કોઠે પડ્યું છે જેટલું એ છોડવું પડશે હવે,
જાગી સમયની સાથ જીવન જોડવું પડશે હવે.
આતંકમાં રાચી રહેલી આંખ જ્યારે ખૂલશે.
માનવ થવાને તે પછી કૈં દોડવું પડશે હવે!
છે પ્રેમની ભાષા મહીં ધિક્કારનું જે છળકપટ,
આ વહેણ ભાષાનું સવેળા મોડવું પડશે હવે.
આ ધર્મસંતોનાં ઘમંડો શ્વાસમાં લહેરી રહ્યાં.
નક્કર અહમ્‌નું ગૂમડું એ ફોડવું પડશે હવે.
ચારે તરફ ચાલી રહ્યું છે, અરણ્યરુદન દોસ્ત હે?
ત્યાં સ્વાર્થનું જાળું થયું તે તોડવું પડશે હવે.

અમદાવાદ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2016; પૃ. 09

ગુજરાતમાં ગીર ગાયની ઘટતી જતી સંખ્યાનો વિચાર કરીને રાજ્ય સરકારે તાજેતરમાં એક નવો કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો છે. તે મુજબ, ગીર સાંઢના સિમેનના દસ હજાર ડોઝ બ્રાઝિલથી ઇમ્પોર્ટ કરવામાં આવશે. ‘ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’ના તા. ૧૦ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬ના અંકમાં જણાવ્યું છે કે આ એ જ સાંઢના વંશજો છે, જે ગીર સાંઢને સ્વરાજ પહેલાં ભાવનગરના મહારાજાએ બ્રાઝિલને શુભેચ્છા સાથે ભેટ આપેલ હતો. બ્રાઝિલના પશુપાલન-નિષ્ણાતો આ ઓલાદનું કૌવત પારખી શક્યા હતા. આ ગુણવૈભવ આપણા પશુનિષ્ણાતો સ્વરાજ આવતાં કેમ ચૂક્યા તે એક સવાલ છે. તે સાથે જ એ જાણવું જરૂરી છે કે હવે ગીર ગાયને આ રીતે યાદ કરવાનાં કયાં કારણો છે, ભલા? કેમ કે, એકાએક તો ગાયની સંખ્યા ઘટતી નથી હોતી ને?

ગાયના નામે તાજેતરમાં જ દેશભરમાં ઉચાટભર્યું હિંસક વાતાવરણ બની ગયું હતું, તેથી આ વિષયને ઉખેડતાં ખચકાટ થાય તેવું તો છે, પણ તેથી કરીને આ વાત બંધ કરીને બેસી રહેવાય તે પણ સંભવ નથી જ. વાત માત્ર કોઈ પક્ષીય રાજકારણની નિસબતની જ છે, તેવું બિલકુલ નથી.

હજારો વર્ષથી એક સાંસ્કૃિતક એકમ તરીકે ભારત ગાયની પૂજા કરતું આવ્યું છે. આ તથ્યને આપણે કઈ રીતે સમજવાનું પસંદ કરીએ છીએ? આ સવાલનો જવાબ અગત્યનો છે. કેમ કે તેમાં આપણી સાંસ્કૃિતક સત્ત્વશીલતા સીધી જોડાયેલી છે. પૂજાને માત્ર શ્રદ્ધાનું માનસિક વલણ માનીને બૌદ્ધિક વલણથી અવગણવું વાજબી નથી. શ્રદ્ધાની પાછળ મનુષ્યની પોતાની વૈયક્તિક ઓળખનું આત્મબળ રહેલું હોય છે. અને જ્યારે આ ઓળખ એક સાંસ્કૃિતક અસ્મિતાનું પ્રતીક બને છે, ત્યારે વ્યક્તિ ગૌણ અને સંસ્કૃિતની વિરાસત અગત્યની બની જાય છે. ભારતમાં ગાય તે આ વિરાસત છે, ચોપગું પ્રાણી નથી.

આમ છતાં, તેને ચોપગા પ્રાણી તરીકે લેખવાનું પણ એક વલણ છે, તે આપણે સ્વીકારવું જોઈએ. ભારત સિવાયના દેશો તેને એક પ્રાણી માત્ર ગણે છે – ભારતમાં પણ તે સમજના આપણા દેશવાસીઓ, જેઓ અલગ સાંસ્કૃિતક સમજ ધરાવે છે અને – તે તેઓનો અધિકાર છે. આપણે જાણીએ છીએ કે આજે હવે અલગ સાંસ્કૃિતક રીતભાતનો અર્થ અલગ ધર્મ બનતો નથી. તેથી સ્પષ્ટ છે કે ગાય માત્ર ભારતીય સાંસ્કૃિતક અસ્મિતાનું પ્રતીક છે. તેના અર્થને દાર્શનિક સંદર્ભમાં સમજવાની જરૂર છે.

ભારતીય સંસ્કૃિત : એક જીવનદર્શન જે એટલું વ્યાપક બને કે તે જીવન-સંસ્કાર અને જીવનપ્રણાલી બને તે દર્શન, સમાજની અને સંસ્કૃિતની ઓળખ પામે છે. આ એક સાદી સમજની વાત છે. સૌરાષ્ટ્રના યુવાન ગોપાલકોનું એક જૂથ ગૌરક્ષા માટેની અવાજ બુલંદ બનાવવા જાહેરમાં વિષપાન કરે અને એક જણ પોતાની જાન કુરબાન કરી દે, તે તાજેતરની ઘટના પોતીકી સંસ્કૃિત પ્રત્યેનો તીવ્ર લગાવ સ્પષ્ટ કરે છે. જો કે આ ઘટનાના હેતુઓ અંગે આપણે કોઈ સ્પષ્ટતાથી વાત કરવાનો અહીં ઉદ્દેશ નથી. ગાંધીજીના શબ્દોમાં, બાળક જેમ પોતાની માતાને વળગી રહે તેમ, તેઓ પોતાની સંસ્કૃિતને વળગી રહે છે. આધુનિક જીવનપ્રણાલીમાં તેવી તીવ્રતાથી વળગી રહેવા માટેનાં કોઈ મૂલ્યો શું છે પણ ખરાં? આપણે વિચારવું પડે કે સંસ્કૃિતમૂલક સમાજ અને સંસ્કૃિતઘાતક સમાજ કેવી રીતે વિકાસ સાધે છે?

ભારતીય સંસ્કૃિતનાં પ્રમુખ તત્ત્વો જેવાં કે, સત્ય, પ્રેમ, અહિંસા તે જીવનની સાર્થકતા માટેનો પુરુષાર્થ બની રહ્યાં હતાં. ભારતીય સંસ્કૃિતમાં સત્ય અને અહિંસા એ માનવજીવનના પાયાનાં તત્ત્વો છે, જેને પોતાના જીવને ભોગે પણ પામવાની પુરુષાર્થ કરવાનો હોય. આ મૂલ્યોનું અનુશીલન તે ગૌરક્ષાની સાંસ્કૃિતક દૃષ્ટિ. એક અનન્ય માન્યતા તેને પ્રાપ્ત થઈ, ગૌમાતા. દાર્શનિક ઓશો ગાયની પવિત્રતાને સ્પષ્ટ કરતાં તેને માનવજન્મ પહેલાંની સ્થિતિ તરીકે જણાવે છે. ભારતનાં જનજીવનમાં ગાય આર્થિક, સાંસ્કૃિતક અને સામાજિક મહત્ત્વનું લોકજીવનનું અભિન્ન અંગ ગણાતી હતી.

અહીં સમજવાની જરૂર એ છે કે, ગૌરક્ષાનો અભિગમ તે ભારતીય દૃષ્ટિએ સાંસ્કૃિતક જીવનનો અહિંસક અભિગમ છે. સંસ્કૃિતના સૂક્ષ્મ દર્શનને પામવા માટે ગાયનું સ્થૂળ સ્વરૂપ છે. હિંસક બનીને પણ ગૌરક્ષા કરવી તે કેવી રીતે સાંસ્કૃિતક જીવનનો અભિગમ બની શકે? તેવી જ રીતે, ગાયની હિંસા કરીને પણ તમે કેવી રીતે સાંસ્કૃિતક અભિગમ ધરાવતા હોવાની વાત કરી શકો? જો ગૌહિંસાને પ્રોત્સાહન અપાય તો તેનો અર્થ છે કે, સાંસ્કૃિતક જીવનના અભિગમના નાશને પ્રોત્સાહન અપાય છે. વિધર્મી વિદેશી શાસકો પણ આ હદે ગયા નથી, જે સ્વાધીન ભારતના પ્રજાના કહેવાતા પ્રતિનિધિ શાસકોએ આ સાંસ્કૃિતક લક્ષ્મણરેખા ઓળંગી છે. મુગલ સામ્રાજ્યનો પાયો નાખનાર બાબરે પોતાના વસિયતનામામાં પુત્રને સૂચના લખી હતી કે, ‘ખાસ કરીને ગાયની કતલ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનું ચાલુ જ રાખજે.’ અને આ શિરસ્તો ઔરંગઝેબ, હૈદરઅલી અને અહમદશાહ સુધી જળવાયો હતો. અંગ્રેજ શાસકોએ સાંસ્કૃિતક ધરોહરના પાયા હચમચાવનારું શિક્ષણ આપણી ઉપર થોપવા સુધી આગળ વધવાની હિંમત કરી હતી.

સંસ્કૃિતઘાતક રાજનીતિ : સ્વતંત્રતા પહેલાં ભારતમાં પશુપાલન અને ગોપાલન એક સાત્ત્વિક વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ ગણાતી. કૌટિલ્યના અર્થશાસ્ત્ર પ્રમાણે ગોધણના ઉપયોગ માટે ગામની જમીન અલગ ફાળવવાની રહેતી. ભારતભરમાં સદીઓથી ગામના ગોચરની કૉમન પ્રોપર્ટી રિસોર્સની પરંપરા ચાલે છે. સ્વરાજ આવતાં, ડેરીઉદ્યોગના વિકાસ માટે દૂધ ઉત્પાદન વધારવા શ્વેતક્રાંતિનું રાષ્ટ્રીય સ્તરે આયોજન થયું. પશુપાલન હવે દૂધઉત્પાદનની પ્રવૃત્તિ બન્યું અને પશુપાલકને હડસેલીને દૂધઉત્પાદક આ પ્રવૃત્તિના અગ્રેસર બન્યા. તેઓ ઘણેભાગે ખેતીવાળા ખેડૂતો હોય  છે. કારણ કે, લીલાસૂકા ચારાની વ્યવસ્થા તે હવે ધંધાકીય સમાજનો વિષય બની જાય છે. આમ થતાં, ગાયની ઓળખ પણ પરિવર્તનની ઝપટમાં આવી ગઈ. તે કેટલું દૂધ આપે છે, તે વિચારથી તેનું મહત્ત્વ ગણાવા લાગ્યું.

દેશમાં શ્વેતક્રાંતિની નીચે ડેરીઉદ્યોગનો ઝડપી વિકાસ કરવામાં આવ્યો. તેના જ્ઞાનનો સ્રોત હતો વિકસિત દેશોનો ડેરીઉદ્યોગ. આ જ્ઞાન ભારતના ગોપાલનની અહિંસક સાંસ્કૃિતક પરંપરાથી વિરુદ્ધના વિચારનું શાસ્ત્ર છે. પશુપાલક તરીકે, સમાજની ગાય અને બળદની જરૂરિયાત પૂરી પાડવા માટે એક સમર્પિત, દુષ્કર અને તદ્દન ઓછી જીવન જરૂરિયાતવાળું કઠણ જીવન તેઓ સદીઓથી જીવતા આવ્યા છે એ આપણા ગોપાલકો માટે, આ વિચારની વ્યવસ્થા અસંભવ હોવાથી તેઓ આધુનિક વ્યવસ્થામાં રૂઢિચુસ્ત અને જડપ્રકૃતિના ગણાયા. આજે બ્રાઝિલમાં જે ગીર ગાયની ઓલાદ છે, તે ગીર ગાયનો સાચો હકદાર તો આ માલધારી સમાજ છે. તેનું સંવર્ધન અને પાલન કરનારનું ગૌરવ કરવાનું તો બાજુએ રહ્યું ડેરીના સામ્રાજ્યમાં તો તેને પશુપાલનમાંથી ખદેડીને નોધારા કરી મૂકીને રેંકડીના ફેરા કરતા  મજૂર બનાવી દીધા છે.

વિદેશમાં ડેરીઉદ્યોગ બે હેતુ સાથે જોડાયેલો છે, એક દૂધ અને બીજો બીફ (ગૌમાંસ). ગુજરાત સરકારે બ્રાઝિલથી ગીરવંશના સિમેનની આયાત કરવાનું નક્કી કર્યું છે, તે દેશ દુનિયાની કુલ બીફની જરૂરિયાતના એકત્રીસ ટકા પોતે એકલું સપ્લાય કરે છે. આધુનિક ડેરીઉદ્યોગમાં તેઓ અગ્રેસર છે. તે માટેની અનેક પ્રકારની વ્યાવસાયિક સેવાઓ તે પૂરી પાડે છે. આપણી સરકાર પણ તે રીતે તેની સાથે જોડાયેલી છે. દેખીતું તારણ એ જ નીકળે કે સરકારને બીફનો વ્યવસાય વિસ્તારવાની ઉતાવળ છે.

સામ્રાજ્યવાદી વિદેશી શાસકોએ જે વિકૃત આત્મછબીની ઓળખ આપણા ચિત્તમાં ઊભી કરી છે, તેના પ્રભાવમાંથી સાંસ્કૃિતક મૂલ્યોનો ઠેકો લઈને બેઠેલાઓ પણ બાકાત નથી રહ્યા. પોતીકી ગીર ગાય વિશે વિદેશી સહાય માટે હાથ લંબાવતાં તેમને આત્મગ્લાનિનો કોઈ વિચાર પણ ન આવ્યો? પોતાના સમાજની લાક્ષણિકતાઓથી અપરિચિત શાસકો માટે સ્વદેશાભિમાનનો અર્થ શું હશે? ભારતમાતાના સાચા ચહેરાથી તો પરિચિત નથી, તો પછી જય તેઓ કોની બોલાવે છે? જો સરકારના જ એક વિભાગ એવા ગૌસેવા આયોગના મતે આપણે ખુદ ગીર ગાયની સંભાળ લેવા સક્ષમ છીએ અને બ્રાઝિલથી કોઈ આયાતની આવશ્યકતા ન હોય તો આવું આયોજન કરવા પાછળનાં કયાં પરિબળો છે, તે તેમણે જાહેર કરવું જોઈએ.

સ્વરાજનો અંત : સ્વતંત્રતા પછી આપણા દેશમાં જે રાજનીતિ ચાલી છે, તેણે આ દેશના બહુજનસમાજને સૌથી વિશેષ બે બાબતમાં વિધાતક અસર કરી છે : એક તે, સંસ્કૃિતમૂલક જીવનશૈલીમાં ઘાતક ફેરફારો અને બીજું, રાષ્ટ્રજીવનમાં સ્વરાજના દાયરામાં ઘટાડો. સરકારો બદલાતી રહે, પણ આ બાબતો વધુ ને વધુ ઘાતક બનતી રહે છે. સત્ય, પ્રેમ અને અહિંસા જો સાંસ્કૃિતક ધર્મતત્ત્વો હોય, તો સ્વરાજમાં તેનું સંવર્ધન થવાને બદલે તેનો હ્રાસ કેમ ચાલી રહ્યો છે? બ્રાઝિલની દિશા ઘણું કહી જાય છે. માર્કેટલક્ષી અર્થતંત્ર માટે પોતાના આત્મતત્ત્વનો ભોગ આપવો હંમેશ જરૂરી ન હોય. જો તેમ કરવા માટે પ્રજાના જનાદેશનો ગેરલાભ લેવામાં આવે, તો તે રાષ્ટ્રભક્તિ ગણાય કે રાષ્ટ્રદ્રોહ?

વડોદરા

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2016; પૃ. 06-07

આપણે ત્યાં નાટ્યકલા વિશે ઓછું લખાય છે. જે નાટકો લખાય છે તેમાંથી બહુ ઓછાં તખ્તા સુધી પહોંચે છે. જે નાટકો ભજવાય છે તેમાંનાં બહુ ઓછા પ્રગટ થાય છે. ગુજરાતી રંગભૂમિની પોતાની આગવી કહી શકાય તેવી કોઈ ઓળખ નથી. શા માટે આવી પરિસ્થિતિ છે, તે અંગે પણ કોઈ વિચારણા થતી નથી. આ બહુ દુઃખદ પરિસ્થિતિ છે. આવા સંજોગોમાં નાટ્યકલા અંગે કોઈ સંચય પ્રગટ થાય એ અત્યંત આવકારીય ઘટના છે. આવી ઘટનાને પોંખવી એ ખરેખર પ્રત્યેક નાટ્યકલારસિકનું કાર્ય છે.

આપણે ત્યાં નાટ્યકલાના ક્ષેત્રે અનેક લોકો કાર્ય કરે છે, પણ તેમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ પોતાના સર્જન વિશે કે નાટ્યકલા વિશે કશું જ લખે છે. કેટલાક નાટ્યકારોએ પોતાની જીવનકથા જેવું લખ્યું છે, પણ એથી વિશેષ તેમની અનુભવકથા કે તેમના સર્જનની પાછળ રહેલી મથામણો, મંચન પ્રક્રિયા કે મંતવ્યો વિશે પણ બહુ ઓછું જાણવા મળે છે. પહેલાના કલાકારો સ્વયંશિક્ષિત હતા, પણ એ પછી અનેક શિક્ષિત કલાકારો, અને નાટ્યનો જ ખાસ અભ્યાસ કરીને આવેલાઓ અનેક લોકો આજ કાર્યરત હોવા છતાં તેમની પાસેથી કશું વાચકોને મળ્યું નથી. એવા સંજોગોમાં જાણીતા નાટ્ય-દિગ્દર્શકનું એમના સર્જનને, એમની માન્યતાને તથા અભ્યાસને પ્રસ્તુત કરતું પુસ્તક મળે એ ખરે જ આવકાર્ય ઘટના છે. આ ઘટના ભરત દવેના પુસ્તક ‘રંગવિમર્શ’ના પ્રકાશનથી સર્જાઈ છે.

ભરત દવે એક સમયે ગુજરાતની રંગભૂમિ ઉપર એક દિગ્દર્શક તરીકે સક્રિય હતા. એમણે ગુજરાતીમાં લખાયેલાં જ નહીં પણ અન્ય ભાષામાં લખાયેલાં કેટલાંક ઉત્તમ નાટકો પ્રસ્તુત કરેલાં છે. તેઓ એન.એસ.ડી.ના સ્નાતક પણ ખરા. પરિણામે વિશ્વ-રંગભૂમિનો પરિચય જ નહીં, અભ્યાસ પણ ખરો. એ બધાના પરિણામે નાટ્યજગત વિશે એમણે જે અભ્યાસ-વિચાર કર્યો, તેના પરિણામે જે લેખો લખાયા તે બધા અહીં સમાવિષ્ટ થયા છે. એટલે એ બધા લેખોમાં વિવિધતા જોવા મળે છે. પ્રસ્તુત સંચયમાં ગુજરાતી રંગભૂમિની વાત તો વાંચવા મળે જ છે, પણ એ ઉપરાંત હેરોલ્ડ પિન્ટર, ચેખોવ, ઇબ્સન જેવા વિદેશી નાટ્યલેખકોનાં નાટકોની વાત પણ વાંચવા મળે છે. આ લેખો આમ તો, કોઈ નિમિત્તે અલગ અલગ જગ્યાએ પ્રવચન-રૂપે અપાયેલા છે. આ બધાનો સંચય એટલે ‘રંગવિમર્શ’.

પ્રસ્તુત સંચયનાં બાર પ્રકરણમાં બે પ્રકરણો (‘ગુજરાતી રંગભૂમિ : રાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં’, ગુજરાતી એકાંકીનો વિકાસ’)માં ગુજરાતી નાટકોની તથા બે પ્રકરણોમાં નાટ્યસર્જકોની વાત વિગતે થઈ છે. તેમાં ‘દર્શકનાં નાટકોની મંચનક્ષમતા’ અને ‘શ્રીકાન્ત શાહઃ પ્રયોગશીલ નાટ્યકાર’ને અંગે પણ વાંચવા મળે છે. આ બંને પ્રકરણોમાં સર્જકોને ભજવાતા નાટકની દૃષ્ટિએ વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેમાં પણ ઉપેક્ષિત એવા શ્રીકાન્ત શાહનાં નાટકોની યોગ્ય સમીક્ષા કદાચ ગુજરાતીમાં પ્રથમ વખત જ વાંચવા મળે છે. અહીં શ્રીકાન્ત શાહ ઉપર ચર્ચા કરતાં લેખક લખે છે :

એક ચેતવા જેવી વાત છે કે મોટા ભાગના દિગ્દર્શકો કે કલાકારો શ્રીકાન્ત શાહનાં નાટકોનાં માત્ર વિલક્ષણ પાત્રો, ચબરાકિયા સંવાદ અને અજીબોગરીબ પરિસ્થિતિના જાદુ હેઠળ ઉપરછલ્લી રીતે આવી જઈ તેમનાં નાટકોની પસંદગી કરી બેસે છે. પણ તેમ કરવા જતાં મનોરંજનની પાછળ રહેલ મનોમંથન, ગમ્મત પાછળ રહેલ ગૂંગળામણ, હાસ્ય પાછળ રહેલ માનવજીવનના હ્રાસની અભિવ્યક્તિ સાવ અજ્ઞાત-અધૂરી છૂટી જાય છે. શ્રીકાન્ત શાહનાં નાટકો ભજવવા શ્રીકાન્ત શાહથી પણ બમણી મહેનત કરવી પડે તેમ છે, એ બધા નવા યુવાન કલાકારો યાદ રાખે. (પૃ. ૮૬)

ધર્મવીર ભારતી લેખિત કાવ્યનાટક ‘અંધાયુગ’ વિશે લખતા લેખકે નાટકમાં વર્ણવાયેલા પૌરાણિક સમયને ભારતની આઝાદીના સમય સાથે જોડી દીધું છે. ભરત દવે લખે છે :

આ નાટક મહાભારતના કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધ પૂરું થયા પછીની ઘટનાઓ, પાત્રો અને તેમની ભાવનાને આધારે – તેને એક રૂપક સ્વરૂપે આપણી નજર સમક્ષ રાખીને રચાયું છે. તેમાં જો ઊંડું વિશ્લેષણ કરો, તો પામશો કે નાટકનાં પાત્રો, તેના પ્રસંગો, તેમાંથી ઊઠતો સૂર, બધું જ જાણે કે દેશમાં આઝાદીકાળે બની ગયેલી ઘટનાઓને સમાંતર જાય છે. (પૃ. ૧૫૦)

નાટક ‘અંધાયુગ’નું એક અવતરણ ભરતભાઈએ નોંધ્યું છે, એ આમ તો હાલની પરિસ્થિતિમાં પણ એટલું જ મહત્ત્વનું જોવા મળે છે.

“ધર્મ, નીતિ, મર્યાદા, યહ સબ હૈ કેવલ આડંબર માત્ર,
હસ સબ કે મન મેં કહીં એક અંધ ગહ્‌વર હૈ
બર્બર પશુ, અંધા પશુ વહીં વાસ કરતા હૈ, સ્વામી જો હમારે વિવેક કા,” (પૃ. ૧૫૧)

‘દર્શક’ના નાટકોની મંચનક્ષમતા’ પ્રકરણમાં ભરત દવે લખે છે, ‘પરિત્રાણ’ જ્યારે છપાયું ત્યારે અનેક ગુજરાતી વિવેચકો તેને નાટક માનવા જ તૈયાર નહોતા. આવું જ કંઈક હિન્દી સાહિત્યમાં ધર્મવીર ભારતીના કાવ્યસંવાદ ‘અંધાયુગ’ બાબતે પણ બનેલું.’ (પૃ. ૧૧૨) (દર્શકની નવલકથા ‘સૉક્રેટિસ’નું નાટ્યરૂપાંતર પણ ભરત દવેએ કર્યું છે.) એટલે કોઈ નાટ્યકાર કે દિગ્દર્શક કે રંગકર્મી નહીં પણ આપણાં નાટકો અંગે વધુ તો આપણા વિવેચકો તેની મંચનક્ષમતા અંગે મત વ્યક્ત કરે છે. અહીં એક અન્ય અવતરણ પણ નોંધવા જેવું છે તે, ‘ગુજરાતી નાટ્યકારો – લાભશંકર, સિતાંશુ કે શ્રીકાન્ત શાહ જેવા લેખકોનાં નાટકોને નથી તો મદદ મળતી સમર્થ કલ્પનાશીલ દિગ્દર્શકોની કે નથી મદદ મળતી તખ્તાના કલા-કસબના જાણકાર એક જ અભ્યાસી આવા કોઈ ઊંચેરા નાટક-સમીક્ષકોની.’ (પૃ. ૮૭) ગુજરાતી નાટ્યસાહિત્ય કે તેની ભજવણી અંગે ખાસ કશું જ નથી લખાતું અને લખાય છે તે પણ ફક્ત સાહિત્યિક વિવેચકો દ્વારા. આ વિવેચકો નાટ્યકલાને જાણવા-માણવા કે નાણવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. આ ખરે જ વિચારણીય મુદ્દો છે. ભરત દવેએ એક સમગ્ર પ્રકરણ ‘નાટક અને સાહિત્ય’ને અંગે લખ્યું છે, જેમાં આ બંને માધ્યમોનો તુલનાત્મક અભ્યાસ વાંચવા મળે છે. વિશ્વના કેટલાક મહાન નટોની દૃષ્ટિએ અભિનયકલા અંગે પણ એમણે ચર્ચા કરી છે.

પ્રસ્તુત સંચયમાં ત્રણ વિદેશી નાટ્યલેખકો અંગે ‘ઇબ્સન અને ડૉલ્સ હાઉસ’, ‘ચેખોવ – મારો ગમતો સર્જક’ અને ‘હેરોલ્ડ પ્રિન્ટરઃ આધુનિક બ્રિટિશ નાટ્યકાર’ રૂપે વિસ્તૃત લેખો વાંચવા મળે છે. ચેખોવ વિશેના પ્રકરણમાં લખે છે, ‘લેખક કેવો હોવો જોઈએ તે અંગે ચેખોવ ટૉલ્સ્ટૉયની વાર્તા ‘તૃષ્ણા’નો દાખલો આપે છે. વાર્તાના અંતમાં ટૉલ્સ્ટૉય કહે છે : “માણસને કેટલી જમીન જોઈએ?” જવાબ મળે છે “ફક્ત” (કબરમાં સૂવા પુરતા) છ હાથ. “Rubbish”, ચેખોવ અસંમતિ દર્શાવતા કહે છે, “It’s a corpse that needs six feet of land, but the living needs the entire globe, and particularly the writer …” અહીં લેખકનું વિશ્વ કેટલું વિશાળ હોવું જોઈએ, તે વાતનો ચેખોવનો સંદર્ભ મળે છે.

પ્રસ્તુત સંચય ‘રંગવિમર્શ’માં પ્રેક્ષકોને અંગે ભરત દવે દ્વારા કરવામાં આવેલું નિરીક્ષણ વિચારણીય છે. ભરતભાઈ લખે છે, “આપણને બૌદ્ધિકોને ટેવ છે કે ખ્યાતનામ લેખકોની કૃતિઓ અથવા તો કુમાર સહાની કે મણિ કૌલ જેવાઓની ફિલ્મો સમજાય – ન સમજાય તો પણ તેમની ખ્યાતિના પ્રભાવમાં આવી જઈને બહારથી વાહ વાહ કરતાં ફરીએ છીએ. હમણાં જ એક પુસ્તકમાં મેં ક્યાં ય જ્હૉન ગાસનરનું એક સૂચન વાંચેલું. તે કહે છે કે “નાટ્યકારનું નામ જાણ્યા વગર જ તેનું નાટક જોવાવું જોઈએ, જેથી કરીને કોઈ જ પ્રકારના પૂર્વગ્રહ વગર, ફક્ત નાટકના મેરિટ્‌સને આધારે જ આપણે નાટકને મૂલવી શકીએ.” બેકેટનું નાટક છે એટલે ન સમજાય તો પણ બેકેટની વિશ્વવિખ્યાતિને ધ્યાનમાં રાખીને આપણે આપણને જ અધૂરા ગણીએ છીએ, નાટકને નહીં, પરંતુ આવો જ આપણે આપણા સર્જકોને આપવા ઝટ તૈયાર નથી હોતા.”

‘રંગવિમર્શ’માં નાટ્યકલા અંગેનો એક વિચારણીય સંચય છે. આ સંચય પૂર્વે લેખકને ‘મારી રંગયાત્રા’ પુસ્તકમાં પોતાના જીવનમાં જે જોયું, માણ્યું તેની વાત લખી ચૂક્યા છે. આ પુસ્તકના પ્રાગટ્ય સમયે આપેલું પ્રવચન પણ અહીં છેલ્લા લેખ તરીકે સમાવાયું છે. ભરત દવે લેખિત ‘રંગવિમર્શ’ નાટ્યકલાના જ નહીં, પણ નાટ્યસાહિત્યના પ્રેક્ષકો, વાંચકો અને રસાસ્વાદકો માટે વાંચવા-માણવા જેવો સંચય છે. આ બધું વાંચતાં ભરત દવે પાસે નાટ્યકલાવિષયક હજી વધુ લખાય તેવો આગ્રહ જરૂર રાખી શકાય.

e.mail : abhijitsvyas@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2016; પૃ. 13-14