining 132 are among 2,555 who were promoted to the IAS or IPS from the state civil services on the basis of seniority and performance, which is also assessed by the UPSC. (https://indianexpress.com/article/india/india-others/muslims-add-up-to-3-in-ias-ips-list/). The other data is also very revealing. In the 2019 examination, 35 out of 829 selected candidates were Muslims. That comes to 4.22%, whereas their percentage in the population of India, according to the 2011 Census, is described as 14.2%. In the 2018 examination, out of 759 successful candidates ,just 2.64%, or 20, were Muslims. In the 2017 examination, out of 810 successful candidates, 41, that is 5.06%, were Muslims.

Chavnke claims that these candidates are given the option of Arabic studies due to which they are able to compete and succueed. All in all Sudarshan TV and its Chief Chavanke are on a track,where Muslims should not be in any position of power and privilege. This is what their majoritarinaist poltics dictates them to state.

While on one hand, this sees few Muslims, much lees than their percentage in population to come to the bureaucracy, which should be operating on the principles of Indian Constitution, above the narrow considerations of religion, Chavanke and his tribe, who are in abundance, cannot see Muslims having any power and authority. The jaundiced vision of Hindu Nationalists like Chavanake are now introducing a new dimmesnion to the process of national governance.

As such the percentage of Muslims in the Government services is abysmally low. This average of 4% in top jobs matches with around 5-6% of Musims in overall Government jobs. This has a lot to do with the economic and educational status of Muslims, worsened by the insecurity caused by the regular repeated violence against them, manifesting in the form of spectacular acts of violence like Bhivandi, Jalgaon, Bhagalpur, Meerut, malyaana, Mumbai, Muzzafarnager and lately in Delhi.

Various commissions and committees have gone into the issue of proper representation of Muslims into Government jobs. Gopal Singh Commission (1980), Rangnath Mishra Commission and lastly Sachar Committee have given the similar observations that Muslims are grossly under represented in the jobs and their representation in jails is much higher than percentage in jails.

Their poltical plight has also worsened over the years and the representation in the Parliament is on constant decline. Many a Muslim leaders have gone to the extent of saying that any way they have been marginalized at poltical and social level. The need for increasing focus on education has been on the agenda of many a major Muslim groups and many oversees Indian groups of INDian origin also try to promote the educational efforts of Msulim community.

It is paradoxical that Jamia Mila Islamis, which has been targeted by Chavanke ranks among the top Universities of the country. The economic declime of Muslim community, insecurity and ghettoisation have dealt a severe blow on the aspiatrations of Muslims, Muslim youth in particular.

Saeed Mirza’s classic, Salim Lande Pe Mat ro’ (Don’t mourn the plight of Salim Langde’, brilliantly shows the dilemmas of Muslim youth in choosing the path for their future. They realize that getting jobs is so difficult for them as they are Muslims, so why bother so much about education!

With Chavanke’s efforts to introduce a new dimension in the Civil services, the process of communal divide and marginalization of Muslims will only go in the worse direction. There are photographs of him greeting Narendra Modi and AMit Shah from close quarters. The channel is close to RSS ideologically.

This coming on the back of Tabhligis undertaking Coroan Jihad, its is a further terrible move, which needs to be countered. Jihad seems to be the dog whistle to demonise Muslims, land jihad, love jihad, bureaucracy jihad and what have you. Courts by staying this have done a yeomen service to promotin of fraternity, the core value of Indian Constitution. And this example gives the hope that Indian pluralism and diversity has a chance to survive.  

https://countercurrents.org/2020/09/promoting-fraternity-courts-to-the-rescue-stay-on-transmission-of-hate-program-of-sudarshan-tv/

ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં જિંદગી જીવાતી નથી, બસ એ હોય છે કારણ કે ત્યાં જે હોય છે એ સત્યનો ભ્રમ બનીને રહી જાય છે.

આપણે આ વાઇરસને કારણે માથે પડેલા લૉકડાઉનમાં જાતભાતની નવી ટેવો કેળવી. એક્ચુઅલ જિંદગી ચાર દિવાલોમાં જીવી લીધી, તો જે જીવવાની ઇચ્છા છે એ ફ્લેટ સ્ક્રિન પર જીવી શકાય તેના રસ્તા શોધી કાઢ્યા. ઑફિસ મિટીંગ અને ઓનલાઇન ક્લાસ તો જાણે હવે સામાન્ય બની ગયા છે. પણ તાજેતરમાં તો પિંડ દાન પણ ઓનલાઇન થવાનું હતું અને મોક્ષ નગરીના પુરોહિતોએ કહ્યું કે ઓનલાઇન પિંડદાનને નામે છેતરપિંડી થઇ રહી છે. ભારે વિરોધ વચ્ચે ઓનલાઇન પિંડદાન કેન્સલ થયું, જેમાં 700 બૂકિંગ થયેલા હતા.

ક્લાસિસ અને મીટિંગથી માંડીને પિંડદાન અને ધ્યાનથી માંડીને વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીના નામે પ્રવાસ સુધ્ધાં અત્યારના સંજોગોમાં ગળે ઊતરી જાય એવી હાલત છે. જેઓ પહેલાં ઓનલાઇન શૉપિંગ નહોતા કરતાં તેમને ગૂગલ પે પણ સમજાવા માંડ્યું અને ગ્રોસરીઝથી માંડીને કપડાં ય ઓનલાઇન ખરીદાઇ ગયાં. હવે અમૂક ચીજો સુધી તો ઠીક છે કે તમે ખરીદી ઓનલાઇન કરી દો કે પછી કોઇ ગમતાં સાથે રોજ વીડિયો કૉલથી ચલાવી લો, પણ તમે જ કહો કે આપણે ભારતીયો જે માણસ ભૂખ્યાં, માણસોનાં ટોળાં વચ્ચે રહેવાં ટેવાયેલાં અને વાતે વાતે તાળી કે પીઠે ધબ્બાં મારનારાઓને બધું જ ઓનલાઇન કેમનું ફાવે?

હવે આ પિંડદાનની જ વાત કરીએ તો તેની પાછળ એક આખું શાસ્ત્ર છે. મંત્રોચ્ચાર થતા હોય, આપણા હાથે વિધિ વિધાન થતાં હોય અને ત્યારે જે માહોલ હોય તેવી તૃપ્તિ ઓનલાઇનમાં ક્યાંથી થવાની? ડાન્સ ક્લાસિઝ જેવી સામાન્ય બાબતની વાત કરીએ તો ય મોટા વર્ગમાં મિરરની સામે જાતને જોતાં તો ક્યારેક બાજુવાળાની સામે નજર કરતાં સ્ટેપ્સ કરેક્ટ કરતાં જવાની મજા ઓનલાઇનમાં હશે? ગણેશોત્સવનો ઉત્સાહ ઓનલાઇન લાલબાગ ચા રાજાના દર્શન કરનારાઓને એટલો તો નહીં જ મળ્યો હોય, જેટલો ભીડમાં ભિંસાયાના કલાકો પછી બાપાની એક ઝલક મળવા પર થતો હશે.

એક આખી પેઢી માટે વર્ચુઅલ જિંદગી જ એક રિયાલિટી હોઇ શકે છે, અથવા તો તેનું મહત્ત્વ વધારે હોય એમ બની શકે છે, પણ કોમ્યુટર પ્રોગ્રામિંગથી કે વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીથી વિશ્વનાં કોઇ પણ ખૂણે પહોંચી જવાતું હોવા છતાં ય બીચની રેતીનો પગનાં તળિયે થતો સ્પર્શ, દરિયા કિનારે થોડો સમય પસાક કર્યા પછી અનુભવાતી ખારાશ, હેરિટેજ બિલ્ડિંગની ઊંચી છતો અને બંધ કમાડો પર ક્યારે જાળાં તો ક્યારેક ભીનાશ તો ક્યારેક તડના રૂપમાં બાઝેલા ઇતિહાસને જીવી શકાય ખરાં? દરેક વાસ્તવિકતાની એક પ્રથા, પરંપરા, આદત અને અનુભવ હોય છે. જે ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં નથી જ મળી શકવાનાં અને જો એમ જ મેળવવાની આદત પાડી દેવાય તો જિંદગી 360 ડિગ્રીમાં નહીં પણ 180 ડિગ્રીમાં જ કદાચ જીવાય, બધું હોવા છતાં ય કશું ન હોય એમ.

અશોક સ્તંભ પર ઉપર ચાર સિંહ છે એ જોવા માટે સ્તંભની ફરતે એક ગોળ આંટો મારવામાં જે સંતોષ છે એ વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીમાં તો નથી જ. અનુભવ લેવા માટે પાંચ ઇન્દ્રિયોને કામે લગાડાય ત્યારે તે સંપૂર્ણ હોય છે અને વર્ચ્યુઅલ વિશ્વમાં દ્રાશ્ય અને શ્રાવ્યને પૂરેપૂરો સંતોષ મળશે પણ સ્પર્શેન્દ્રિય, ધ્રાણેદ્રિય અને સ્વાદેન્દ્રિયને તમારે નેવે મુકવી પડશે. સેન્સેશનની વાત ન કરીએ અને ગંભીર બાબતોને ફરી ગણતરીમાં લઇ કારણ કે આ ચર્ચાનો એક છેડો તો પિંડદાન ઓનલાઇન કરવાની વાતની નાડાછડી સાથે બંધાયેલો છે. ચાલો આ તો ફરવાની વાત થઇ, પણ આ સંજોગોમાં તો કોર્ટની કામગીરી પણ ઓનલાઇન થઇ. ક્યાંક કોઇ વકીલ નાઇટ ડ્રેસમાં જજ સાહેબ સામે આવ્યાં તો ક્યાંક કોઇ તમાકુ અને હુક્કામાં ગોટે ચઢી ગયું. ન્યાયતંત્ર જેવી વ્યવસ્થા જ્યાં પુરાવાની નક્કરતા સૌથી વધુ અગત્યની હોય છે, ત્યાં આ બધું ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં દેખાડવાનું કેટલું યોગ્ય લાગે અથવા તો આ આખી પ્રોસેસની કેટલી આમન્યા જળવાય, કેટલી મહત્તા અને વજન જળવાય?

હ્યુમન કનેક્ટનું મહત્ત્વ લૉકડાઉનમાં જેટલું સમજાયું અને વર્તાયું હશે તે કદાચ આ પહેલાં નહીં થયું હોય. મા-બાપ સાથે વીડિયો કૉલ્સ કરવા, ઑફિસનાં ટેબલને બદલે ઘરનાં સોફે બેસીને ઉપર વ્યવસ્થિત દેખાતાં કપડાં અને નીચે નાઇટડ્રેસનાં બોટમ્સ પહેરીને મીટિંગો કરવી આ બધું જ હોવા છતાં ય નથી. આપણે નાગરિક શાસ્ત્રની ચોપડીઓમાં ભણ્યા છીએ કે માનવી એક સામાજિક પ્રાણી છે, આ એક જ વિધાન માણસની બીજા માણસ સાથેનાં સંપર્કની જરૂરિયાતને સ્પષ્ટતાપૂર્વક આપણી સામે મૂકી દે છે. વન ડાઇમેન્શનલ અનુભવ આપણને ક્યાં સુધી ચાલે અથવા આપણે ક્યાં સુધી ચલાવી લઇએ? જિંદગી તો 360 ડિગ્રીમાં જીવાતી ઘટના છે અને તે એમ જ જીવવાની હોય. વિકલ્પ તો ઘણાં હોઇ શકે છે પણ જ્યાં જાત નથી હોતી, ત્યાં જીવ નથી હોતો એમ કહી શકાય. ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં જિંદગી જીવાતી નથી બસ એ હોય છે કારણ કે ત્યાં જે હોય છે એ સત્યનો ભ્રમ બનીને રહી જાય છે.

રોગચાળા અને ટેક્નોલૉજીએ મળીને આપણને વાસ્તવિકતાથી જાણે છેટાં મૂકી દીધાં છે, ત્યારે આપણે વિચાર એ કરવો રહ્યો કે આવા સંજોગોમાં સંસ્કૃતિઓનો ઉદય, તેનાં પરિવર્તનો અને ઉત્ક્રાંતિ શેને આધારે થશે? ઉત્ક્રાંતિના શાસ્ત્ર અનુસાર આપણે સ્વભાવગત રીતે, કુદરતી રીતે વાસ્તવિક વિશ્વમાં પાંગરવા માટે જ ઘડાયાં છીએ, જેમા આપણે વખત આવ્યે આઘાત અને હચમચાવી નાખે તેવા અનુભવોનો સામનો પણ કરવાનો હોય છે. આપણું જટિલ બંધારણ દેખીતી રીતે સરળ અને છતાં ય ગહેરા વર્ચ્યુઅલ વિશ્વમાં ડુબશે, ડુબકી મારીને બહાર નિકળશે કે પછી ત્યાં રહ્યે રહ્યે પણ જળકમળવત્‌ જ રહેશે એ તો વખત આવ્યે ખબર પડશે. જો કે વાસ્તવિકતા એ છે કે જિંદગી તો હાથથી સ્પર્શી શકાય એ જ હોય છે.

બાય ધી વેઃ

પુરોહિતોએ ઓનલાઇન પિંડદાન કેન્સલ કરાવ્યું તેનાથી પિતૃઓને ય શાતા થઇ હશે કારણ કે તેમના વિશ્વમાં હજી વર્ચ્યુઅલનું વહેણ નહીં હોય. વિધિ વિધાન, પરંપરા, લાગણી અને પ્રોસેસિઝનો માહોલ ટેક્નોલૉજીમાં ભસ્મ ન થઇ શકે, પછી એ પિંડદાનની વાત હોય કે પછી પુરાવા રજૂ કરવાનાં હોય. વર્ચ્યુઅલ વિશ્વમાં પરફોર્મન્સ વધારે અને સાહજિકતા ઓછી હોય છે, અને આપણી સંસ્કૃતિઓ સાહજિક, માનવીય લેવડ-દેવડ પર વિકસેલી છે. સ્ક્રીન્સ સરસ સુંવાળી, ચમકદાર હોઇ શકે છે, પણ માનવીય સંસ્કૃતિનાં મૂળિયાં તો જમીનમાં ઊંડે સુધી ઊતરેલાં, ઉતક્રાંતિની માટીમાંથી પોષણ મેળવીને વિસ્તરનારાં છે, એ જ વાસ્તવિકતા છે.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 06 સપ્ટેમ્બર 2020