વાર્તાના ચાર તબક્કા; આરંભ, ઉપાડ, ઉઘાડ અને વિરામ. આ અન્વયે વાર્તાકાર કિશોરભાઈ રાવળની મારે કેટલીક વાતો કરવી છે. ૧૯૯૮ અને ’૯૯, બે વર્ષ દરમ્યાન ‘સાઠ દિન’ સભાનું સંચાલન આદિલભાઈને હસ્તક રહ્યું. કાવ્યપઠનના આ દોરમાં હું જતો. ત્યારે કિશોરભાઈ, કોકિલાબહેન અને કાન્તિભાઈ મેપાણી છેક કનેક્ટિકટથી આવતાં. શાંત ચિત્તે કિશોરભાઈ કાવ્યોને માણતા. તેઓ સાથે લેપટોપ લાવતા, અને કમ્પ્યૂટર પર ગુજરાતી લેખનની રીતરસમ બતાવતા. મારે ઘેર તેઓ આવેલા, અને કમ્પ્યૂટરમાં તેઓએ મને આ જોગવાઈ કરી આપેલી. સહી અર્થમાં તેઓ મને ત્યારે અધ્યાપક શા લાગેલા. ગુજરાતી ભાષા, સહી બોલવી અને લખવી, તે બાબતે સજાગ અને જાગરૂક, આનું એમને જબરું તાન પણ ખરું.

એકેડેમીએ રંગલાજી – જયંતી પટેલ માટે એક કાર્યક્રમ યોજેલો. લૉબીમાં કિશોરભાઈએ મને એક કાપલી આપેલી જેના પર “કેસૂડાં”નું ચિત્ર હતું અને એમની વેબની નોંધ હતી : Kesuda.com, તે એમનું વેબ માસિક. લેખક અને સંપાદક. મને એક નવા કિશોરભાઈનો પરિચય સાંપડ્યો. વાર્તા, સાંપ્રત, અને અવનવું, તે કમાલનું લખતા. પરંપરા વચ્ચે એક એવો નવો વિચાર તરતો મૂકે જે આપણને વિચારવંતા કરી દે. એમની ભાવનગરી બોલી અને લેખન શબ્દશૈલી મને અત્યંત ગમતી. હળવું અને ગંભીર, બન્ને તેઓ આસાનીથી લખી શકતા. વિદેશી લેખકોનું તેમનું વાંચન ઘણું હતું. એમની કલાસૂઝ પણ ગજબની, વૉટર કલર કે તૈલચિત્ર, ફોટો તસ્વીરો કે કમ્પ્યૂર ગ્રાફિક, સઘળું મને ધ્યાનાકર્ષક લાગેલું. આયર્લેન્ડના ‘લિમરિક’ કાવ્યોની જાણ મને તેમના થકી થયેલી. આપણા કેટલાક સર્જકો માટે તેમણે આવાં કાવ્યો પણ બનાવેલાં. સવિશેષ તો એમની કોઠાસૂઝનો લાભ આપણે સહુ પામ્યા પણ છીએ; આમાં હું, અન્ય, “ગુર્જરી” અને એકેડમી આવી જ જાય.

અતાંતરે તેઓ ફોન કરે, જે કંઈ કરતા હોઇએ તેમાં રસ બતાવે, અને ઉચિત સૂચનો પણ કરે. વિદેશના પ્રવાસોને કારણે એકેડેમીના છેલ્લા બે સંમેલનોમાં હું હાજર રહી શક્યો ન હતો. કિશોરભાઈએ મને ત્યાં જોયો નહીં, બન્ને વખતે ચિંતા જતાવતા તેમના મારા ઊપર ફોન આવ્યા હતા. “ગુર્જરી”ના રજત-જયંતી અંક માટે લેખ મોકલવા બાબતે તેમણે મને ટપારેલો પણ ખરો.

મિત્રો માટે દિલી મિત્ર,  તે કિશોર રાવળ.

ભાષા માટે ભાવુક ભયા, તે કિશોર રાવળ.

સાદ્યંત સાહિત્યોપાસક,  તે કિશોર રાવળ.

કળાકૌશલ્ય કલાનિધિ,  તે કિશોર રાવળ.

અને, સવિશેષ તો, સંવેદનશીલ ભલો માનૂસ, તે કિશોર રાવળ.

નારાયણ દેસાઈની કથા વખતે તેમણે મને એવું જણાવેલું કે રાત્રે ગાડી ચલાવવી હવે એક સમસ્યા બની છે.

અને હવે .. શું વિરામ ? કે પછી અંત ?

ના,

નહીં કોઈ વિરામ, કારણ કે તે રામ સાથે છે;

અને નહીં કોઈ અંત, કારણ કે અનંતનો કોઈ છેડો નથી.

કલાકાર, વાર્તાકાર, સાહિત્યકાર,

કિશોર રાવળનું કામકાજ સદા સજીવ જ રહેવાનું.

માટે, તેમને માટેની મારી વાર્તા અત્રે પૂરી થતી નથી. તેઓશ્રી મારા ‘BUTમોગરો’નું એક અવિભાજ્ય અંગ બન્યા છે. મોગરા જેવા તે, એમની કાર્યસુવાસ સદા ફોરતી જ રહેવાની ને ?

તેમને મારા શતમ્ વંદન.

(ટીવી એશિયા : જૂન ૧, ૨૦૧૩)

e.mail : pcpatelxshashi@aol.com 

All India Radio preserves MK Gandhi's first and only appearance on the radio and remembers the day of his assassination. On June 25, 1934, the first of several attempts were made on his life in Pune.

It was November 12, 1947, when Mahatma Gandhi was coming to All India Radio studios for the first time. He was to make an address live over radio to more than two lakh refugees from Pakistan gathered at a camp in Kurukeshtra, 177 kms Northwest of Delhi. A special address for Gandhi was organised by AIR from its studios where an ambience of a prayer meeting was created. A report on this event published in the issue of' 'The Indian Listener' of February 22, 1948, after Gandhi's death, reads, “A special studio was fitted with the 'takhposh' (low wooden settee) which was daily used by him for his prayer meeting addresses at Birla House.” Appropriately, the prayer meeting atmosphere was created in the studio. MK Gandhi arrived at 3.30 pm in the Broadcasting House accompanied by Rajkumari Amrit Kaur. On reaching the studios Gandhi said about radio, “It is a wondrous thing. In it I see Shakti; the miraculous power of God.”

He spoke for 20 minutes in which he appealed to the refugees to face their suffering “with as much fortitude and patience” as they could summon. He said, “Today is Diwali day but there can be no lighting of chirags for you or for anyone. Our Diwali will be best celebrated by service of you and you will celebrate it by living in your camp as brothers and looking upon everyone as your own. If you will do that you will come through victorious.”

That was Mahatma Gandhi’s first and last visit to AIR or Broadcasting House.

At the Kurukshetra Refugee Camp, a day before, an announcement was made that Gandhi would be going there. Among lakhs of refugees in Kurukeshtra was a nine year old boy Jagdish. Jagdish Batra, now a senior advocate of the Supreme Court, recalls that everyone was eager to meet Gandhi and tell him about the sufferings they had undergone. But soon there was another announcement. This time that he would not be going due to certain unavoidable reasons and would instead be addressing them through AIR. Everybody was disappointed, so was Jagdish, who like many children his age looked forward to meeting Gandhi. Mr. Batra says that a big Murphy radio was kept on a table and a loud speaker was placed in front of it so that everybody could hear what Gandhi had to say. A photograph of Mahatma Gandhi was also kept on a chair.

Although Gandhi visited AIR only once, All India Radio played the recordings of his post prayer speeches at Birla House from the third week of September, 1947 till 29 January 29, 1948, a day before he was assassinated. KD Madan, a young Programme Officer was assigned the task of recording the Mahatma's post-prayer speech every evening. AIR would then broadcast the speech at prime time – 8.30 pm — on its national network ahead of the national news which followed at 9 pm.

Mr Madan says that in those days voice recording was a tedious process and was done on unwieldy presto discs 16 to 18 inches in diameter. Birla House (now known as Gandhi Smriti) about 3 to 4 miles away from the Broadcasting House situated at Parliament Street which housed the studios of AIR. The speech would, in the first instance, be carried by telephone lines to the studios of AIR, and recorded in the control room for subsequent broadcast.

Like every other evening, on the fateful evening of January 30, 1948 too, Mr. Madan was there. Recalling the day he says, “I was preoccupied alternately checking the recording equipment one moment and turning my gaze the next moment towards the garden path leading from the main house to the lawn along which Gandhiji was slowly approaching. I recall his coming up the two steps from the garden-path onto the raised lawn with his two hands resting on the shoulders of his grand-nieces Abha and Manu, one clad in a khadi sari and the other in a khadi salwar kameez. The next instant, I again turned to check the microphone for the last time. I had not completed the check when a gunshot rent the air. I first thought someone had burst a firecracker or, maybe, thrown a crude bomb, like the one someone had thrown 10 days earlier from behind the rear wall. But barely seconds later another shot rent the air and I sensed what had happened. Shoving aside the equipment, I ran towards the direction of Gandhiji. At that instant, I saw a man dressed in khaki pull the trigger for the third time from barely a few feet. In a moment Gandhiji fell pulling down Manu and Abha with him as he slumped. Both were sobbing. The weapon in the assailant’s hand was emitting a thin streak of smoke."

It was legendary broadcaster of All India Radio, Melville De Mellow who gave a moving description of Gandhiji’s funeral in a marathon live commentary articulating the nation's grief and homage to the Father of the Nation.

On November 12, 1997 to commemorate the 50th anniversary of Gandhi’s first and only live broadcast on All India Radio in 1947, a special commemoration was held at Broadcasting House. Three years later in 2000, November 12 was declared as the Jan Prasaran Diwas (Public Service Broadcasting Day) to commemorate Gandhi’s first and only live broadcast on All India Radio in 1947. Suhas Borker, Convener, Jan Prasar, who conceptualized the Jan Prasaran Diwas says Gandhi’s life and work symbolise all the elements of public service broadcasting and therefore it is most appropriate to commemorate his first and only live broadcast on AIR, as Jan Prasaran Diwas.

The AIR Archives Library preserves a separate collection of Mahatma Gandhi’s speeches including his first and the last prayer speeches recorded on May 11, 1947 at Sodepur Ashram, Kolkata and January 29 at Birla House, Delhi. The only broadcast by Gandhi from AIR Delhi on November 12 is also preserved. There are 147 speeches of Gandhi available in the AIR Archives.

Courtesy: The Hindu, dt. 24.06.2013

http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/broadcasting-nonviolence/article4845573.ece

કેટલાક વાચકો કહેશે; જાઓ હવે, એવું તે કાંઈ બને ? ‘ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ’. મહાદેવની વ્યુત્પત્તિ હિંદુ ધર્મના પ્રાદુર્ભાવથી પણ જૂની, કદાચ આઠ-દસ હજાર વર્ષ જેટલી પુરાણી હશે અને આ મિયાં જે સંદેશવાહકને માને છે તે મોહમ્મદ પયગંબર તો દોઢેક હજાર વર્ષ પહેલાં જ થઈ ગયા. એ બેમાં શું સામ્ય હોય, ભાઈ ? નીચે આપેલ સંવાદ જેમની વચ્ચે થયો તે બે વ્યક્તિ વચ્ચે ઉમરનો રેશિયો ૧:૩નો છે, જે સૂચવે છે કે નવી પેઢીની યુવતી ખૂબ પુખ્ત અને ઊંડા વિચારો ધરાવે છે અને આગલી પેઢીની જીવન સંધ્યાને આરે આવેલ શખ્સિયત નવા વિચારો સમજવા કોશિશ કરવા જેટલા ઉદાર અને સહિષ્ણુ છે.

એક વીસ-બાવીસ વર્ષની યુવતીની (જેને હું રેશમા તરીકે ઓળખાવીશ) કથા કાંઇક આવી છે. મૂળ લાહોરના, પણ બેલ્જિયમ અને નેધરલેંડમાં રહેતાં સજ્જન અને સન્નારીની ત્રણ પુત્રીઓમાંની આ વચેટ પુત્રી. પિતાને તૈયાર કપડાં યુ.કે અને યુરોપમાં વેંચવાનો ધંધો. રેશમા લાહોરમાં ઇંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં મેટ્રિક કરી, કોલેજના બે વર્ષનો અભ્યાસ પૂરો કરી માન્ચેસ્ટર પોતાની બે બહેનો અને મા સાથે ત્રણ વર્ષ પહેલાં આવી, બી.ટેકની ઉપાધિ મેળવી અને હવે ફાઈનાન્સમાં સ્નાતકનો અભ્યાસ શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે.

રેશમા દરેક યુવાનની જેમ જ પોતાના વિચારો અને લાગણીઓ વ્યક્ત કરવા આતુર હતી, તેમાં તેને હમદર્દ ઉત્સુક શ્રોતા મળી ગયો પછી જોઇએ જ શું ? બંને વચ્ચે અનૌપચારિક વાતો થઈ તેનો સારાંશ કાંઈક આવો છે. રેશમાને વિમાસણ થાય છે કે ભારતમાં પહેલાં હિંદુ-મુસ્લિમ પ્રજા મોટે ભાગે શાંતિથી હળીમળીને રહેતી હતી. ઇંગ્લિશ રાજ્ય દરમ્યાન એમણે એ બે કોમ વચ્ચે વૈમનસ્ય વાવ્યું અને છેવટ એક દેશના બે ભાગલા કર્યા, તો એમાં હજુ સુધી શાંતિ કેમ નથી સ્થપાઈ ? એ એમ માને છે કે ભારત-પાકિસ્તાનના રાજ્યકર્તાઓનાં સ્થાપિત હિત અને કાશ્મીરની પ્રજાની સ્થિતિ, લાગણી અને જરૂરિયાતો સમજવાની અશક્તિ તથા એ પ્રદેશની જાળવણી કરવાની ફરજ ચુકી જવાની વૃત્તિ આ તંગદિલી માટે જવાબદાર છે. રેશમાએ પોતાના નાનાજી અને દાદાજીને મોઢે આ વાતો સાંભળેલી. એની ઇચ્છા ભારતના પંજાબની સરઝમીન જોવાની છે. કહે, ‘આ મીડિયાવાળા અમને બહુ ડરાવે છે, મુસ્લિમોની સ્થિતિ ત્યાં સારી નથી એટલે જતાં ડર લાગે છે.’

રેશમા શિયા અને સુન્ની વચ્ચેના સંઘર્ષોથી પણ ખૂબ દુ:ખી છે. કહે, ‘અમે બધા માત્ર ઈસ્લામને અનુસરીએ છીએ, બસ. આ શિયા-સુન્નીના ભેદ તો ઈન્સાને કર્યા, તેનાથી શું ફાયદો થયો ? આમ તો દરેક મઝહબ ભલે જુદા રહ્યા, પણ આખર વાતો તો એક અલ્લાહના આપેલ પયગામને સમજીને એ પ્રમાણે જીવવાની જ કરે છે તો બધા શા માટે અંદર અંદર ઝઘડે છે?’ તેનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે જો કેટલાક ધર્મસ્થાનોમાં અન્ય ધર્મો માટે ફેલાવાતી અફવાઓ બંધ થાય, શાસન કરનારાઓ આંતર વિગ્રહ અને અન્ય દેશો સાથે લડાઈઓ કરવાનો માર્ગ છોડે અને સામૂહિક પ્રચાર/પ્રસારના માધ્યમો દરેક કોમની સારી બાજુઓ બતાવે તો દુનિયામાં અમન ચેનથી લોકો રહી શકે, કેમ કે દરેક મુલકમાં લોકો તો એ જ ચાહે છે.

હિંદુ ધર્મી પરિવારમાં જન્મ લીધેલ શ્રોતાને આ સંવાદને અંતે કહેવાનું મન થયું, બહેન, તારા અને મારા વિચારોમાં ઘણું સામ્ય છે, માત્ર જરૂર છે આપણા જેવા લોકો વચ્ચે સંપર્ક વધારવાની અને તેની જાહેરમાં જાણ કરવાની. હજુ એક ડગલું આગળ વધવાનું રહેશે. જયારે પણ અમાનવીય કૃત્યનું આચરણ થાય ત્યારે તમામ ધર્મના સંવેદનશીલ અને જાગૃત નાગરિકોએ સંગઠિત થઈને એ કૃત્યને વખોડી કાઢવું અને જે તે વ્યક્તિ પોતાના ધર્મ કે સંસ્કૃિતનો સભ્ય નથી તેમ જાહેર કરવું. કાયદો તેને સજા કરે કે ન કરે, પણ સમાજ દ્વારા તેનો તત્કાલ બહિષ્કાર થવો ઘટે.

એક અજાણી યુવતી સાથેના આ સંવાદથી નવી પેઢી આતંકવાદ અને હિંસામાંથી ઉગરવાનો માર્ગ ખોળી કાઢશે એવી ધરપત થઈ.

e.mail : 71abuch@gmail.com