માર્ચ 2020થી કોરોનાનો કેર વર્તાયો. લોકડાઉન શરૂ, વ્યવસાયો અને પ્રવૃત્તિઓ બંધ. વીડિયો કોલ અને ઝૂમ દ્વારા વાર્તાલાપ શરૂ, પ્રત્યક્ષ પરિવાર મિલન બંધ. આવી સ્થિતિમાં વાંચવાનું વધુ બન્યું. સ્વાભાવિક છે કે માંદગી, રોગ અને મૃત્યુના સમાચારોથી વાતાવરણ ઉદાસીથી છવાયેલું રહ્યું. તેવામાં જીવનનો હેતુ શો, કેટલું જીવવું હિતાવહ છે, મૃત્યુ કેવા સંયોગોમાં આવે તે ઇચ્છનીય છે, જો પથારીવશ થઈએ તો શું થાય, વગેરે જેવા વિચારોએ મન પર કાબૂ જમાવ્યો. તેમાં ય ઓન્કોલોજીસ્ટ અને બાયોએથિલિસ્ટ ડૉ. એઝેકીલ જે. ઇમન્યુએલનો Why I hope to die at 75 એ લેખ વાંચવામાં આવ્યો, અને મન ચકરાવે ચડ્યું.

‘હું 75 વર્ષની વયે મૃત્યુ પામવા ઈચ્છું છું.’ એવું જો આપણામાંથી કોઈ કહે, તો વડીલો કહેશે અમારા ‘શતમ્‌ જીવ શરદઃ’ના આશિષનું શું થશે? ભાઈઓ-બહેનો કહેશે, એવી ઉતાવળ શાને માટે? તબિયત તો સારી રહે છે. સંતાનો કહેશે, મા, પાપા, હજુ તમારે દુનિયામાં ઘણું જોવાનું બાકી છે, અમારાં સંતાનોને તમારા જીવનની વાર્તાઓ કહેવાની બાકી છે, આવો વિચાર જ કેમ આવે છે તમને? આમ કહી તેઓ શાકભાજીનો ભાવતાલ કરે તેમ આપણને 75ને બદલે 85 કે 95 વર્ષના આયુ સુધી જિજીવિષા લંબાવવાની આજીજી પણ કરે કદાચ!

મૃત્યુ જે વ્યક્તિને આપણી વચ્ચેથી છીનવીને લઇ જાય છે તેમની ખોટ બાકીના પરિવારજનોને જરૂર પડે છે. જનારને કેટલીક મધુર અનુભૂતિઓ, કેટલાક માઇલ્સ સ્ટોન્સ અને પ્રિયજનો સાથે ગાળવાની ગમતી ક્ષણો અધૂરી રહી જાય છે એ ખરું. જેઓ એવા સ્વજનો સાથે પ્રયાણ નથી કરતા તેમના જીવનમાં એક ન પુરાય તેવો અવકાશ સર્જાય છે એ વધુ સાચું છે. પરંતુ આપણામાંથી કેટલા એવું વિચારશે કે કુદરતની ઈચ્છાથી વધુ લાંબા સમય સુધી જીવન લંબાવાથી પણ ખોટ જાય છે?

કોઈ કહી શકશે કે આ તે કેવી બેહૂદી વાત છે? આ હકીકત આપણે જાણીએ છીએ કે અમુક ઉંમરની સીમા પાર કરીએ ત્યારે જો શરીર અપંગ અવસ્થા ન ભોગવવા લાગે તો પણ જરૂર તેની ક્ષમતાઓ ઓછી થવા લાગે એ પૂરેપૂરું સંભવ છે. એ અવસ્થા મૃત્યુ જેવી દુઃખદ નથી, પણ તેમ એ આપણને ઘણી પ્રવૃત્તિઓથી વંચિત પણ કરનારી હોય છે. આપણે પરિવાર કે સમાજમાં કોઈ અર્થપૂર્ણ ફાળો આપી નથી શકતા. લોકોની આપણા તરફ જોવાની દ્રષ્ટિ બદલાય, એ લોકોનો આપણી સાથેનો વ્યવહાર બદલાય એ તો આપણા કરતાં વધુ વયસ્ક લોકો સાથેના અન્યોના વ્યવહાર ઉપરથી ઘણાએ નોંધ્યું જ હશે. જો જીવનને આધુનિક દવાઓ, ઓપરેશન્સ અને કૃત્રિમ સાધનોથી જીવિત રાખવાની ઘડી આવે તો આપણા સ્વજનો આપણને તન અને મનથી સ્વસ્થ, તેજસ્વી, અને હસતા બોલતા હોય તેવા પ્રિય જનની બદલે અશક્ત અને દુઃખી વ્યક્તિ તરીકે જ યાદ રાખી શકે. તે શું કોઈને પણ ગમે ખરું?

હિન્દુ ધર્મના સિદ્ધાંતો મુજબ માનવ જીવન ચાર આશ્રમોમાં વહેંચાયેલું છે. એ હિસાબે 75 વર્ષે મોટા ભાગનાં સ્ત્રી અને પુરુષોએ પોતાનાં સંતાનોને આર્થિક અને વ્યવસાયિક રીતે સ્થિર થયેલ જોઈ લીધાં હોય છે અને તેમના પછીની પેઢીને પણ ઉછરતી જોઈ લીધી હોય છે; જેને આપણે લીલી વાડી જોઈ તેમ કહીએ છીએ. તેમણે મન ભરીને પ્રેમ વહેંચ્યો હોય છે, તો સામે પક્ષે સહુના આદર-માનને પાત્ર પણ બન્યાં હોય છે. ઘણા ભાગના લોકોએ પોતે નિર્ધારેલ કાર્યો કરીને સમાજ પ્રત્યે પોતાનું ઋણ અદા કરીને પોતાનો ફાળો આપ્યો હોય છે. સામાન્ય રીતે આ ઉંમરે પહોંચેલ વ્યક્તિને મોતનો ડર નથી હોતો, તેમને શારીરિક કે માનસિક ઉપાધિઓનો ભય સતાવતો હોય છે કેમ કે તેનાથી તેઓ પરાવલંબી બની જાય અને દયનીય સ્થિતિ તેમની ગરિમા છીનવી લે તેની ચિંતા સતાવતી હોય છે. આ ઉંમરે જો કમભાગ્યે કોઈને જીવલેણ રોગ કે માંદગીનો ભોગ બનવું પડે તો મૃત્યુ એ યાતનામાંથી છુટકારો અપાવનાર બની રહે કેટલાકના સદ્ભાગ્યે શરીર અને મન સાબૂત હોય અને કિરતારનું તેડું આવે તો નિકટના પરિવારજનોને ઘણો આઘાત લાગે, પરંતુ વિદાય લેનાર માટે તેનાથી રૂડું શું? દરેક કમાનાર વ્યક્તિ દિવસના છ-આઠ કલાક કામ કરે ત્યાર બાદ ઘેર જાય છે ને? તો બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ અને વાનપ્રસ્થાશ્રમની તમામ ફરજો બજાવીને તેમને સ્વધામ જવાનો હક્ક હોય જ ને? 

જન્મ અને મૃત્યુ કુદરતના હાથમાં છે એ સુપેરે જાણીએ છીએ. જ્યારે આ દુનિયા છોડવાનો સમય આવશે ત્યારે એક પળ પણ વધુ માંગી ન શકીએ એ નક્કી છે અને તેને ટૂંકાવવા માટે પણ કોઈ પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ. સવાલ એ છે કે આધુનિક મેડિકલ સગવડોનો ઉપયોગ કરીને જીવન વધુ પડતું લંબાવવું ઉચિત છે?  જેને કોઈ હઠીલું દર્દ કે અપંગ કરી દેનારી અન્ય કોઈ તકલીફો ન હોય તેમણે આ વિચારો કરવાનો શો અર્થ? આ કોઈ હતાશ, નિરાશ કે પોતાની જાત પરનો કાબૂ ગુમાવીને પરવશ થઇ ગયેલ વ્યક્તિનો છટપટાટ નથી. તો આ વિચારોને પ્રગટ કરવા પાછળનો આશય કંઈક હોય.

ખરેખર તો આ લેખનું મથાળું ‘હું કેટલું લાંબુ આયુષ્ય ઇચ્છું છું’ એ હોવું જોઈતું હતું. જિંદગીના અમુક તબક્કે પહોંચ્યા બાદ જીવનને ટકાવવા અને સાજું રાખવા માટે કેટલાં ઉપકરણોનો આધાર લેવો, કેટલી દવાઓ લેવી, કેટલાં ઓપરેશનો કરાવવાં એ ઊંડો વિચાર માંગી લેતો વિષય છે. એ તમામ સારવાર અને ઉપચારોને અંતે જો જીવન પૂર્વવત્‌ થવાની સંભાવના હોય તો પણ મારા અસ્તિત્વને ટકાવવા પાછળ આટલાં બધાં સંસાધનોનો ઉપયોગ; કહોને કે ખર્ચ કરવાનો મને શો અધિકાર છે? કદાચ આપણે એ સગવડો કોઈ વધુ યુવાન અને જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને મળતી અટકાવતા તો નથી, જેને હજુ પૂરી જિંદગી જીવવાની બાકી છે, જેમણે પોતાના પરિવારનું ભરણપોષણ કરવાની જવાબદારી છે અને સમાજને ઉપયોગી થવાનો તેનો કોલ હજુ પૂરો નથી થયો? જીવનને કોઈ પણ ભોગે લંબાવવાનું પાગલપન કેટલે અંશે યોગ્ય ગણાય?

આપણામાંના ઘણાએ નોંધ લીધી હશે કે આગલી પેઢીના વડીલો કહેતા હોય છે, ‘તમારા જેવડા અમે હતા ત્યારે આટલું આટલું કામ કરતા, પણ થાકી ન જતા અથવા અમને એવી કોઈ માંદગી નહોતી આવતી.’ ચેપી રોગોથી થતા મૃત્યુ નિવારી શકાય છે તેથી આયુષ્ય મર્યાદા વધી, પણ તેથી કરીને શું બધાની તંદુરસ્તી સારી થઇ કે વધુ ને વધુ દવાઓ ઉપર અવલંબિત થયાં ? ઘણાં વર્ષો જીવવું ઇચ્છવા યોગ્ય છે, પરંતુ એ છેલ્લાં વર્ષોમાં જીવનની ગુણવત્તા એટલી જ ઉચ્ચ રહેવા પામશે? 

મારા-તમારા વડદાદાના જમાનામાં બાળ મરણનું પ્રમાણ ઘણું ઊંચું હતું. ચેપી રોગો થતા અટકાવવા માટેની રસી, એન્ટિબાયોટિક દવાઓ અને સારવાર પદ્ધતિમાં આવેલ સુધારાઓને કારણે બાળમરણનું પ્રમાણ ઘટ્યું, આયુષ્ય મર્યાદા વધી એ ખરું. પરંતુ 1960નો દાયકો વટાવ્યા બાદ નાની ઉંમરના લોકોની જિંદગી બચાવવાની હાલતમાં ઝાઝો ફેર નથી પડ્યો, પણ 60થી વધુ ઉંમરના લોકોની જિંદગાની લંબાઈ છે. 

એક એવી માન્યતા છે કે આપણું આયુષ્ય જો 80 કે 90 વર્ષ સુધી લંબાય તો અપંગ પરિસ્થિતિનો સામનો પણ એટલી મોડી વયે કરવો પડે અને આપણે વધુ વર્ષો તંદુરસ્ત રહી શકીએ. તો શું ખરેખર આપણે પૂરી જિંદગી સાવ સજા નરવા રહી શકીએ અને અચાનક એક દિવસ આ ફાની દુનિયા છોડીને ચાલ્યા જઈ શકીશું? કોઈ જાતના દુખાવા, પીડા કે અસહાયતાનો અનુભવ નહીં થાય શું? માનવી અમરત્વ મેળવવા ઝંખે છે એનું આ એક સ્વપ્ન માત્ર છે, જેને સાચું પાડવા અનેક પ્રકારની સારવાર અને શરીરના કથળી ગયેલાં અંગોપાંગને બદલીને નવા બેસાડવાની પદ્ધતિઓ વિકસી છે.

આયુષ્ય મર્યાદા 50થી વધીને 70 વર્ષની થઇ છે, તો શું લોકો વધુ સ્વાસ્થ્યપ્રદ રહે છે? એવું જોવા મળે છે કે 65 વર્ષીય પિતા બગીચામાં કામ કરીને પૌત્રની સાથે ફૂટબોલ રમી શકે, અને 40 વર્ષનો પુત્ર બ્લડ પ્રેશર વધી ન જાય તે માટે દવાઓ લેતો હોય. તો એ પુત્ર જરૂર 90 વર્ષ સુધી જીવી જશે, પણ એ જરૂરી નથી કે તેને કોઈ શારીરિક ઉપાધિઓ નહીં નડે, ફર્ક માત્ર એટલો કે એ ઉપાધીઓને ટાળવા કે ભૂલવા દર્દ શામક, કહોને કે દર્દ મારક દવાઓ અને કૃત્રિમ હૃદય, કિડની, ફેફસાં વગેરે અંગોને શરીરમાં સ્થાપિત કરીને તેને આધારે જીવતો હશે. આજના યુગના નિવૃત્ત થયેલા લોકો તેમના પૂર્વસૂરિઓ કરતાં વધુ હલન ચલન કરી શકે છે, ઓછા અપંગ અવસ્થામાં જોવા મળે છે એ કદાચ ખરું, પણ એ તો આજથી પચાસેક વર્ષ પહેલાં જીવાદોરી ટૂંકી હતી એ પણ કારણ ન હોઈ શકે? આજે દિવ્યાંગ અને ડિસેબલ્ડ લોકોની સંખ્યામાં જરૂર વધારો થયેલો જોવા મળે છે. લંબાયેલ આયુષ્ય અને વૃદ્ધોના સ્વાસ્થ્ય અને જાતની સંભાળ રાખવાની શક્તિ વિષે અનેક અભ્યાસો થયા, જેનું તારણ એ નીકળ્યું કે આયુષ્ય મર્યાદા વધી, પણ તે કોઈને કોઈ પ્રકારના રોગ સાથે અને નિરોગી આયુષ્યની મર્યાદા ઘટી.

આ તો થઇ માત્ર શારીરિક મર્યાદાઓ અને માંદગી કે રોગગ્રસ્ત થવાની વાત. માનસિક રોગ જેવા કે હતાશા, ડિમેન્શિયા અને આલઝહાઇમર વગેરેથી પીડાતા વરિષ્ઠ નાગરિકો સમાજ માટે મોટી જવાબદારી રૂપ બની ગયા છે એનો પણ વિચાર  કરવી ઘટે. જીવનનાં વર્ષો લંબાય, પણ તેની ગુણવત્તા પૂર્વવત્‌ ન રહી શકે એ અનુભવાય છે. 

આજે જો કોઈને હાર્ટ એટેક આવે તો (જો તેની પાસે નાણાં પૂરતા પ્રમાણમાં હોય તો) તમને કાર્ડિયાક કેથેટરાઇઝેશન અને છેવટ બાયપાસ કરીને જીવિત રાખી શકાય. એવા દરદીઓ કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ પૂર્વવત્‌ કરી શકે, પોતાના ઘરમાં સ્વતંત્ર રીતે જીવી શકે અને તેથી તેઓ ખુશ પણ હોય, પરંતુ તેમની ગતિ ઓછી થઇ જાય, મનની પ્રસન્નતા જતી રહે અને પરાવલંબન વધતું જાય એ સંભવ છે. એનો અર્થ એ કે આધુનિક સારવાર પદ્ધતિએ મૃત્યુની પ્રક્રિયા ધીમી કરી, પણ ઉંમરની વૃદ્ધિની પ્રક્રિયા ઓછી નથી કરી શકી. સામાન્ય રીતે હૃદય રોગ, કેન્સર, લકવાનો હુમલો, ડાયાબિટીસ કે આલઝઈમર જેવા રોગ કે બીમારીથી મૃત્યુ નીપજે તેને બદલે આપણે મોતને પાછું ઠેલીએ છીએ. લકવાનો દાખલો લઈએ. આપણે એટલી પ્રગતિ કરી છે કે લકવાને લીધે થતાં મૃત્યુમાં ઘણો ઘટાડો થયો છે. પણ તેનું બીજું પાસું એ છે કે જે લોકો મોતના મુખમાંથી બચી જવા પામે તેમાંના મોટા ભાગના કોઈ ન કોઈ અપંગ અવસ્થાના પિંજરમાં પુરાઈ જવા પામે છે. વાચા, દ્રષ્ટિ  કે શારીરિક હલનચલન અથવા એ બધું જ  ગુમાવીને પથારીવશ થઇ જતા હોય છે. આધુનિક રહેણીકરણી એવી છે કે જેમ જેમ નિદાન અને સારવાર પદ્ધતિમાં સંશોધનો વધ્યા અને સાધનો ઉપલબ્ધ થયાં તેમ તેમ લકવા અને અન્ય બીમારીઓને કારણે વધતી અપંગ અવસ્થામાં પણ વધારો થતો રહેશે તેવી આગાહી છે. આપણે આપણી આગલી પેઢી કરતાં વધુ વર્ષો જીવી શકીએ, પણ શરીર અને કદાચ મગજ પણ વધુ પરાધીન બને, તો એવું ઇચ્છવા યોગ્ય ખરું? સદનસીબે જો વ્યક્તિને ડિમેન્શિયા કે આલઝહાઇમર જેવી માનસિક બીમારી ન આવી પડે, તો પણ ઉંમર વધવાની સાથે મગજની વિચારવાની, નિર્ણય લેવાની અને પરિસ્થિતિને માપવાની શક્તિ ધીમી અને ઓછી થાય. યાદશક્તિ ઘટે. કોઈ પરિસ્થિતિમાંથી માર્ગ કાઢવા મદદની જરૂર પડે. આપણી કોઈ કામ પર ધ્યાન આપવાની શક્તિ ઘટે, તો સામે પક્ષે કોઈ બાબતમાં જલદીથી ધ્યાન જતું પણ રહે. આ બધું જ સાબિત થઇ ચૂક્યું છે.

એક બીજો મુદ્દો ધ્યાનમાં લેવા યોગ્ય છે. વય વધતાની સાથે આપણી માત્ર શારીરિક અને માનસિક કાર્યોમાં ગતિ ધીમી પડવા લાગે છે એવું નથી, આપણી ક્રિયાશીલતા, નવું શીખવાની કે બનાવવાની શક્તિઓ પણ ક્ષીણ થવા માંડે છે. જો કે એમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને વિનોબાજી જેવા અપવાદો જરૂર હોવાના. આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને કહેલું કે જો કોઈ વ્યક્તિએ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેની 30 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં કોઈ મહત્ત્વનું પ્રદાન ન કર્યું હોય તો સમજી લેવું કે એ કદી નહીં કરી શકે. જો કે તેમની આ માન્યતા તદ્દન ખરી નથી ઊતરી. Dean Keith Simontonના સંશોધનના તારણ મુજબ સામાન્ય રીતે વ્યક્તિની કારકિર્દીની શરૂઆત થતાં જ વીસેક વર્ષ સુધી તેની ક્રિયાશીલતા ઝડપથી વિકસવા લાગે છે. તેની 40-45 વર્ષની ઉંમર થતાં એ વિકાસની ગતિ ધીમી પડવા લાગે. નોબેલ પુરસ્કાર માટે શોધખોળ કરનારાઓની (પુરસ્કાર મેળવનાર નહીં) ઉંમર સામાન્ય રીતે 48ની આસપાસ હોવાનું નોંધાયું છે. જો કે વિજ્ઞાન, સાહિત્ય અને કલાના ક્ષેત્રોમાં જુદી જુદી ઉંમરે આવી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થતી હોય છે. કેટલાક નસીબવંતા લોકો 75ની આયુ વટાવ્યા બાદ લખતા રહે, પુસ્તકો પ્રગટ કરે, ચિત્ર અને શિલ્પ કલામાં પારંગત થાય કે સંગીતમાં અદ્વિતીય સર્જન કરે એવા ય ઉદાહરણો છે, પરંતુ ઉંમર વધવાની સાથે ક્રિયાશીલતાનું ક્ષીણ થવું એ દરેક સમાજમાં પરાપૂર્વથી બનતી આવેલ કુદરતી પ્રક્રિયા છે. 

સરેરાશ માનવીની દિમાગની શક્તિનો ⅔ ભાગ વણ વપરાયેલો રહે છે. મગજની જે શક્તિઓનો ઉપયોગ થાય તે તાજી રહે અને તેમાં વધારો થતો રહે અને બાકીની શક્તિઓ સમયાંતરે ક્ષીણ થઈને નાશ પામે. વય વધવાની સાથે આપણે ભૂતકાળના અનુભવો, વિચારો, લાગણીઓ અને ઘટનાઓ સાથે વધુ અનુસંધાન કરવા લાગીએ છીએ. નવા કાર્યો કે પ્રવૃત્તિઓ ન કરતા હોવાને લીધે કોઈ નવી સ્મૃતિ ઉદ્દભવતી નથી હોતી. અને તેથી જ તો હળવે હળવે નવા જોડાણો થવાની સીમા આવતી જાય.

પરંતુ જો દિમાગની એ શક્તિઓ ઓછી થાય તો આપણા પછીની પેઢીને બીજી રીતે માર્ગદર્શન આપીને ઉપયોગી થઇ શકાય, હંમેશ પોતે જ સક્રિય રહીને કોઈ ચોક્કસ પદ ઉપર કામ કરતા રહેવું જ શું જરૂરી છે?

આપણને ખ્યાલ પણ ન આવે એ રીતે સમય જતાં આપણે પોતાની શક્તિની મર્યાદામાં હોય તેવી જ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરીએ અને જેમાં સફળતા નહીં મળે તેમ લાગે તે ઓછી કરતા જઈએ એવું બને છે. અને એમાં જ આપણે સંતોષ લઈએ તેમ બને. આપણે સ્વતંત્ર રીતે જીવન જીવતાં હોઈએ, પણ આપણું ફલક નાનું ને નાનું થતું જતું હોય છે. એક સમયે પોતાના વ્યવસાયમાં સફળ બનેલ વ્યક્તિ નિવૃત્તિ બાદ તરવા જવું, સાઇકલ ચલાવવી, પ્રવચનો આપવાં, પાર્ટીઓમાં જવું, નવા શોખ કેળવવા વગેરે જેવી નવી પ્રવૃત્તિઓમાં ખૂબ આનંદ લૂંટતા જોવા મળે. એ જ વ્યક્તિને થોડા સમય બાદ શારીરિક અને કદાચ માનસિક મર્યાદાઓ વધતાં પોતાના બગીચામાં બેસીને પુસ્તક વાંચતા, સંગીત સંભાળતા નથી જોયા? સદા યુવાન દેખાવું કે સતત ક્રિયાશીલ રહેવું એ જ એક માત્ર જીવનનો મકસદ નથી. પોતાના સંતાનો, અને તેમના પરિવારને શીળી છાયા આપવી એ પણ એક સતકર્મ છે.

વધુ પડતું લાંબુ આયુષ્ય ભોગવવાની લાલસા પાછળ આર્થિક પાસાનો પણ વિચાર કરવો રહ્યો. સાત કે આઠ દાયકાની જિંદગીનો આનંદ માણી લીધેલ હોય છતાં તેમની શતાયુ થવાની ઈચ્છા પૂરી કરવા તેમના પછીની પેઢીને તેના પોતાના સંતાનોનો ઉછેર તથા પ્રગતિ અને પોતાના વડીલોના સ્વાસ્થ્યની જાળવણી એ બે ફરજો વચ્ચે પસંદગી કરવાની આવે, જેમાં સમતુલા રાખવી કાયમ આસાન નથી હોતું. જો પોતાના માતા-પિતા તરફથી ત્રાસ ભોગવવો ન પડ્યો હોય તો કોઈ સંતાન તેમનું મૃત્યુ થાય એમ ન જ ઈચ્છે. તેમની વિદાયથી કદી પૂરી ન શકાય તેવી મોટી ખોટ પડે, આ બધું સાચું, પણ માતા-પિતાની હયાતી સંતાનો પર મોટો ઓછાયો બની રહેતી હોય છે એ પણ એટલું જ સાચું છે. મોટા ભાગના માતા-પિતા ઘણાં પ્રેમાળ હોવા છતાં સંતાનો પાસે કેટલીક અપેક્ષાઓ રાખે, પોતાના નિર્ણયોનું વ્યાજબીપણું દર્શાવે, પોતાનો મત ઠોકી બેસાડે કે તેમના જીવનમાં દખલગીરી કરે અને પુખ્ત વયના સંતાનોના જીવનમાં સત્તાવાહી વાદળ પેઠે મંડરાયા કરતા હોય તેવું પણ બનતું હોય છે. એ સ્થિતિ આનંદદાયક હોઈ શકે, મૂંઝવણ પેદા કરનારી પણ હોઈ શકે કે કૌટુંબિક સંબંધોમાં તણાવ પેદા કરનારી પણ બની શકે. જ્યાં સુધી માતા-પિતા હયાત હોય ત્યાં સુધી આમાંની જે પરિસ્થિતિ તમારે ભાગે સહેવાની આવી હોય તેનાથી છુટકારો મળવો સંભવ નથી. જો કે મોટા ભાગના સંતાનો મા-બાપ તેમને બોજા રૂપ લાગે છે એમ તેઓની હયાતી દરમ્યાન કે તેમના અવસાન બાદ પણ સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતા, પણ માતા-પિતાની વિદાય બાદ તેમની અપેક્ષાઓ અને માંગણીઓ પૂરી કરવાનું ભારણ ઓછું જરૂર થતું અનુભવાય છે.  

પોતાનું  જીવન પોણી સદી પછી પૂરું થાય તેવું ઇચ્છનારા શું આત્મહત્યા કરવા માંગે છે કે કોઈની સહાયથી જીવનનો અંત લાવવા વિચારે છે? એ લોકો શું હિંમત હારી ગયેલા હોય છે? ના, હરગિજ નહીં. એ લોકો વ્યક્તિગત અને નૈતિક એવા બે પાસાઓનો વિચાર કરતા હોય છે. 75 વર્ષનું આયુષ્ય પૂરું કર્યા બાદ એ લોકોનો સ્વાસ્થ્યની જાળવણી વિશેનો અભિગમ બદલાયેલો જોવા મળે. અહીં જાણી જોઈને જીવનનો અંત લાવવાની વાત નથી, તેમ પ્રયત્નપૂર્વક તેને ટકાવી રાખવાના વલખાં મારવાની પણ જરૂર જણાતી નથી. આજે તો ડૉક્ટર જીવાદોરી લંબાવવા કોઈ પણ પ્રકારની સારવાર કે દવા લેવાનું સૂચવે તો ઘડીનો પણ વિચાર કર્યા વિના મોટા ભાગના લોકો સ્વીકારી લેતા હોય છે. 

એક વલણ તેનાથી તદ્દન વિપરીત દિશાનું પણ જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો એ ઉંમરે ડોક્ટર પાસે જવાની કે કોઈ જાતના રૂટિન ટેસ્ટ કરાવવા કે પીડારહિત હોય તેવી પણ સારવાર લેવાના વિરોધમાં હોય છે. તેમના મતે વૃદ્ધાવસ્થામાં ન્યુમોનિયા થાય એ તો જાણે તેના મિત્રનું તેડું આવ્યા બરાબર લાગે જેથી તેઓ બીમારીથી પીડાતા બિછાનામાં આત્મસન્માન ગુમાવીને પડ્યા રહે તે સ્વાનુભવ અને સ્વજનો માટે ચિંતા કરાવવાની હાલતમાંથી બચી જવા પામે. એવા સમયે રોગ અટકાવવા માટે કોઈ પરીક્ષણો કે જીવન લંબાવવા માટે સઘન અને ખર્ચાળ સારવાર અને મોટાં ઓપરેશનો કરાવવાનો અસ્વીકાર કરીને માત્ર પાલીએટિવ સંભાળ સ્વીકારવું વધુ લાભદાયી હોય છે તેમ મને લાગે છે. 

સાત દાયકાની મજલ કાપ્યા પછી કેન્સર, હૃદયની બીમારી કે અન્ય પ્રાણઘાતક રોગની સારવાર લેવાનો મકસદ શો હોઈ શકે? પેઇસમેકર મુકાવવું, બાયપાસ સર્જરી કરાવવી, ઇમ્પ્લાન્ટ કરાવવાં વગેરે સારવાર તો તો જ સાર્થક થાય જો તેને પરિણામે દરદીનું જીવન બે-ચાર દાયકા સુધી પૂર્વવત્‌ સ્વસ્થ બનીને પરિવાર અને સમાજને ઉપયોગી જીવન જીવી શકે. હા, શ્વાસ લેવામાં પડતી તકલીફ નિવારવા જરૂરી સારવાર લેવી હિતાવહ છે, પણ નિર્મિત પળોને વધુને વધુ પાછી ઠેલવામાં કોઈ લાભ કે ડહાપણ નથી.  

પશ્ચિમી જગતમાં મોટાભાગના વિકસિત દેશોમાં વયસ્ક નર-નારીઓને ફ્લ્યુની રસી અપાય છે. હાલમાં કોરોનાની રસી પણ વરિષ્ઠ વયના સમુદાયને પહેલાં અપાઈ. કેમ? કારણ કે એ રોગ મોટી ઉંમરના લોકોને ગળે વહેલો પડે અને તેમની એ દુષ્મન સામે લડવાની શક્તિ ઓછી હોવાને કારણે રામ શરણ થવાની સંભાવના વધુ હોય. એન્ટિબાયોટિક્સ હવે પ્રમાણમાં ઓછી કિંમતે અને પૂરતા પ્રમાણમાં મળતી હોવાને લીધે તેનો ઉપયોગ છૂટથી કરવામાં આવે છે. ખરું જોતાં આવા વાયરસની રસી યુવા વર્ગ અને ઉછરતી પેઢીને પહેલાં આપીને તેમને સુરક્ષિત કરવામાં ડાહપણ સમાયેલું છે કેમ કે આવતા દસકાઓ, સૈકાઓ સુધી આ દુનિયા તેમની મહેનત અને કાર્યો પર ટકી રહેવાની છે, નહીં કે પથારીમાં સુતેલા 80/90 વર્ષના વડ નાના કે વડ દાદીના શ્વાસોચ્છ્વાસ ધબકતા રહેવાથી. ખરું જુઓ તો ચેપી રોગથી વ્યક્તિ પ્રમાણમાં ઓછો પીડાય અને યાતનામાંથી તરત છુટકારો મેળવતો હોય છે. ક્રોનિક પરિસ્થિતિથી પીડાતા દરદીઓની યાતના અસહ્ય બનતી હોય છે. એવી સ્થિતિમાં સૌ પહેલાં જે રોગ થાય કે માંદગી આવે એ પોતાને ઈશ્વરના ધામમાં લઇ જાય તેવી ઘણાની પ્રાર્થના હોય છે. 

આયુષ્ય મર્યાદા અને સ્વાસ્થ્યની ગુણવત્તાને સાંકળવામાં આવે છે. જપાન આયુષ્ય મર્યાદાની બાબતમાં મોનેકો અને મકાઉ બાદ ત્રીજા નંબરે આવે છે (84.4 વર્ષનું સરેરાશ આયુ) અને અમેરિકા 42માં નંબરે (79.5 વર્ષનું સરેરાશ આયુ). 75 વર્ષથી વધુ આયુષ્ય મર્યાદા હાંસલ કરી લીધી હોય તેવા દેશોને જપાન સાથે સ્પર્ધામાં ઉતરવાની જરૂર નથી, હા, જો રંગ, લિંગ કે જાતિભેદને કારણે જીવન ઓછું-વધતું લંબાતું હોય તો તેઓ ઉપાય જરૂર થવો ઘટે. શતાયુ થવાના પ્રયાસોની એક બીજી બાજુ પણ છે. ડિમેન્શિયા અને આલઝહાઈમર જેવા વ્યક્તિને અશક્ત અને પરવશ બનાવી દેતા રોગો પર વિશેષ સંશોધનો થવાં જરૂરી છે, નહીં કે મૃત્યુને આઘેરું ઠેલવાની પ્રક્રિયામાં મચ્યા રહેવાની જરૂર છે. જો કે આવું કહેનારને લોકો વૃદ્ધ લોકોના વિરોધી માને અને વૃદ્ધાવસ્થાને અપમાન ભરી નજરે જોનાર પણ માને. 

જે લોકો બની શકે તેટલું લાંબુ જીવવા માંગે છે તેઓના પ્રયાસો અનૈતિક નથી. શારીરિક કે માનસિક મર્યાદાઓ છતાં જે લોકો એ સ્થિતિમાં જીવન ટકાવી રાખવા માંગે છે તેમના વિષે અવમાનના સેવવાનું કોઈ કારણ નથી. ખરેખર તો ઉપલબ્ધ હોય તેવી ઉત્તમોત્તમ સ્વાસ્થ્યની સેવા લેવામાં કોઈ હરકત નથી, એ વ્યક્તિનો અધિકાર છે અને સ્વસ્થ રહીને સ્વજનોને ભાર રૂપ ન બનવાની તેમની ફરજ પણ છે.

ભાવિ પેઢી માટે સ્વાસ્થ્યના સંસાધનો બચાવવા માટે વૃદ્ધો માટે તેનું રેશનિંગ કરવું કે સરકારી નીતિઓમાં ફેરફાર કરવા માટે વયસ્ક લોકોએ અમુક વર્ષથી વધુ જીવાદોરી ન લંબાવવી જોઈએ એ તેનો સાચો માર્ગ નથી. વિચારવાનું એ રહે છે કે કૃત્રિમ સાધનોના સહારે શરીરના અંગોને પરાણે ચાલતા રાખીને અને તદ્દન પરાવલંબી બનીને પોતાના ઘર કે નર્સીંગ હોમના એક કમરાની છતને તાકતા રહીને દર વર્ષે જન્મદિવસે એક વધુ કેઈક કાપવાની મનોકામના સેવવી કેટલી વ્યાજબી છે?

ઉત્ક્રાંતિના આદિ કાળમાં માનવી અને અન્ય જીવો ખૂબ અલ્પ આયુ ભોગવતા. હવે આરોગ્ય વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના પ્રતાપે તેમાં ઘણો સુધારો થાઓ, તો જેમ બને તેમ વધુ વર્ષો જીવવાની ઈચ્છા કુદરતી જ ગણાય ને? આપણે જીવન, મૃત્યુ કે મૃત્યુ બાદ શું મૂકી જઈશું તેનો સતત વિચાર નથી કરતા હોતાં. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાને આરે આવીને ઊભા રહીએ ત્યારે અચાનક જીવનનો હેતુ શો છે એ વિચારવા લાગીએ. જ્યારે માંદગી કે રોગ બારણે ટકોરા મારે ત્યારે જિજીવિષા બળવત્તર બને. 

ડૉ. ઇમેન્યુઅલ 75 વર્ષની આયુ બાદ વિદાય લેવા ઈચ્છે છે, જેથી કરીને પોતાના અંતિમ સમય વિષે વિચારી શકે, પોતાના સંતાનો, સમાજ અને દેશ માટે શું મૂકી જવા માંગે છે તેની તૈયારી કરી શકે અને આપણે જે કઇં સુવિધાઓ ખુદને ખાતર વાપરીએ છીએ તે આપણા પ્રદાનની બરોબરી કરતી હોય છે તે જોવાની પણ તક આપે છે. આ નક્કી કરેલ મુકામ પર પહોંચ્યા બાદ કોઈ નાની મોટી સારવાર કરાવીને કે પીડાઓમાંથી પસાર થઈને મૃત્યુની રાહ જોવાની સ્થિતિમાં રહેવાનું તેમને પસંદ નથી. 

પોતે શારીરિક અને માનસિક રીતે સક્ષમ હોય, પરિવાર અને મિત્રોની હાજરીનો આનંદ માણી શકે તેટલું જ આયુષ્ય ભોગવવાની ઈચ્છા મોટા ભાગના લોકોને હોય છે. જો સાડા સાત દાયકા વટાવ્યા પછી પણ ક્રિયાશીલ રહી શકાય એવી શક્યતા હોય તો એ ઉંમરે પહોંચેલ દરેક વ્યક્તિને હજુ થોડાં વધુ વર્ષો આસપાસના લોકોને કઈંક આપી જવાનો કે તેમની પાસેથી વધુ ખુશી મેળવવાનો વાંધો નથી હોતો. એવા લોકો લોકભારતી સણોસરાના અધ્યાપક અને ગુજરાતીના હાસ્ય લેખક સ્વ. નટવરલાલ બૂચ કહેતા તેમ ‘જવા માટે તૈયાર છું અને રહેવામાં વાંધો નથી.’ એવી મનોદશામાં આપણી વચ્ચે અસ્તિત્વ ધરાવતા જોવા મળશે.

e.mail : 71abuch@gmail.com

ત્રીજી ઓક્ટોબર 2020ને દિવસે દક્ષિણ આફ્રિકા સ્થિત ફિનિક્સ વસાહતને રાષ્ટ્રીય ધરોહર સ્મારકનું પદ એનાયત થયાની જાહેરાત થઇ. આ કાર્યક્રમનું સંચાલન કરતાં ગાંધી ડેવેલપમેન્ટ બોર્ડના એક ટ્રસ્ટી વાસુદેવન્‌ ગુનેને [Vasudevan Gounen] પ્રસ્તાવના રૂપે ટૂંકમાં માહિતી આપતાં કહ્યું, ગાંધી એક યુવા વકીલ તરીકે દક્ષિણ આફ્રિકા આવ્યા, અને મહાત્મા તરીકે ભારત પરત થયા, એ માટે દક્ષિણ આફ્રિકાની પ્રજાને સહેજે ગૌરવ છે. ક્વાઝુલુ નાતાલમાં ગાંધીનું જીવન પરિવર્તિત થયું. સર્વોદય અને સત્યાગ્રહના સિદ્ધાંતોને  આધારે તેમણે સમાનતા, સામાજિક ન્યાય અને શાંતિ માટે અહીં જ સર્વ પ્રથમ ચળવળ ઉપાડેલી, જેણે દક્ષિણ આફ્રિકાના રાજકારણ માત્રમાં જ નહીં, પણ તેના આધ્યાત્મિક અને સામાજિક પાસાંઓ પર ઘેરી અસર કરેલી, જે હજુ પણ જીવિત છે.

ફિનિક્સ વસાહત (સેટલમેન્ટ) એક પ્રયોગ તરીકે સામૂહિક ખેતીના રૂપમાં અસ્તિત્વમાં આવેલ। ભાષા, ધર્મ અને વર્ણના આધારે આચરવામાં આવતા અલગતાવાદના પડકાર રૂપે તેનો જન્મ થયો, તેમ કહી શકાય. તેની પાછળ માનવ માત્ર પ્રત્યેના આદરની લાગણી પ્રેરક બળ હતી. ફિનિક્સ સેટલમેન્ટના રહેવાસીઓના અપ્રતિમ સાથ અને ઉત્સાહને ગાંઠે બાંધી ગાંધીએ એક સામાયિક પ્રગટ કરીને તે દ્વારા લોકોને અન્યાય અને દમન સામે પ્રતિકાર કરવા તૈયાર કરવા માંડ્યા, અને એ રીતે લોકોનું નૈતિક ઘડતર કરવાનું કામ આદર્યું. આ રીતે બહુ મોટા સમુદાયને ગતિશીલ કર્યો. ગાંધીજી માનતા કે ફિનિક્સ જેવા સામૂહિક સંગઠનથી સામાજિક અન્યાય સામે લડવાનું બળ ઊભું થાય અને સંસ્થાનવાદની ચૂડમાંથી મુક્ત થવાની તાકાત મળે. ગાંધીનાં સત્ય, અહિંસા, ન્યાય અને સમાનતાનાં મૂલ્યો હજુ આજે પણ ફિનિક્સ સેટલમેન્ટમાં કાર્યરત રહેતા કાર્યકરો દ્વારા જીવિત રહ્યા છે.

ક્વાઝુલુ નાતાલના વડા પ્રધાન સિલિ ઝીકલાલાએ [Sihle Zikalala] ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને રાષ્ટ્રીય ધરોહર સ્મારકનું પદ એનાયત થયાની જાહેરાતના મહત્ત્વ વિષે વાત કરી. ગાંધીની 151મી જન્મતિથિ ઉજવાય છે, તે ટાણે તેમણે ભારતીય મઝદૂરો 160 વર્ષ પહેલાં (ઈ.સ. 1860માં) દક્ષિણ આફ્રિકાને કિનારે ઊતરેલા તેની યાદ અપાવી. ત્યારથી માંડીને નેલ્સન મંડેલાની મુક્તિ સુધીનાં વર્ષો દક્ષિણ આફ્રિકાના ઇતિહાસમાં અતિ મહત્ત્વના રહ્યાં છે. આ જાહેરાત દેશના લોકો અને સરકાર માટે અતિ મહત્ત્વની છે, એવું તેમણે પ્રતિપાદિત કર્યું. દેશમાં પર્યાવરણની જાળવણી હેતુ સુરક્ષિત જાહેર કરાયેલા અને પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય ધરાવતાં સ્થળોને પર્યટકોને આકર્ષવા માટે રાષ્ટ્રીય ધરોહર તરીકે જાહેર કરવામાં આવે છે, તે સર્વસાધારણ બીના છે. ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને રાષ્ટ્રીય ધરોહર સ્મારકનું પદ મળ્યાનું મહત્ત્વ દક્ષિણ આફ્રિકાની મુક્તિ અને શાંતિ માટેની લડતના પ્રતીક તરીકે છે. એ ક્રાંતિનું પ્રતીક છે ખરું, પણ સાથે સાથે શાંતિનું પણ પ્રતીક છે. જે પ્રદેશમાં હિંસા વ્યાપકપણે ફેલાયેલી હતી, ત્યાં આજે રંગભેદના અભાવવાળી લોકશાહી પ્રવર્તે છે, જ્યાં અલગ અલગ કોમના લોકો સહજીવન જીવી શકે છે. પ્રવાસન, કે જે દેશની જી.ડી.પી.ના 10% જેટલો હિસ્સો છે, તેને પણ આ હેરિટેજ સાઈટથી બઢાવો મળશે. સ્થાનિક પ્રજા અને વિદેશી મુલાકાતીઓ માટે આ સ્થળ સમાધાન દ્વારા શાંતિ સ્થાપવા અને ટકાવવા માટેના પ્રયાસો માટે દીવાદાંડી બની રહેશે. ફિનિકસ સેટલમેન્ટને યુ.એન.ની માન્યતા મળવાના ઘણા ફાયદા પ્રજાને થશે, જેમાંનો એક છે, સમાધાન વૃત્તિથી બધા એકસૂત્રે જોડાઈને અમનથી જીવી શકશે.

ક્વાઝુલુ નાતાલના સ્વાસ્થ્ય મંત્રી ઝ્વેલી મ્ખીજે[Zweli Mkhize]એ પોતાના વક્તવ્યમાં ગાંધીજીનાં દક્ષિણ આફ્રિકામાંનાં કાર્યની મહત્તા વિષે ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે બે ખંડમાં આવેલ બે અલગ દેશમાં સ્વાતંત્ર્યની ચળવળ અને તે પણ સફળતાપૂર્વક કરનારા કર્મશીલો દુનિયામાં ભાગ્યે જ  જોવા મળે છે. આ દેશમાં ગાંધી પોતાના અને અહીં વસતા ભારતીયોના અધિકારો માટે લડ્યા એ ખરું, પણ એ લડત થકી ઘણાને સ્વાધિકારની લડત માટે પ્રેરણા આપી. તેમના સત્યાગ્રહનો વ્યાપ અને અસર એટલી સઘન હતી કે એ જમાનામાં એક સોળ વર્ષની કન્યા વાલિયામાએ સત્યાગ્રહીઓને જેલમાં મદદ કરવા બદલ ધરપકડ વહોરી લીધેલી, જે પાછળથી ટી.બી. લાગુ પડવાથી મૃત્યુ પામેલી, ગાંધીજી પાસેથી પ્રેરણા મેળવીને તેણે મુશ્કેલ સમયમાં બીજાને મદદ કરવા હિંમત બતાવેલી. આજે આપણે લોકશાહી શાસનની મુક્ત હવામાં જીવી રહ્યા છીએ, ત્યારે આવાં લોકોનાં નિસ્વાર્થ પ્રદાનને માન આપવું જોઈએ. વધુમાં ઝ્વેલી મ્ખીજેએ કહ્યું કે ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકાનો ઇતિહાસ સહિયારો છે. બંને દેશ રંગભેદ નાબૂદી અને સંસ્થાનના દમનકારી શાસનથી મુક્તિ મેળવવા માટે લડ્યા. એ લડત રંગભેદ નાબૂદી, ન્યાય મેળવવાની, કોમી એકતા લાવવાની  અને શાંતિ સ્થાપવાની એક લાંબી મજલ હતી. એ હજુ પણ એક ય બીજી રીતે ચાલુ રહી છે. રંગ, ધર્મ અને જાતિને ન ઓળખનાર આ કોરોના મહામારીમાં આપણે બધાએ એક બીજાનો હાથ પકડીને સાથે મળી, સહકાર આપીને ઝઝૂમવાનું છે.

ડૉ. ઝ્વેલી મ્ખીજેએ ગાંધીજીનું નેતૃત્વ કેવું પ્રતીકાત્મક હતું, તેના પર ભાર મૂકતાં કહ્યું કે તેમણે નેલ્સન માંડેલા અને ઓલિવર ટેમ્બો જેવાને પ્રેરિત કર્યા. નિસ્વાર્થ પણું, નમ્રતા, ન્યાય અને શાંતિ માટે અહિંસક માર્ગે ખોજ આદરવી, વગેરે જેવાં મૂલ્યો તેમણે અન્યોને ધર્યા. ગાંધી જાણે ઝુલુ સંસ્કૃતિના અતિ મહત્વના સિદ્ધાંત ‘ઉબુન્ટુ’ના મૂર્તિમંત સ્વરૂપ હતા, જેનો અર્થ છે, ‘મારું અસ્તિત્વ છે કારણ કે તમારું અસ્તિત્વ છે.’ તેમનામાં કરુણા અને માનવતા ભરપૂર ભરી હતી. આજની લોકશાહી શાસન પદ્ધતિમાં દરેક નેતામાં આ ગુણો જોવા મળે તેમ ઇચ્છીએ. ગાંધીજીએ સર્વોદય, અહિંસા અને સત્યાગ્રહના ખ્યાલો તો આપ્યા જ, પરંતુ અસહકાર એટલે નિષ્ક્રિય રહીને પ્રતિકાર કરવો એ સાચું નથી, સક્રિય અહિંસક પ્રતિકાર દ્વારા સત્યને વળગી રહીને પોતાના અધિકારોની માગ કરવી અને તે મેળવીને જ જંપવું, એ તેનો ખરો અર્થ છે એ સ્પષ્ટ કરી આપ્યું. ગાંધીએ દમન અને અન્યાયમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટેની ચળવળમાં તત્ત્વજ્ઞાનની દ્રષ્ટિ ઉમેરી.

ઝ્વેલી મ્ખીજેએ પોતાના વક્તવ્યને આગળ વધારતાં કહ્યું, ગાંધીના અંગત, રાજકીય, આધ્યાત્મિક, માનસિક અને સામાજિક બંધનોમાંથી મુક્ત થવાના પ્રયાસોએ દક્ષિણ આફ્રિકાને કાંટાની માફક ચુભતા મુદ્દાઓને પણ આવરી લીધા. આથી જ તો 1960-70ના દાયકા દરમ્યાન કઈં કેટલા ય યુવાનો ફિનિકસમાં રાજકારણીય બાબતોની તાલીમ લેવા, સંઘર્ષમય પરિસ્થિતિથી થોડો સમય વિરામ લેવા અને આ દેશના ભાવિ માટે તેઓ શું કરી શકે તે વિચારવા એકઠા મળતા. દક્ષિણ આફ્રિકાની પ્રજા પોતાના ઉપર ગુજારાતા દમન, ભેદભાવપૂર્ણ વ્યવહાર અને અન્યાય દૂર કરવા તથા માનવ અધિકારો અને સ્વહિતની જાળવણી માટે લડત આપી શકે, તેવા યુવાનો તૈયાર કરવાના કામમાં ફિનિક્સ સેટલમેન્ટે ફાળો આપ્યો છે. ગાંધીએ ‘નાતાલ ઇન્ડિયન કોંગ્રેસ’ની સ્થાપના અહીં કરી, તો જ્હોન ડુબે – ANCના પ્રથમ પ્રેસિડેન્ટ અને આઈઝાયા શેમ્બે, જેમણે આધુનિક આફ્રિકન સમાજ રચવામાં અગ્ર ભાગ ભજવેલો, તેમણે અહીંથી જ કામ શરૂ કરેલું. આવા અનેક કર્મશીલો પેદા થયા જેમણે લોકોમાં જાગૃતિ આણવાનું અને સ્વાભિમાન જાળવવાનું કામ કર્યું. ડોક્ટરોને ડોક્ટર્સ પેક્ટ માટે આ સ્થળેથી જ સહકાર મળ્યો. 1947માં ત્રણ ડોક્ટરોએ આફ્રિકન્સ, ઇન્ડિયન અને કલર્ડના સહકારની ઘોષણા કરતો ઠરાવ પસાર કર્યો. રંગભેદી નીતિની તરફદારી કરવાના વિરોધની ઝુંબેશ આખા દેશ્માં ફેલાઈ ગઈ, જેને પરિણામે સ્વાતંત્ર્યની લડાઈમાં આફ્રિકન્સ અને ભારતીય લોકોએ સાથે મળીને કામ કર્યું. એટલું જ નહીં, દમન અને ભેદભાવ ભર્યાં વલણ અને વર્તનનો સામનો કરવા આ બે પ્રજા પોતાની જાતને એક સમૂહ તરીકે જોવા લાગી. આ એકતાની દેણગી જાળવવી જોઈશે. હવે આપણે કોઈ પણ પ્રકારનું વિભાજન થવા નહીં દઈએ.

પોતાના વિદ્યાર્થી કાળની સ્મૃતિને ઢંઢોળતાં ડૉ. ઝ્વેલી મ્ખીજે[Zweli Mkhize]એ કહ્યું, “અમે મેડિકલ સ્ટુડન્ટ્સ હતા ત્યારે ફિનિક્સ સેટલમેન્ટ પાસેના વિસ્તારમાં જેમને સારવાર ન મળતી હોય તેવા લોકોની સેવા અમે કરતા. અમને શીખવવામાં આવ્યું કે આ ક્લિનિક માત્ર એક ડોક્ટર બનવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પણ પોતાની સેવાને બીજાની જરૂરતો સાથે જોડવી અને રંગભેદની નીતિ આચરનારાઓને સત્તા પરથી ખસેડવા એ પણ તાલીમાર્થી ડોક્ટરોની ફરજ છે. અમે સમજ્યા કે એક દરદીને સાજો કરવો એટલું જ પૂરતું નથી, આખા સમાજને એવો મજબૂત બનાવવો જોઈએ જેથી સરકાર પ્રજાની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે. આ કેન્દ્ર કર્મશીલતા માટે સજ્જ થવા, સેવાભાવના કેળવવા અને સ્વપ્નો જોવાં માટેનું સ્થળ બન્યું. અહીં જ અમને ‘યુનિવર્સલ હેલ્થ કવરેજ’ના વિચારોનું ભાથું મળ્યું. ગરીબી, બેરોજગારી અને અસમાનતા સામે લડી, લોકોને નિકટ લાવવા જેથી આર્થિક વિકાસની તકોનો અભાવ, આવાસોની તંગી, આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા તથા પોષણયુક્ત ખોરાકની સલામતીની સમસ્યાઓ દૂર કરી શકાય તેનું ભાથું અમને અહીંથી  મળ્યું. ગાંધીએ કહેલું, ‘હેલ્થ ઇઝ વેલ્થ, નોટ ગોલ્ડ એન્ડ સિલ્વર’. આ વિધાન અમારા મનમાં દ્રઢ થયું. આજે આપણે લોભ, લાંચ-રૂશ્વત અને ઘમંડી વલણો વગેરે સામે લડવાની પ્રતિજ્ઞા લઈએ.” ગાંધીજીએ ફ્રીડમ ચાર્ટરમાં આ વિષે પૂરતું માર્ગદર્શન આપેલું. ગાંધી અને મંડેલાએ નિસ્વાર્થ અને વિનયી નેતાગીરીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. તેવા નેતાઓ હજુ બને જેથી વહીવટ સારો ચાલે અને પ્રજા સુખી થાય એવો પ્રયત્ન કરીએ. અંતમાં તેમણે કહ્યું, આ કેન્દ્રને અહિંસા અને શાંતિના કેન્દ્ર તરીકે ચિરકાળ સુધી ટકાવી રાખવા સરકારી પ્રતિબદ્ધતાની ઘણી જરૂર છે.

ભારતના ઉચ્ચ આયુક્ત જયદીપ સરકારે મનનીય પ્રવચન આપતાં કહ્યું, ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને રાષ્ટ્રીય ધરોહર તરીકે મળેલ માન્યતા એ ગાંધીના જન્મની 150મી વર્ષગાંઠ માટે તદ્દન બંધબેસતી ચેષ્ટા છે. આથી વીસમી સદીના સહુથી વધુ પ્રભાવક નેતાના કામનું ગૌરવ તો થયું જ છે, પરંતુ તેની ઐતિહાસિક દેણગીનું પણ બહુમાન થયું છે. એ માટે દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારનો આભાર. આ સ્થળ ગાંધીના રાજકીય અને સામાજિક પરિવર્તનની ભૂમિ. પણ આ જગ્યા માત્રની જાળવણી ભલે ઘણી મહત્ત્વની છે છતાં પૂરતી નથી. ગાંધીજી અહીં શું શીખ્યા એ જાણીને, સમજીને તેને હાલના સંયોગોમાં અમલમાં મૂકવું રહ્યું. એમણે ફિનિક્સ નામ સહેતુક પસંદ કરેલું. એમના સાદું જીવન અને ઊંચી વિચારધારાના મૂલ્યોને આપણે જાળવવા રહ્યા. શ્રમ પ્રતિષ્ઠા, કોમી એખલાસ, સ્વચ્છતા અને પર્યાવરણની જાળવણીના વિચારો આજે પણ અપનાવવા જરૂરી છે. એમ કરવા માટે બહોળા સમાજનો ટેકો અને સક્રિય ભાગીદારી અંકે કરવી જોઈશે. ગાંધીજી અને ‘આફ્રિકન નેશનલ કાઁગ્રેસ’ [ANC]ના પહેલા પ્રેસિડન્ટ જ્હોન ડૂબે ઈનાન્ડા[Inanda]માં પાડોશી હતા. ગાંધીજી ફિનિક્સમાં પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં વ્યસ્ત હતા, તો ડૂબે એષલેન્ડામાં પાયાનું કામ કરતા હતા. આમ એકબીજા સાથેના સંપર્કથી આઝાદીની ચળવળ કેવી રીતે ચલાવવી તેનો ખ્યાલ આવ્યો. બંને કર્મશીલોને માત્ર પોતાની કોમ માટે નહીં, બહોળા સમુદાયની સ્થિતિ અને સમસ્યાઓ અને તેના હિતનો ખ્યાલ આવ્યો.

જયદીપ સરકારે વધુમાં જણાવ્યું કે ‘આફ્રિકન નેશનલ કાઁગ્રેસ’ 1912માં રચાઈ. ગાંધીજીએ ‘ઓપિનિયન’ સામયિકમાં ‘Awakening of Afrika’ શીર્ષક હેઠળ એક લેખ લખેલો. ગાંધી જે  સિદ્ધાંતો દક્ષિણ આફ્રિકામાં શીખ્યા, તેણે ભારત અને બીજા દેશોની સ્વંતંત્રમાં ભાગ ભજવ્યો. તેમનો જાતિભેદ, રંગભેદ, કોમવાદ, સંસ્થાનવાદ અને દમનના તમામ પ્રકારો સામેનો વિરોધ સ્વતંત્ર ભારતનો પણ મૂળભૂત સિદ્ધાંત બન્યો. આથી જ ભારતે દક્ષિણ આફ્રિકાની રંગભેદી સરકાર વિરુદ્ધ બુલંદ  ઉઠાવેલો. 1946માં ભારત સરકારે દક્ષિણ આફ્રિકા સાથે વ્યાપારી સંબંધો કાપી નાખ્યા, સાંસ્કૃતિક, રાજદ્વારી અને ખેલકૂદ ક્ષેત્રે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદ્યો. યુ.એન.માં ભારતે જ રંગભેદી સરકાર નાબૂદીનો  પ્રસ્તાવ મુકેલો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બહિષ્કારનું એલાન કરેલું એ નોંધનીય છે. એ.એન.સી.એ 1960માં ભારતમાં પણ થાણું નાખ્યું. ભારતે આફ્રિકા ફન્ડમાં યોગદાન આપ્યું. એમની લડત ચાલુ રહી. માદીબાએ ખુદ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની દક્ષિણ આફ્રિકાના સંઘર્ષ પર અને ગાંધીજીની તેમના પોતાના વિચારો પરની અસર વિષે લખ્યું છે. ગાંધીજીને ટ્રેનમાંથી ફેંકીને ઊતારી પાડવાની ઘટનાની શતાબ્દી નિમિત્તે તારીખ 6 જૂન 1993માં પીટર મેરિત્ઝબર્ગ ખાતે આપેલ પ્રવચનમાં માંડેલાએ ગાંધી અજ્ઞાનતા, ગરીબી, રોગ, બેરોજગારી અને હિંસાત્મક વલણો જેવાં દુશ્મનો સામે લડતા હતા તેનો  ઉલ્લેખ કરેલો. આમ તો એ બંનેએ આ દુશ્મનોને માત કરવા જિંદગી ખર્ચી નાખી. આ સમાન મૂલ્યોના તાંતણે બંધાયેલ ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકા વિકાસ કરી રહેલા દેશો તરીકે દુનિયામાં એક સાથે ઉભરી આવ્યા છે. BRICS અને IASAમાં ભાગીદારી, G20 અને G ફોરમમાં પણ સાથે રહેવાને પરિણામે આપણા બંને દેશો વચ્ચેની સાંકળ વધુ મજબૂત બનાવવા ઘણી તકો મળી; જેમ કે ખેતી, સ્વાસ્થ્ય, ગ્રામ વિકાસ અને શિક્ષણનાં ક્ષેત્રોમાં સહાકર આપવો. ગાંધી-માંડેલા વૉકેશન કેન્દ્ર શરૂ થયું છે એ આ બે મહાન નેતાઓના પ્રદાનની નોંધ લે છે; ઉપરાંત બંને દેશોના ગાઢ સંબંધોને બળવત્તર બનાવે છે. સરકારે ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકાને ગાંધી અને માદીબા ગૌરવ લઇ શકે એવા દેશો બનાવવા સાથે મળીને કમર કસવા અનુરોધ કર્યો.

ફિનિક્સ સેટલમેન્ટના એક ટ્રસ્ટી નહલાહ્લા ન્ગીડી[Nhlanhla Ngidi]એ  આગલા વક્તાઓના વક્તવ્યોને બહાલી આપતા કહ્યું, જગત ભરમાં આ પહેલું એવું સ્થળ છે જેને શાંતિના પાયા પર રાષ્ટ્રીય ધરોહર તરીકેનું માન પ્રાપ્ત થયું છે, જે એક ગૌરવની બાબત છે. ગાંધીની સ્વતંત્રતા અને ન્યાયની લડાઈ માત્ર આ દેશને જ નહીં, પણ જગત આખાને પ્રેરણા આપી ગઈ. આ જાહેરાતનો શું અર્થ ઘટાવી શકાય? એ આ સેટલમેન્ટની મહત્તા જરૂર વધારે છે, પણ એ માત્ર ઈનાન્ડા કે ફિનિક્સ સાથે જોડાયેલા લોકોની જ માલિકી નથી, હવે એ આખા રાષ્ટ્રની ધરોહર છે. એટલે તેનું સંચાલન અને સંવર્ધન કરવાની ફરજ માત્ર તેના સંચાલકોની જ નથી, આપણા સહુની છે. હવે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય હેરિટેજ સેન્ટર બનાવવા ચળવળ શરૂ કરીશું. એમાં સફળ થઈએ કે નહીં તે મહત્ત્વનું નથી, પણ નાનું અને બહુ મહત્ત્વનું ન ગણાતું તેવું ફિનિક્સ હવે રાષ્ટ્રના તખ્તા પર મુકાઈ ગયું તેમ જ વિશ્વના તખ્તા પર મુકાઈ  શકે. આ સેટલમેન્ટ હવે વિકાસ અને પ્રગતિનું કેન્દ્ર બનશે. ગાંધીનાં સિદ્ધાંતો અને મૂલ્યોનાં શિક્ષણનો સ્રોત બનશે કે જેના વિષે આજે થોડી વાર ઊભા રહીને ઊંડાણથી વિચારવાની જરૂર છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આખી રાત વાત કરું તો પણ અંત ન આવે એટલાં મૂલ્યો આપણે જાળવવાના છે, પણ તેમાંના બે મૂલ્યોની વાત તેમણે કરી. ગાંધી ન્યાય અને શાંતિના દૂત હતા. તેમના મનથી તો એ બંને અભિન્ન હતા, જેને માટે પોતાનું જીવન બલિદાન કરવા તેઓ તત્પર હતા. ગરીબી હોય ત્યાં ન્યાય ન હોય. જ્યાં લોકો પર અંકુશ રાખવામાં આવતો હોય અને દમન થતું હોય ત્યાં શાંતિ ન હોય. ગરીબી, અજ્ઞાન અને રોગ આપણા દેશમાંથી સદંતર નાબૂદ થાય એની ખાતરી ગાંધીએ જરૂર કરી હોત. સર્વોદય એ ગાંધીની કલ્પનાના સમાજનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તેમણે કહેલું, જ્યારે રાજ કાયદા વિહીન શાસન કરે ત્યારે તેની સામે અસહકાર કરવો એ આપણો માત્ર અધિકાર જ નહીં, આપણી ફરજ પણ બની રહે છે. ગાંધીને નીચા ઉતારી પાડવા તેઓ રેસિસ્ટ હતા અને આફ્રિકન પ્રજાના વિરોધી હતા તેવો પ્રચાર થાય છે. હા, એક સમયે તેઓ આફ્રિકન પ્રજા માટે અમુક વિચારો ધરાવતા હતા, પણ એ મહત્વનું નથી; મહત્ત્વનું એ છે કે તેઓએ આ પૂર્વગ્રહો દૂર કર્યા અને એથી જ તો મહાત્મા બન્યા. એક પવિત્ર સંત તરીકે પંકાયા. બધાને ન્યાય મળે તે માટે તેઓ સતત લડ્યા, ક્રૂરતા અને અન્યાય ભર્યું વલણ અને વર્તન ઘૃણાસ્પદ છે, એ સત્ય સહુને સમજાવી શક્યા. નેલ્સન મંડેલાએ કહેલું તે યાદ કરીએ, “આપણે ગાંધીને માફ કરવા જોઈએ, એમના એ પૂર્વગ્રહો એ સમય અને સંયોગોના સંદર્ભમાં જોવા જોઈએ. તેઓ એક યુવાન ગાંધી હતા, હજુ મહાત્મા નહોતા બન્યા. એમને માનવ માત્ર માટે પૂર્વગ્રહ નહોતો અને તેઓ સત્ય અને ન્યાય માટે હંમેશ લડ્યા.” ભૂતકાળની ઘટનાઓને પકડીને ન રહેવાય, એમ કરે તે અયોગ્ય કરે છે. ઈ.સ. 1908માં ગાંધીજીએ કહેલું એ ભૂલી ન શકાય, “Without the Africans South Africa may become a hole in a wilderness.”

નહલાહ્લા ન્ગીડીએ સમાપન કરતા કહ્યું, આપણે ભવિષ્યમાં જુદી જુદી જાતિઓ એકબીજા સાથે હળીમળીને રહીને દુનિયાએ કદી ન જોઈ હોય તેવી સભ્યતાનું નિર્માણ કરે તેવો સમાજ અને દેશ રચવો છે. મેં તો ગાંધીને તેમની પૂર્વગ્રહિત માન્યતાઓ માટે માફ કરી દીધા છે. તેઓ તેનાથી ઉપર ઊઠીને એક સમતાવાદી માનવ તરીકે ઉભરી આવ્યા. ઘણી આફ્રિકન હસ્તીઓ જેવા કે આયઝમાં શેંબે તથા અન્ય કર્મશીલો સાથેના સંબંધોને કારણે તેમના ઘોષણા સમાન ઘણા કથનો વધુ પ્રકાશમાં આવ્યા છે. ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને જે દરજ્જો મળ્યો છે તે અભિનંદનીય છે, પણ શાંતિ અને અહિંસાના રક્ષક તરીકે તેનાં કાર્યને ચિરંજીવ રાખવા આપણે બમણા પ્રયાસો કરવા જોઈશે. અહીં સર્વોદય અને સત્યાગ્રહના સિદ્ધાંતો જીવિત રહે અને લાંચ રુશવત તથા અરાજકતા વિહોણા સમાજ માટે આ સ્થાન સ્વર્ગ સમું  બની રહે તે જોવું રહ્યું. હવે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળે તેની રાહ જોઈએ.

નેશનલ એસોસિએશન ઓફ આફ્રિકન અમેરિકન સ્ટડીઝના ડાયરેક્ટરે દ’ લેમ્યુઅલ બેરી[De Lemuel Berry]એ ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને આ માનભર્યું પદ કઈ રીતે મળ્યું તેનો ઇતિહાસ કહેતા કહ્યું, 2017માં યોજાનારી ઇન્ટરનેશનલ કોલેજ કોન્ફેરેન્સ માટે સ્થળની પસંદગી કરવા 2016માં ડર્બન જવાનું થયું. તે વખતે ફિનિક્સ જવાનું આમંત્રણ મળ્યું. ઇલા ગાંધીએ સેટલમેન્ટની સ્થાપનાનો ઇતિહાસ, તે સમયે થયેલા પ્રયોગો, તે વખતનું જીવન અને પ્રવૃત્તિઓ અને હાલનાં તેના કાર્ય વિષે વિગતે માહિતી આપી. તેનાથી આ મુલાકાતીઓને ઘણી જાણકારી મળી. આવાં સ્થળોની મુલાકાત ભાગ્યે જ આ પદાધિકારીઓએ લીધી હશે. આ મુલાકાત બાદ ડૉ. બેરીને કેટલીક વિનંતીઓ મળી. તેને પરિણામે એક પ્રશ્ન ઊઠ્યો, આ કેન્દ્રને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનું પદ કેમ નથી મળ્યું? યુનેસ્કોના વર્લ્ડ હેરિટેજ માટેના નિર્ણાયકે નિયમો વાંચી જવા ડૉ. બેરીએ તૈયારી બતાવી. તેઓને જાણ થઇ કે આ બાબત અંગે પહેલા કશી કાર્યવાહી નથી કરવામાં આવી. તરત જ પ્રોવોન્શિયલ, નેશનલ અને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનું સ્થાન મળે તે માટેની પ્રકિયા શરૂ થઇ. 2017માં ઇલાબહેન ગાંધી સાથે પીટર મેરિત્ઝબર્ગ જઈને નોમિનેશન દર્જ કરાવ્યું. 

ગાંધી વિષે 3,000થી વધુ પુસ્તકો ફિનિક્સ સેટલમેન્ટ અંગે લખાયાં છે, એ કેટલાને ખબર હશે? ગાંધી, સેટલમેન્ટ અને સામાજિક ન્યાય  વિષે 15,000થી વધુ લેખો દુનિયા આખીમાંથી લખાયા છે, એ પણ બહુ થોડાને જાણમાં હશે. ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને રાષ્ટ્રની ધરોહરનું સ્થાન મળ્યું તો હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ધરોહરની શી જરૂર, એમ પણ પૂછી શકાય. જો એ માન મળશે તો દુનિયા આખીને ગાંધી અને ફિનિક્સ સેટલમેન્ટનાં કાર્યો અને તેના વિશ્વશાંતિ માટેના પ્રયાસો વિષે વધુ લોકોને જાણ થશે. રાષ્ટ્રીય ધરોહર જાહેર કરવા માટેની કાર્યવાહી દરમ્યાન 60 જેટલી ફાઇલોમાં વિસ્તરેલા ડર્બન ફ્લડ ઝોનના રિવ્યુ, તે સમયના ઐતિહાસિક બનાવોની નોંધો, ડર્બન અને સેટલમેન્ટના સોશ્યલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ, સેટલમેન્ટના પ્લાન અને 300 જેટલા ફોટાઓ તપાસવામાં આવેલા. આ બધાં કાર્યો સુચારુ રૂપે પૂરા કરનારા સહુનો ડૉ. બેરીએ આભાર માન્યો. ઇલાબહેન વિષે બોલતા તેમણે કહ્યું, “ક્યારેક માણસ પોતાનો ઢોલ પીટવામાં નિષ્ફ્ળ જાય, ત્યારે મારા જેવા માણસની જરૂર પડે! ઉત્તમ કોફી માટેની બધી સામગ્રી હોય, પણ તેને ભેળવનાર ન હોય તો માત્ર સામગ્રીઓથી ઉત્તમ કોફી ન મળે. ઇલાબહેન એવાં સામગ્રીઓને ભેળવનાર વ્યક્તિ છે. તેઓ અમને સાચા માર્ગ પાર રાખે, પ્રોત્સાહન આપે, પ્રયત્નોને સાંકળવામાં મદદ કરે, પડકારો આવે ત્યારે સતત કામ કરતા રહેવા બળ આપે, અમારા ધ્યેયની યાદ અપાવે અને એમ કરતાં કરતાં સામાજિક ન્યાયને બઢતી આપે. 

પ્રો. ઉમા મિસ્ત્રી [Uma Misthrie], કે જેઓ ગાંધીજીનાં પ્રપૌત્રી છે, તેઓ હાલ ફિનિક્સ સેટલમેન્ટનો 1904થી 2020 સુધીનો – 116 વર્ષનો ઇતિહાસ લખે છે. સેટલમેન્ટમાં સ્થાપનાકાળમાં રહેતા એ લોકોની જીવની લખાઈ રહી છે. તેની સ્થાપનામાં ગાંધીજી અત્યંત મહત્ત્વના હતા, પરંતુ હરેક દાયકે એ મૂલ્યોને જીવિત અને કાર્યાન્વિત રાખવામાં કોનો કોનો ફાળો હતો, એ પણ અતિ મહત્ત્વનું છે, જે ઉમાબહેનના પુસ્તક પરથી જાણવા મળશે. ગાંધીજીના ભારત પરત ફર્યા બાદ તેમના પુત્ર મણિલાલ ગાંધીએ ફિનિક્સને સાંભળ્યું ન હોત, તો આજે તેનું અસ્તિત્વ અને આટલું મહત્ત્વનું પ્રદાન રહ્યું ન હોત. મણિલાલના અવસાન બાદ તેમનાં પત્ની સુશીલાબહેને એ મશાલ સળગતી રાખી. સેટલમેન્ટની યાત્રામાં રામ ગોવિંદ અને ઈલાબહેનનાં કાર્યને કેમ ભુલાય?

આફ્રિકન અમેરિકન્સ, ગાંધીજી અને ફિનિક્સ સેટલમેન્ટ ટ્રસ્ટ વચ્ચેનો સંબંધ બતાવતાં ઉમાબહેને કેટલાક પ્રસંગો કહી સંભળાવ્યાં. 1893માં ગાંધીના જીવનને બદલી નાખનાર એ પ્રખ્યાત ઘટના ઘટી ત્યાર બાદ ગાંધી પ્રિટોરિયા સ્ટેશને પહોંચ્યા, પરંતુ ક્યાં રહેવું એ ખબર નહોતી. ત્યારે એક આફ્રિકન અમેરિકન સજ્જન (જેનું નામ જાણમાં નથી) તેમને એક હોટેલમાં લઇ ગયા, જ્યા ગાંધીજીએ રાતવાસો કર્યો. અશલાંગા ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં આફ્રિકન અમેરિકન શિક્ષકો હતા. કાઁગ્રેસમેન ચાર્લ્સ ડિગ 1971માં સેટલમેન્ટની મુલાકાતે આવેલા, અને ત્યાર બાદ સ્યુગર એસોસિયેશનનો બહિષ્કાર થયેલો. રેવરન્ડ જેસી જેક્સન 1979માં મુલાકાતે આવેલા, અને તેમણે લોકોને ગાંધીની માનવ અધિકારો માટેની લડતમાંથી પ્રેરણા લઇ સામૂહિક કૂચ કરવા પ્રોત્સાહન આપેલું. ઉમાબહેનનાં માતામહ સુશીલાબહેને 1961માં હિસ્ટોરિકલ મોન્યુમેન્ટ કમિટીને ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને નેશનલ મોન્યુમેન્ટ બનાવવા શી પ્રક્રિયા છે તે વિષે પૂછતાછ કરેલી. તે વખતે રંગભેદની નીતિ પૂરજોશમાં અમલમાં હતી. અશ્વેત લોકોના અવાજને રૂંધી નાખવામાં આવ્યા હતા. કમિટીએ કહ્યું, દરેક કોમના લોકો જુદાજૂદા સમયે મુલાકાત લે અને દરેક વર્ણના લોકો માટે અલગ અલગ વ્યવસ્થા કરવી પડે (રંગભેદની નીતિને કારણે). એ કહેવાની જરૂર નથી કે એ નિયમ સાંભળીને સુશીલાબહેને પોતાનો પ્રસ્તાવ પાછો ખેંચી લીધો.

ગાંધીજી માનતા કે ફિનિક્સના વિચારો અને આદર્શો કોઈ પણ સ્થળે લઇ જઈ શકાય તેવા છે. એનો ઉદ્દેશ, ‘Present there where you are’ એટલે કે તમે જ્યાં રહો ત્યાં ફિનિક્સ રચાય એ હતો.  ફિનિક્સ વસાહત બહુવિધ જાતિઓના સમૂહના સંગઠનના ખ્યાલ પાર સ્થપાયેલી. ત્યાં જાતિ, કોમ, ધર્મ, લિંગ, જ્ઞાતિ અને ઉંમરના વાડા નહોતા નડતા. આ પ્રયોગ દક્ષિણ આફ્રિકામાં તે સમયે અદ્વિતીય હતો. દરેક ધર્મના લોકો, ભારતની દરેક ભાષાઓ ઉપરાંત ઇંગ્લિશ અને ઝુલુ બોલનારા તમામ લોકો એક વસાહતમાં રહે તે તદ્દન અસાધારણ ઘટના હતી. કાર્ય વિભાજન અને કામ કરનારના સંબંધો તથા તેમને મળતા વળતર માટે પણ અદ્દભુત પ્રયોગો થયેલા. બધાને જમીનની માલિકીમાં ભાગ, બધા અંતેવાસીઓ તમામ પ્રકારનાં કામ વારાફરતી કરે અને હરેકને સરખું મહેનતાણું મળે, તેવી ગોઠવણ થયેલી. જ્હોન રસ્કિનના વિચારોની અસર ગાંધીજી પર થયેલી. જો કે એમના જન્મની આ 200મી વર્ષગાંઠ છે, તેનો કોઈ ઉલ્લેખ ક્યાં ય જોવા નથી મળતો. જ્હોન રસ્કિને પાયાનો પ્રશ્ન પૂછેલો, કોઈ એક મજૂર માટે ન્યાયી મહેનતાણું કેટલું હોવું જોઈએ? હજુ એ સવાલનો ઉકેલ આપણે મેળવી નથી શક્યા. ફિનિક્સના પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં કારીગરોને કેટલું મહેનતાણું આપવું એ નિર્ણય કરવામાં ગાંધીજી મૂંઝાયા, જેનો ઉત્તર જ્હોન રસ્કિન પાસેથી મળ્યો અને એમ સર્વોદયની વિભાવનાનો ઉદય થયો. ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’ અને પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ ફિનિક્સના બે મુખ્ય સ્તંભ. આજના બ્લેક જર્નાલિસ્ટ જેવો તે વખતે ગાંધીજીનો દરજ્જો હતો. નોંધવા જેવી હકીકત તો એ છે કે પ્રેસના કારીગરો બધા લેખકોના લેખ વાંચતા. એ રીતે ભારતીય લોકોને આફ્રિકન પ્રજાની સમસ્યાઓ, અશક્તિઓ અને અડચણો વગેરેનું શિક્ષણ મળ્યું. ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’ 57 વર્ષ સુધી પ્રકાશિત થતું રહ્યું. 

ઉમાબહેને ફિનિક્સ સેટલમેન્ટનું મહિલાઓ માટે શું મહત્ત્વ હતું તે પણ કહ્યું. ગાંધીજીને શરૂઆતથી જ લાગતું હતું કે બહેનોએ માત્ર ઘરકામમાં જ રચ્યાપચ્યાં ન રહેવું જોઈએ. પોતાના મોટા દીકરા હરિલાલની પત્ની ચંચળને પ્રેસમાં આવીને કંપોઝ કરતા શીખી લેવા કહ્યું. અને તો એને પણ બીજા કારીગરો જેટલું મહેનતાણું મળવું જોઈએ, એવી વ્યવસ્થા કરી. ત્યારથી ફિનિક્સ સેટલમેન્ટમાં મહિલાઓએ ખૂબ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો, જે સુશીલાબહેન અને ઇલાબહેન ગાંધી સુધી જળવાઈ રહ્યો છે. કસ્તૂરબાએ સત્યાગ્રહમાં ભાગ આ સ્થળેથી જ લીધો હતો. આફ્રિકન સ્ત્રીઓ રંગભેદ સામે લડત લડી તેનાથી પ્રેરાઈને  પહેલી ભારતીય મહિલા લડતના મેદાનમાં પડી. 

ઇતિહાસ એ વાતની નોંધ લેશે કે પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં કામ કરતા કારીગરો માટેના નિવાસસ્થાન તરીકે શરૂ થયેલ ફિનિક્સ સેટલમેન્ટ સમય જતા સત્યાગ્રહનું થાણું બન્યું. તે ઉપરાંત યુવાનો માટે અહિંસક લડાઈની તાલીમ માટેનું કેન્દ્ર બન્યું, એ ખૂબ અગત્યનું છે કેમ કે ત્યાં મળતું શિક્ષણ સંસ્થાનવાદી [કોલોનિયલ] શિક્ષણ કરતાં ઘણું અલગ હતું. વિદ્યાર્થીઓ સ્વભાષાના માધ્યમથી ભણે અને  પોતાની સંસ્કૃતિનું ગૌરવ કરી શકે, એ શક્ય બન્યું. સંસ્થાનવાદીઓ તો માનતા કે અશ્વેત પ્રજા તદ્દન મૂઢ છે. ફિનિકસે એવા લોકોને પોતાના માટે ગૌરવ કરતા શીખવ્યું. 1970માં અહીં વર્ક ટ્રેનિંગ કેમ્પ થયેલા. રંગભેદી રાજના રણમાં એ મીઠી વીરડી સમો સાબિત થયો. યુવાનોને મુક્ત અને સ્વતંત્ર સમાજ કેવો હોય, તેનો સ્વાદ ચાખવા મળ્યો. રંગભેદી નીતિથી ત્રસ્ત લોકો માટે આ સ્થાન આશ્રયસ્થાન બન્યું જ્યાં તેઓ પરસ્પર સાથે જોડાઈને વિચારોનું આદાનપ્રદાન કરી શકે. 1913માં એગ્રીમેન્ટ પર આવેલા મજદૂરો સેંકડોની સંખ્યામાં ફિનિક્સ આવેલા. 1985માં ફરી 25 જેટલા મજદૂર પરિવારો પોતાના માલિકોના ત્રાસથી બચવા ફિનિક્સના આશરે આવેલા, એટલું જ નહીં, ફિનિક્સના મૂળ આદર્શોને અનુસરીને જ રહ્યા. સામૂહિક રસોડે રાંધીને જમ્યા અને મહેનત મજૂરી કરી રોજી રળી. 

વક્તવ્યનું સમાપન કરતાં ઉમાબહેને એક બીજી હકીકત પર સહુનું ધ્યાન દોર્યું. ગાંધીજીએ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણના મુદ્દે તથા વાઇસરૉયના નિર્ણયના વિરોધમાં ઉપવાસો કરેલા એ જાણીતું છે, પરંતુ તેમણે સહુ પ્રથમ અનશન ફિનિક્સ – દક્ષિણ આફ્રિકામાં અંતેવાસીઓના નૈતિક પતનના સંદર્ભમાં કરેલા. મણિલાલ ગાંધીએ 1952માં 21 દિવસના ઉપવાસ કરેલા. ત્યાર બાદ સ્વ. સુશીલાબહેન ગાંધી અને ઇલાબહેન ગાંધીએ અન્યાય સામે લડવા આ પરંપરા ચાલુ રાખી. આ એક એવું સ્થળ છે જ્યાં ગાંધીજીએ આફ્રિકામાં વસતા હિંદીઓનાં અધિકારો માટે લડત લડવા પ્રજાને તૈયાર કરી, લડતનું યુક્તિપૂર્વક આયોજન કર્યું, પણ સાથે સાથે ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’માં 20 હપ્તા સુધી શું ખાવું, પીવું, હાઈડ્રોથેરપિનો કઈ રીતે ઉપયોગ કરવો, વગેરે વિષે લેખો લખ્યા. ચા-કોફીની પેદાશ અને વ્યાપાર પાછળ ગુલામો અને અશ્વેત મજૂરોનાં શોષણ છુપાયેલા છે, માટે તે છોડવાની ભલામણ કરી. ગાંધીજી સહુ પ્રથમ વીગન હતા તેમ કહી શકાય. તેમણે કેવી રીતે જીવવું તેનું એક પેકેજ આપ્યું. ફિનિક્સ સેટલમેન્ટમાં ગાંધીની મોટા ભાગની પરંપરાઓ સચવાઈ, કોઈ છૂટી પણ ગઈ. થોડો બદલાવ પણ આવ્યો, પરંતુ તેની તેની પાછળનાં મૂલ્યોનું હાર્દ હજુ જળવાયું છે. આથી જ તો ફિનિક્સ સેટલમેન્ટનાં કાર્ય, ઇતિહાસ અને તેના મહત્ત્વને જીવંત રાખવાં એ આપણી સહુની ફરજ થઇ પડે છે.

યુનેસ્કોના ગુડવિલ એમ્બેસેડર (રાજદૂત) અને સાંસ્કૃતિક બાબતોના આંતરરાષ્ટ્રીય સબંધો જાળવનાર દૂત તરીકે ખ્યાતનામ બનેલ હીવા સર[Hedva Ser]નું પણ આ વેબિનારમાં પ્રદાન રહ્યું. તેઓ શાંતિ, બંધુત્વ અને સહિષ્ણુતા જેવા ઉમદા માનવીય ગુણોને કળા દ્વારા રજૂ કરે છે અને વિશ્વભરમાં તેમની ગણના એક ઉત્તમોત્તમ માનવતાવાદી કલાકાર તરીકે થાય છે. યુનેસ્કોના પારિતોષિકો મેળવનાર આ સન્નારીનું કહેવું છે કે તેમનાં મોટા ભાગના શિલ્પો અને કલાકૃતિઓની પ્રેરણા તેમને ગાંધીના જીવન અને કાર્યમાંથી સાંપડી છે. સહઅસ્તિત્વ, બધા ધર્મો પ્રત્યે પરસ્પર માનની લાગણી, પ્રકૃતિ માટે આદરભાવ વગેરે જેવા ખ્યાલોને તેમણે કલામાં મૂર્તિમંત કર્યા છે. યુનેસ્કોનું પ્રતીક Tree of Peace એ હીવા સરની જ કૃતિ છે. તેઓ એ શિલ્પ દ્વારા યુવા પેઢીને શાંતિનો સંદેશ અને શિક્ષણ આપવા ચાહે છે. યુનેસ્કોના આંતરદેશીય વાટાઘાટો દ્વારા સંઘર્ષ નિવારણના આદર્શોને પોતાની કલામાં મૂર્તિમંત કરવાનો તેમનો પ્રયાસ છે તેમ કહ્યું. દુનિયામાં હરેક ક્ષેત્રે સ્થિરતા આવે અને રાજકીય પક્ષો વચ્ચે સંવાદિતા કેળવાય તે માટે સંઘર્ષ વાળા વિસ્તારોમાંથી આવતા ઊગતા કલાકારોને કેળવવા તેઓ સતત કાર્યરત રહે છે. “હું ગાંધીની દેણગી દુનિયા પાસે મુકવા માંગુ છું.” હીવા સરના આ વિધાનને સમજવા તેમની કૃતિઓ જોવી રહી. ફિનિક્સ સેટલમેન્ટ માટે A Road of Peace – શાંતિ પથ બનાવવાનો નિર્ધાર  તેમણે વ્યક્ત કર્યો.

વિક્ટર સાબેક [Victor Sabek] પણ આ વેબિનારના રસપ્રદ વક્તા હતા. તેમણે કેટલીક અર્થસભર વાતો કહી. ગાંધીની સાર્ધશતાબ્દીની ઉજવણી નિમિત્તે 14 આંતરરાષ્ટ્રીય નેતાઓને લક્ષ્યમાં રાખીને એક શ્રેણી તૈયાર થઇ છે, જે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, દક્ષિણ અમેરિકા, યુરેશિયા અને આરબ દેશોમાં ખૂબ લોકપ્રિય બની છે. તેનાથી ગાંધી અને ફિનિક્સ સેટલમેન્ટની મહત્તા વધુ ઉજાગર થઇ છે.

વિકટર સાબેક યુગોસ્લાવિયામાં જન્મેલા, જે બંને વિશ્વયુદ્ધોમાં ખેદાનમેદાન થઇ ગયેલું, એટલે તેમને શાંતિમય સમાધાનનું મહત્ત્વ બરાબર સમજાય. તેમના પિતાનો પરિવાર જર્મનીના કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પમાં કેદ થયેલો અને માતાનું કુટુંબ સ્વાતંત્ર્યની લડાઈમાં જોડાયેલું. તેમનાં માતા હિટલરના પ્રોગ્રમમાંથી નાસી છુટેલાં. પોતાના માતૃ અને પિતૃ પક્ષે બધા જાતિગત સમાનતા માટે લડેલા અને એટલે જ તો કદાચ વિક્ટર સાબાકે લિબિયા, સીરિયા અને યમનમાં યુદ્ધ પીડિત લોકોનાં કલ્યાણ માટે કામ કર્યું છે. એ બધા દેશો યુદ્ધ અને સંઘર્ષમાં ધરાશાયી થઇ ગયા, એ તેમણે નજરોનજર જોયું. પશ્ચિમી જગતમાં લાંબામાં લાંબો સંઘર્ષ કોલંબિયામાં 50 વર્ષથી ચાલ્યો આવે છે, હાલમાં વિકટર સાબેક ત્યાં કામ કરે છે. આથી જ ગાંધીના શાંતિમય સમાધાનના સિદ્ધાંતો કેટલા આજે પણ અને આજે તો વધુ પ્રસ્તુત છે એનો તેમને જાત અનુભવ છે. તેઓને લાગે છે કે સંસ્થાનવાદનું પ્રચલિત રૂપ હવે ખતમ થયું ગણાય, પરંતુ બીજા અનેક પ્રકારના સંસ્થાનવાદનો પ્રસાર, ખાસ કરીને આફ્રિકન દેશોમાં વધવાને કારણે સંઘર્ષો નિવારવા અને તેના નિરાકરણ માટે શાંતિમય ઉપાયો યોજવા અનિવાર્ય થઇ પડ્યા છે. 

ગાંધીના સાચાં વારસદાર સમાં તેમનાં પૌત્રી ઇલાબહેન ગાંધીએ આખા સમારંભનું સુંદર રીતે સમાપન કર્યું. આમ તો તેઓ મિતભાષી છે. એક શાંતિપ્રિય અને યુદ્ધ વિરોધી કર્મશીલ તરીકે અવિરત કાર્ય કરતાં રહ્યાં છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે કોવિદ-19થી સર્જાયેલી કટોકટી દરમ્યાન ગાંધીનાં મૂલ્યોનું મહત્ત્વ વધુ સમજાયું. આપણું જીવન આ કપરો કાળ વીતી ગયા બાદ, પહેલાં જેવું સામાન્ય નથી રહેવાનું. એ નવું સાહજિક જીવન શું હશે? આ ચેપી રોગ ગરીબ-ધનવાન વચ્ચેની ઊંડી ખાઈ સમાજને વિભાજીત કરી નાખે છે એની ખાતરી કરાવતો ગયો. બે દેશો વચ્ચે અને એક જ દેશની અંદર રહેલી અસમાનતા વિકરાળ સ્વરૂપે દેખાઈ આવી, જેને પરિણામે હિંસાના બનાવો પણ વધ્યા. લોકોએ એકબીજાં માટે કરુણા દર્શાવી, આગલી હરોળમાં કામ કરતાં કામદારો અને સામાન્યજને એકબીજાં પ્રત્યે હમદર્દી બતાવીને શુભ ઈરાદાથી મદદ કરી. આ જ વાત ગાંધીજીએ જીવીને બતાવી આપી હતી. આપણે આ ગુણોને અંકે કરીને નવું સમાજજીવન ઘડવું હોય તો આપણાં વલણો બદલવાં જોઈશે. પોતાનું અને બીજાનું જીવન કેમ સુધારવું એ વિચારીએ.

આજે એક વાત સ્પષ્ટ થઇ છે કે સમાજના કોઈ પણ વર્ગને પાછળ રાખીને જીવન શક્ય નથી  બનવાનું. ઉપરછલ્લી દેખાતો વિકાસ સંતુલિત નહીં રહે. તો બધાને કઈ રીતે મદદરૂપ થવું એ વિચારતા લાગે છે કે ‘સર્વોદય’ની વિચારધારા પાછી સમજીને અમલમાં મુકવી પડશે. ’આફ્રિકામાં ‘ઉબુન્ટુ’ પુનર્જીવિત કરવું જોઈશે. ભવિષ્યમાં વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ બનશે તો ફિનિક્સને આ સંદેશો ફેલાવવામાં સરળતા રહેશે. યુવા પેઢી આ કામ ઉપાડી લે અને નવું વિશ્વ રચે તેવી આશા રાખીએ. 

અંતમાં, ઇલાબહેને ગાંધીનું પ્રખ્યાત કથન ફરીને યાદ અપાવ્યું; “દુનિયામાં દરેકની ખોરાકની જરૂરિયાત સંતોષાય એટલું જરૂર છે, પણ દરેકના લોભને પોષે તેટલું આપણી પાસે નથી.” ફિનિક્સની આસપાસ જોશો તો ગરીબોની જરૂરિયાતોનું પ્રમાણ મળશે અને તેની બીજી બાજુએ તવંગરોના લોભનું પ્રદર્શન દેખાશે. આ સ્થિતિને ખતમ કરવા સાથે મળીને કામ કરીએ એ તેમની હાકલ હતી.

ફિનિક્સ સેટલમેન્ટને ક્વાઝુલુ નાતાલની રાષ્ટ્રીય ધરોહર હોવાનું સન્માનનીય સ્થાન પ્રાપ્ત થયું એ નિમિત્તે ઉપરોક્ત વકતાઓએ આપેલ સંદેશાઓ મહામારી બાદના યુગમાં જીવનની નવી રાહ શોધતી માનવ જાત માટે માર્ગદર્શનનું કામ કરશે.

e.mail : 71abuch@gmail.com

webinar for phoenix settlement

બેઠક — 1

ગાંધીજીનાં ચશ્માં એક જગવિખ્યાત પ્રતીક બની ગયાં છે. માત્ર બે દાંડલીઓ દોરે ત્યાં ગાંધીની પ્રતિમા ઊભી થાય. પરંતુ એ ચશ્માંમાંથી ગાંધી જે જોતા એ આપણે જોઈ શક્યાં છીએ ખરાં?

કોરોના મહામારી આવી એક દેશમાં સ્વાસ્થ્યની કટોકટી લઈને, પરંતુ જોતજોતામાં સારાયે વિશ્વમાં ફેલાઈ અને જે તે દેશોનાં આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય ક્ષેત્રો પર ભરડો લીધો. વૈજ્ઞાનિકો અને મેડિકલ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો તેને ઓળખવા, ખાળવા અને દૂર કરવા રાત ઉજાગરા કરે છે, અર્થશાસ્ત્રીઓ તેની આમ પ્રજા પરની અસરોનું નિરીક્ષણ કરે છે અને સરકારી હોદ્દેદારો પ્રજાને સહી સલામત રાખવા નિતનવા નિયમો અમલમાં મુકાવીને પોતાની ફરજ અદા કરે છે. દુનિયા આખીમાં આ રોગના નિવારણમાં બનતી આડખીલી રૂપ આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય અસમાનતા જે રીતે છતી થઇ રહી છે, તે આપણને ‘આપણે ક્યાં થાપ ખાધી, હવે શું કરવું?’ એવા આંતર ખોજ કરતા સવાલો પૂછવા ફરજ પાડી રહી છે. તેવામાં ઘણાં સંગઠનો ગાંધીના ગોળ ફ્રેઇમનાં ચશ્માંમાંથી જોઈએ અને કોઈ ઉકેલ જડી આવે એવી આશાએ તે વિષે ચર્ચા વિચારણા કરી રહ્યા છે.

26 જૂન ‘20ના રોજ કેરળ સ્થિત ‘સેન્ટર ફોર રૂરલ મેનેજમેન્ટ’ (CRM) દ્વારા આયોજિત એક વેબિનારમાં ભાગ  લેવાની તક મળી. લગભગ સોથી વધુ ભારતીયો અને દસેક જેટલા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધેલો. CRM કોટ્ટાયમ જિલ્લાના પેરુમપાઇકડુ (કેરળ) ગામમાં 1990માં સ્થપાયેલ એક સ્વતંત્ર રીતે કામ કરતું સંશોધન કેન્દ્ર છે. તેનું ધ્યેય ગરમ વિકાસ ક્ષેત્રે સંશોધન કાર્ય હાથ ધરવાનું, પ્રકલ્પોનાં મૂલ્યાંકન કરવાનું, તાલીમ આપવાનું, પરામર્શ કરવાનું અને તેને આધારે સામાજિક કાર્યોને હાથ ધરવાનું રહ્યું છે. 

એ વેબિનારના કેટલાક વક્તાઓના સંવાદ અહીં સંક્ષેપમાં પ્રસ્તુત છે. 

ડૉ. કે ગિરિસન

વેબિનારના સંચાલક ડૉ. કે ગિરિસન, કે જેઓ એસોસિયેટ પ્રોફેસર અને સેન્ટર ફોર પોલિસી અને એક્શન રિસર્ચના વડા છે તેમનું વક્તવ્ય ટૂંકમાં રજૂ કરું. ગાંધીજીનાં ચશ્માંમાંથી જોઈશું તો સ્વચ્છતા, આરોગ્ય અને જીવન પ્રણાલી જેવા મુદ્દાઓ તેમનાં લખાણો અને જીવન સાથે કેટલા અતૂટ રીતે સંકળાયેલ હતા તે દેખાશે. આજે તેમના અંગત તેમ જ જાહેર સ્વચ્છતાના વિચારો વધુ પ્રસ્તુત લાગે છે, તો શા માટે? એવું જ ગાંધીજીના અન્ય વિચારો આજ વધુ પ્રસ્તુત થતા જણાય છે. પરંતુ તેમને કેવી રીતે અનુસરવા એ સવાલ છે. આપણે તે કાળે પણ કહેવાતા વિકાસની દોટ શરૂ કરેલી તે તેમને મંજૂર નહોતી. એમનાં જીવન-કાર્યનાં અગણિત પાસાં હતાં જેમાંનું રાજકીય પાસું મુખ્ય ગણાય, પણ બીજાં પાસાં એથી ય વધુ મહત્ત્વનાં અને અસરકારક હતાં. વ્યક્તિગત અને જાહેર સ્વાસ્થ્યનો મુદ્દો એમને મન લગભગ સ્વતંત્રતા મેળવવા જેટલો જ મહત્ત્વનો હતો. ગાંધીજીએ પોતે કોઈ નિદાન કે સારવાર પદ્ધતિ નહોતી વિકસાવી, પણ વિવિધ પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કરીને પોતાના અનુભવો પરથી સ્વસ્થ અને તંદુરસ્ત જીવન જીવવાના નિયમો જરૂર આપ્યા. તેમના મતે રોગ થતો અટકાવવો એ દરદીને સાજો કરવા કરતાં હજારગણું અસરકારક છે. એટલે સાદી જીવન પદ્ધતિ, સમતોલ આહાર અને કસરત પર ભાર મુક્યો. દારૂ નિષેધ અને વ્યસન મુક્તિ માટે ઘણા પ્રયાસો કર્યા. આજે કોરોના વાયરસને ખાળવા આ જ બાબતોની સલાહ અપાય છે. વ્યક્તિગત જેટલું જ મહત્ત્વ તેમણે સામાજિક સ્તરના સ્વાસ્થ્યને મહત્ત્વ આપ્યું જે આજે દરેક દેશમાં પ્રચલિત થતું જોવા મળે છે. તેઓ માત્ર સિદ્ધાંતવાદી નહીં, એક ઉત્તમ અમલકર્તા પણ હતા. 

ગાંધીના જીવનકાળ દરમ્યાન અનેકવિધ ક્ષેત્રોમાંથી ખૂબ જ શિક્ષિત, શક્તિશાળી અને નિષ્ણાત હસ્તીઓથી માંડીને અત્યંત સાધારણ ગણાતા લોકો તેમના કાર્યમાં જોડાયા, બલિદાનો આપ્યાં; એટલું જ નહીં, તેમના ગયા પછી પણ કામ ચાલુ રાખ્યું. અને આજે 21મી સદીમાં પણ વિવિધ દેશોમાં અનેક વિષયો પર થતી ચર્ચામાં એટલા જ વૈવિધ્ય પૂર્ણ લોકો જોડાઈ રહ્યા છે એ ગાંધીનો જાદુ નહીં તો બીજું શું? એવા મહાનુભાવોમાંના એક તે જે.સી. કુમારપ્પા. તેઓ ગાંધીનું અર્થકારણ પૂરેપૂરું સમજેલા. તેમની વચ્ચે થોડા મતભેદો હતા ખરા, પણ ધ્યેય બંનેનું એક. કુમારપ્પાજીએ 1951માં કહેલું, ભારતે પશ્ચિમના કલ્યાણ રાજ્ય અને ગાંધીજીના સર્વોદય આધારિત અર્થવ્યવસ્થા વચ્ચે પસંદગી કરવાની છે. કમનસીબે ભારતની પંચવર્ષીય યોજનામાં એકેયનો સ્વીકાર ન થયો. લોકશાહી શાસન પદ્ધતિ અને મૂડીવાદી અર્થવ્યવસ્થાની જોડાજોડ દેશની કુલ ઉત્પાદન ક્ષમતા (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ્સ) અને ટકાઉ વિકાસની ધારણાઓ અપનાવી. ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ્સમાં ભારત આજે વિશ્વમાં સાતમા સ્થાને (ગૌરવ લેવા જેવી સિદ્ધિ) છે, તો ટકાઉ વિકાસની મુલવણીમાં 115મા સ્થાને, અને હેપીનેસ ઇન્ડેક્સમાં તો છેક 132માં સ્થાને છે. આમ શા કારણે બન્યું? નાણાં આધારિત વિકાસ નહીં પણ માનવ આધારિત વિકાસ, કે જેમાં દેશના નાગરિકોનું શારીરિક તેમ જ માનસિક સ્વાસ્થ્ય જ તેની સાચી મૂડી છે, પ્રજાનું દીર્ઘ આયુ, જ્ઞાનનો ફેલાવો અને જીવન ધોરણમાં આવેલ સુધારો એ જ વિકાસની સાચી પારાશીશી છે એ આપણે ભૂલી ગયાં. ભાવિ પેઢીના અસ્તિત્વના ભોગે ન થાય તેવા વિકાસને ટકાઉ વિકાસ કહેવાય. કુમારપ્પાજીએ ફરી ફરી વાપરી શકાય તેવી ઉર્જા પેદા કરવા પર ભાર મુકેલો. કુદરત આપણો મહાન શિક્ષક છે, તેને નજરઅંદાજ કરશે તે સમાજ વિઘટિત થઇ જશે. આપણી પૃથ્વી પાસે છે તેટલી સમૃદ્ધિના દાયરામાં રહીને પ્રગતિ કરવામાં ડહાપણ છે. લોકશાહી અને નાગરિક સ્વાતંત્ર્ય એ એકબીજાના પર્યાય નથી. લોકશાહીમાં નિષ્પક્ષ ચૂંટણી એ મુખ્ય શરત ખરી, પરંતુ લઘુમતી કોમ સહિતના તમામ નાગરિકોના માનવ અધિકાર જાળવવા એટલું જ અનિવાર્ય પાસું છે. ખરું જોતાં વિકાસના ક્રમમાં માનવની પ્રસન્નતા પ્રથમ સ્થાને, બીજે ક્રમે માનવ અધિકાર અને ત્રીજે સ્થાને કુલ મહેસૂલી આવક હોવી જોઈએ. શરીર અને હૃદયને જોડે તેવા વિકાસનો ખ્યાલ આપનારા ગાંધી પહેલા માનવ હતા. 

પ્રોફેસર માર્ક લિન્ડલી

ઔરંગાબાદ સ્થિત ‘મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી’ના પ્રોફેસર માર્ક લિન્ડલીએ ઉદ્ઘાટન સમયના વક્તવ્યમાં ખૂબ મનનીય વાતો કહી. એમની વાતો એમના જ શબ્દોમાં, “દુનિયામાં અન્ય કોઈ દેશ એવો સદ્ભાગી નથી કે જેને ગાંધી જેવા પ્રગાઢ શાણપણ ધરાવનાર વ્યક્તિ એક રાષ્ટ્રપિતા તરીકે સાંપડે. અને એ ભારતની એક અનોખી સાંસ્કૃતિક ધરોહર છે. તમારા હૃદયમાં તેમનું સ્થાન એટલું દ્રઢપણે કોરાઈ ગયું છે કે કોઈ પણ આપત્તિના સમયે તમે સહજ રીતે ‘ગાંધીજી હોય તો શું કરે?’ એવો સવાલ પૂછી શકો એટલા તમે સદ્ભાગી છો. જો કે મને એમ લાગે છે કે આપણે ગાંધીનાં ચશ્માં દ્વારા જે કઇં જોવા કોશિશ કરીએ તેમાં આપણી પોતાની વિષ્લેષણાત્મક મૂલવણી પણ ઉમેરવી જોઈએ. તેનાં બે કારણો છે : એક તો એ કે ગાંધી પોતે એક માનવ હતા, એમણે કેટલીક ભૂલો કરેલી અને તેને આપણે દોહરાવએ તે મૂર્ખામી ગણાશે. ઉદાહરણ તરીકે તેમણે રસી મુકાવવાનો વિરોધ કરેલો, તો શું કોરોના વાયરસ માટે રસી મુકાવવાના પ્રસ્તાવને આપણે તદ્દન રદિયો આપવો જોઈએ? બીજું, તેઓ પોતે જ ઇચ્છતા હતા કે આપણે સહુ પોતપોતાની વિવેકબુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને સ્વતંત્રપણે નિર્ણય લઈએ. એમણે ખુદ 1940માં ગાંધી વિચારને અનુસરનારાઓને કહેલું, “એવા ગાંધીવાદને દફનાવી દેજો, જો એ ભૂલો કરવા પ્રેરે. તમારે મારા અનુયાયીઓ નથી થવાનું, પણ તમે મારા સહપાઠીઓ છો, સહયાત્રીઓ છો, સહકાર્યકરો છો.” ત્રીજી વાત એ છે કે આજના યુગમાં એવા કેટલાક સંયોગો વર્તમાન છે જે ગાંધીની જાણમાં નહોતા, જેમ કે કોરોના વાયરસને કારણે જાહેરમાં મુખવટો પહેરવો પડે એવી પરિસ્થિતિની તેમણે કલ્પના પણ નહીં કરી હોય. 

1890ના વેજિટેરિયન સોસાયટીના પદકમાં ગાંધીના દ્રષ્ટિકોણને યોગ્ય રીતે પ્રગટ કરતા ત્રણ સૂત્રો આજે કોરોના મહામારીના સમયમાં બંધબેસતા લાગે છે. તેના ત્રણ આદર્શો હતા. પહેલો humanitas. આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ તેમણે સેવાગ્રામમાં રક્તપિત્તથી પીડાતા પરચુરે શાસ્ત્રીની સેવા દ્વારા પૂરું પાડ્યું. સારી સ્થિતિના આપણા જેવા કેટલાક લોકોને આજે થાકેલાં અને ભૂખ્યાં એવાં હજારો લોકોને મદદ કરીને ગાંધીનું અનુસરણ કરવાની તક છે. માનવતાનું બીજું ઉદાહરણ કસ્તૂરબા આગાખાન મહેલમાં ન્યુમોનિયા થવાથી અત્યંત નબળાં થઇ ગયાં ત્યારે તેમને પેનેસિલીનનું ઇન્જેક્શન ન આપવાના નિર્ણયનું છે. તેઓએ કસ્તૂરબાના દર્દને ઓછું કરે તેવી સારવાર આપીને પોતાના ખોળામાં પ્રાણ ત્યાગવાની તક આપી. ગાંધીજીએ 20 અને 30ના દાયકામાં સ્પષ્ટ રીતે ભારપૂર્વક કહેલું કે જ્યાં દરદીને સાજા થવાની કોઈ સંભાવના ન હોય અને બેભાન અવસ્થામાં પીડા ભોગવવાની શક્યતા હોય તેવા સંયોગોમાં સ્વેચ્છા મૃત્યુનું સમર્થન કરવું યોગ્ય છે. આપણા વિચારો એમના કરતાં અલગ હોય તો પણ તમે એટલું તો સ્વીકારશો જ કે તેમનું પ્રેરક બળ માનવતાનું હતું. આજની મહામારીમાં આર્થિક વિટંબણાને કારણે નિરાધાર હાલતમાં હોય તેમને પોતાનું ગૌરવ જાળવીને શાંતિથી મૃત્યુ પામવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ.

જ્યારે ગાંધીજીએ શાકાહારી લોકો પાસે scienticaનો ખ્યાલ મુક્યો ત્યારે તેમનો હેતુ પોષક આહારના વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનની જાણકારી પ્રાપ્ત કરવાનો હતો. કાળક્રમે ગાંધીજીએ પણ પશ્ચિમી મેડિકલ વિજ્ઞાન અને દવાઓ બનાવવાની પદ્ધતિને સ્વીકારેલી; એટલું જ નહીં, ભારતમાં જીવ રાસાયણિક શાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોને આધારે દવાઓ બને તેવું ઈચ્છેલું. આથી જ તો ખ્વાજા અબ્દુલ હામિદ કે જેઓ 1921માં સાબરમતી આશ્રમમાં સત્ય અને અહિંસાના પાઠ ભણવા રહેલા તેમણે શરૂ કરેલ CIPLAની મુલાકાત લીધી જેથી તેમને એ દિશામાં કામ કરવાનું પ્રોત્સાહન મળે. ગાંધીજીની એક જાણીતી તસ્વીર માઇક્રોસ્કોપનો ઉપયોગ કરતી જોવા મળે છે, જે એ સ્થળે લેવાયેલ છે. ગાંધીજી રક્તપિત્તના સૂક્ષ્મ ઘટકો જોતા હતા તેની એ તસ્વીર છે.

વેજિટેરિયન સોસાયટીના પદકમાં લખેલ ત્રીજો આદર્શ naturaનો હતો. સમય જતાં ગાંધીજી કુદરતી ઉપચારના સમર્થક બન્યા અને જળચિકિત્સા અને માટી ચિકિત્સાનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ કરતા થયા. પશ્ચિમમાં ખાસ કરીને ઇંગ્લેન્ડ, ઇટલી અને અમેરિકામાં કુદરતી ઉપચારનો સંદર્ભ ઔષધિ પાણીવાળા ઝરાની સારવાર લેવા જનારા ધનિક લોકો વિલાસી ખાણું ખાય તેની સાથે જોડાયેલો છે. જર્મનીના માટીના ઉપચારો કરતું સેનેટોરિયમ ગાંધીને પસંદ પડેલું. ભારતના લાખો લોકોને આવી સારવાર પૂરી પાડવા માટે કોઈ સવલત પૂરી પાડે તો ઉત્તમ કામ થશે. મેં આનો ઉલ્લેખ ખાસ એટલા માટે કર્યો છે કે ગાંધી વિચારે રંગાયેલા ડૉ. અભય બંગે તાજેતરમાં મેડિકલ જર્નલ The Lancetને 1350 શબ્દોનો એક પત્ર લખ્યો, જેમાં જણાવ્યું છે કે “આધુનિક મેડિકલ વિજ્ઞાને હજુ સુધી કોવિદ-19ની કોઈ અસરકારક સારવાર નથી શોધી કાઢી, તો ગાંધીની કુદરતી ઉપચારની રીત – કે જે શરીર કુદરતી રીતે દર્દ મટાડવાની શક્તિ ધરાવે છે તો તેને તેનું કામ કરવા દેવું એ છે અને એ પદ્ધતિ મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં કામ આવશે.” તો એ વિચારને માન્યતા આપી તેનો કોરોનાના ઈલાજ માટે ઉપયોગ કરવા ભલામણ કરી. 

એ naturaનું સ્વાસ્થ્યને લગતું બીજું એક પાસું છે. કુદરતી વાતાવરણ કે જેમાં દરેક વ્યક્તિને પૂરતા પ્રમાણમાં અતિ આવશ્યક સેવાઓ અને દૂષણ રહિત હવા અને પાણી પૂરું પાડવાની આધુનિક યુગની ક્ષમતાનો અભાવ છે. આ ખરેખર એક કરુણ પરિસ્થિતિ છે કેમ કે તે માનવ જાતે જ ઊભી કરેલી છે, અને આપણને હાલમાં જ એનો અહેસાસ થઇ રહ્યો છે કે તે કેટલી ઘાતક અને કરુણ થઇ શકે. હાલની મહામારી એ કોઈ તદ્દન અણધારી ઘટના નથી. “The Origin and Prevention of Pandemics” (2010) લેખમાં તે વિષે આગાહી કરવામાં આવી હતી. કોરોના ઉપરાંત મનુષ્યના વર્તનને પરિણામે સંભવે તેવી બીજી દુર્ઘટનાઓ વિષે પણ આગાહી કરવામાં આવી છે. 

1890ના વેજિટેરિયન સોસાયટીના એ પદકમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે એ ત્રણ આદર્શોમાં આ મહામારીમાંથી બચેલા લોકોને તેના પરથી ગાંધીના કેટલાક મુદ્દાઓ શીખવા મળ્યા છે તેને સમાવી નહીં શકાય. તેમાંના એક છે ‘સ્વદેશી’ અને ‘સ્વરાજ’, કે જે પછીથી ખૂબ જ મહત્ત્વના પૂરવાર થયા. તેમણે એ વાતને વારંવાર દોહરાવી કે જે લોકો સ્વાસ્થ્યના નિયમોનું પાલન કરશે તેઓ વૈદકીય સારવારની જરૂર પડે તેટલા બીમાર કદી નહીં પડે. મને એક બાજુથી આ વિચાર વધુ પડતો આશાવાદી લાગે છે, અને બીજી બાજુથી મને લાગે છે કે કોઈ ડૉક્ટર ગાંધીના ‘માનવીનું શરીર ધર્મક્ષેત્ર અને કુરુક્ષેત્ર એ બંને છે. જ્યાં સુધી એ ધર્મક્ષેત્ર છે ત્યાં સુધી તેને સ્વસ્થ રાખવું તે દરેકની ફરજ છે’ એ સિદ્ધાંતની અવગણના કરી શકે તેમ નથી. આ મહામારીને વધુ જીવલેણ બનાવવામાં જે લોકોએ પોતાના શરીરને સારી હાલતમાં રાખવાની કાળજી ન લીધી હોય તેમનામાં અન્ય ચેપી અને ચેપી ન હોય તેવા રોગોની હાજરી કારણભૂત છે. આવી સૂક્ષ્મદ્રષ્ટિને પશ્ચિમના અર્થશાસ્ત્રીઓ ‘માઈક્રો (micro)’ વિચારધારા કહે છે, એટલે કે વ્યક્તિગત વર્તન વિષે ધ્યાન આપવું. આ મહામારીની ઘટનામાંથી ગાંધીની ‘માક્રો (macro)’ દ્રષ્ટિ શીખવા જેવી છે; જેના પરિણામ રૂપે હવે આપણે પહેલાના જેવી જ  અર્થ કે રાજ્ય વ્યવસ્થા તરફ પાછા ન જવા જોઈએ. આપણી ભૌતિક જરૂરિયાતો વિષે જોઈએ તો, આપણે સમજવું જોઈએ કે આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે જ્યારે કોઈ દેશની અર્થવ્યવસ્થાનો એટલો વિકાસ થયો હોય કે જેમાં તેનું કુલ ઉત્પાદન પૂરતું હોય, તેની વહેંચણી તેના નાગરિકોની મૂળભૂત જરૂરિયાતો સંતોષાય એવી રીતે થઇ હોય, તો તેના અર્થકારણના ઉદ્દેશો મોટા એકમોને કેન્દ્રમાં રાખનારા નહીં પણ લઘુ એકમોને કેન્દ્રમાં રાખવાના હોવા જોઈએ. ભારતના લોકોની મૂળભૂત જરૂરતોને પોષવા વ્યક્તિગત સ્વરાજના ખ્યાલનો અમલ કરવાની અને સરકારના શાણપણની જરૂર પડશે. છેવટ એ જરૂરતોને ઘટાડવી અને હાલના દરે થતા પર્યાવરણના વિનાશને પલટાવવા કટિબદ્ધ થશું એવી આશા રાખીએ. આ સમસ્યા માટે મારો આ દ્રષ્ટિકોણ છે. તમને ગાંધીજી તેનો હલ શોધવા સહાયરૂપ થાય તેવું ઈચ્છુ.” 

•

બેઠક — 2 

જ્હોન મૂલકટ્ટુ

પરિસંવાદના ત્રીજા વક્તા જ્હોન મૂલકટ્ટુ(John Moolakattu)એ (કેરાલા યુનિવર્સિટીમાં ઇન્ટરનેશનલ રિલેશન એન્ડ પોલિટિક્સના પ્રોફેસર) કોવિડ 19 એન્ડ ગાંધીઅન સેલ્ફ રિલાયન્સ (કોવિદ 19 અને ગાંધીનો સ્વનિર્ભરતાનો સિદ્ધાંત) વિષે વિષદ ચર્ચા કરી.

કોવીડના ફેલાવાની સાથે માનવ વપરાશની વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેંચાણની સાંકળ તૂટવા લાગી અને એથી એ સાંકળમાં કોણ કેટલું મહત્ત્વનું કામ કરે છે, તેઓ કેટલું કમાય છે, કોણ ભૂખે મરે છે, કોણ વધુ કષ્ટ સહન કરે છે એ સ્પષ્ટ થયું. આથી વૈશ્વિકરણના ખ્યાલની કસોટી થઇ. આ મહામારી આમ તો સ્વાસ્થ્યની આપત્તિ લઈને આવી, પણ તેની સાથે રાષ્ટ્રવાદ, સીમા સુરક્ષા અને બેકારી જેવા અનેક આર્થિક-રાજકીય મુદ્દાઓ સંકળાયા. આ પરિસ્થિતિ સારાયે વિશ્વને ભરડામાં લઇ બેઠેલ છે એ વાત ખરી, પણ તેના હલ માટે સ્થાનિક સ્તરે નિર્ણયો લેવા પડે તે હકીકત સમજાઈ. આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર પર આધાર રાખવાનું કેટલું જોખમ ભર્યું છે અને દરેક રાષ્ટ્રે આત્મનિર્ભર બનવું કેટલું અનિવાર્ય છે એ સમજાયું. દરેક દેશે પોતાની સીમાઓ અને અર્થતંત્રની રક્ષા કરવી પડશે તેવી સ્થિતિની આગાહી કોઈએ નહોતી કરી. આત્મનિર્ભરતા એટલે બધો માલ સ્થાનિક સ્તરે પેદા થાય, જેમાં સ્થાનિક લોકો કામ કરે, સ્થાનિક સ્તરે નિર્ણયો લેવાય અને સમસ્યાઓ હલ થાય, જેથી બીજા પર આધાર રાખવો ન પડે તેવો અહેસાસ થયો. ગાંધીજી એમર્સનથી પ્રભાવિત થયેલ. એમર્સને લખેલું, જો અમેરિકન પ્રજા આત્મનિર્ભર હોત તો ગુલામો ન ખરીદ્યા હોત. કેવી સત્ય હકીકત? 

આમ તો સ્વનિર્ભતા એ માનવ જાત જેટલો જૂનો ખ્યાલ છે જે સમાજના નીચલા સ્તરના લોકોથી શરૂ થવો જોઈએ, અત્યારે એ ઉપરથી, એટલે કે સરકાર તરફથી આવે છે. દરેક ગામડું એક પૂર્ણ કેન્દ્ર બને અને પંચાયત પોતાને આખી દુનિયા સામે રક્ષણ આપી શકે તેવી શક્તિશાળી બને તો જ આત્મનિર્ભરતા સાર્થક થાય. ગ્રામ સ્વરાજ એટલે પાડોશીથી પણ સ્વતંત્ર અને છતાં આખા વિશ્વના એકમો પર પરસ્પરાધારિત વ્યવસ્થા એ સમજવું જોઈતું હતું. માત્ર કાયદાઓ, નિયમો અને સર્ક્યુલર્સથી નહીં, દરેક વ્યક્તિના સ્વનિયમનથી સાચી લોકશાહી – સ્વરાજ આવે એમ ગાંધીએ કહેલું. આવું સ્વરાજ લાવવા દરેક નાગરિકમાં નિર્ભયતા, આત્મવિશ્વાસ, આત્મસન્માન અને પોતાના મૂલ્યો તથા સંસ્કૃતિ માટે આદર હોવા જરૂરી છે. આવી સ્વાયત્તતા ખાધા ખોરાકીના ઉત્પાદનમાં હોવી સહુથી વધુ અગત્યની છે, જેથી ખોરાકને એક શસ્ત્ર તરીકે કે શોષણના સાધન તરીકે વપરાતું રોકી શકાય. આમ બને તો સ્થાનિક પ્રજાની સર્જનાત્મકતા સજાગ થાય, સામાજિક સુસંવાદિતા વધે, પરસ્પર માટે વિશ્વાસ વધે, ટેક્નોલોજીનો વિકાસ થાય, ઉત્પાદન કરનારા જુદા જુદા ઘટકો માટેનો અજાણ્યાપણાનો ભાવ ઘટે, બધા ઘટકો વચ્ચે પરસ્પરાવલંબન કેળવાય અને એટલે સ્પર્ધા અને આક્રમકતા ઘટે.

સ્વનિર્ભર અર્થ વ્યવસ્થા બીજા દ્વારા થતું શોષણ અટકાવે અને પોતાની સ્વાયત્તતા ખીલવે, જે વ્યક્તિ, સમૂહ, ગામ અને સારાયે દેશને સ્વતંત્રતા બક્ષે એ નફામાં. ગાંધીના મતે સ્વદેશીનો અર્થ જાત ઉત્પાદનથી મેળવેલ પૂરતો પુરવઠો અને સ્વરાજનો અર્થ સ્વનિર્ભરતા હતો. અને એ સ્વનિર્ભરતા માત્ર આર્થિક સંદર્ભમાં જ નહીં પરંતુ આધ્યાત્મિક બાબતમાં કે જે દૂરના લોકોને બાદ કર્યા વિના સહુથી નિકટના લોકોની સેવા કરવા પ્રેરે તેનો પણ સમાવેશ હતો. ભૌતિક વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપાર ઉપરાંત સ્વની અસ્મિતાની જાળવણી અને સ્વાધીનતાની બાબતમાં પણ આત્મનિર્ભર હોવું જરૂરી માનેલું એમણે. આ ખ્યાલને આજે આપણે રાષ્ટ્રવાદની સાંકડી સીમામાં બાંધી દીધો છે. ખરું જોતા જ્યારે આપણે બીજા એકમો સાથે સહકારથી કામ કરીએ ત્યારે ખરા  સમાન કક્ષાએ જોડાઈએ છીએ. સ્વદેશીની ભાવના ધર્મની બાબતમાં પણ લાગુ પડે. જીવનના દરેક આયામોમાં તમારા તરફથી ઉદારતા કરુણાના રૂપમાં બીજા તરફ વહે. અન્ય ધર્મને સમજવા કે સ્વીકારવા ધર્મ પરિવર્તનની જરૂર નહીં. ગાંધીએ સ્વાસ્થ્યની બાબતમાં પણ આત્મનિર્ભરતાની વાત કરેલી. પોતાના પરિવારને પ્રાણી કે માનવ શરીરનું વિચ્છેદન માન્ય ન હોવાથી ગાંધીજી ડોક્ટર ન બની શક્યા, પણ પોતાના પિતાની વફાદારીપૂર્વક સેવા કરવાથી માંડીને બોઅર અને ઝુલુ સામેની લડાઈ વખતે એમ્બ્યુલન્સ કોરમાં કામ કરીને તથા ભારતમાં રક્તપિત્ત અને પ્લેગના દરદીઓની સારવાર કરીને આરોગ્યની આપત્તિ વેળાએ પણ જાતને ખપાવી દઈને પણ સ્વાયત્ત કેમ રહેવું તેનાં અનેક ઉદાહરણો પૂરાં પાડ્યાં. 

ડૉ. જે.સી. કુમારપ્પા

એમના મતે માણસ કુદરતી નિયમોથી વિરુદ્ધ જીવન જીવે એટલે રોગનો ભોગ બને. એમ છતાં જરૂર પડ્યે મેડિકલ સારવાર અને ઓપરેશનની જરૂરત પણ તેમણે સ્વીકારી. ગાંધીજીએ લખેલ નાકડી પુસ્તિકા ‘આરોગ્યની ચાવી’ ઘણા લોકોએ વાંચી. એ જ રીતે શિક્ષણમાં પણ સ્વનિર્ભરતા રાખવી હિતાવહ એવું તેમનું દ્રઢ મંતવ્ય હતું. સ્વભાષાના માધ્યમથી અપાતું અને સ્થાનિક પ્રજાના જીવનને પોષે તેવું; નહીં કે વિદેશથી આયાત કરેલું શિક્ષણ જરૂરી છે એવી તેમની માન્યતા હતી.

આ બધાનો સારાંશ એ કે બીજા ગામ કે પ્રાંતો કે દેશો સાથે જે કઇં વસ્તુઓ પોતાના પ્રદેશમાં ન ઉગાડી કે બનાવી શકાય તેવા માલની લે-વેચ જરૂર થાય, પણ પરસ્પર અને સહકારી વ્યાપારના ધોરણે હોવાથી બધાની સ્વાયત્તતા જળવાઈ રહે. પોતાના કુટુંબની સેવા ન કરીએ તો આખા ભારતની કે દુનિયાની સેવા કરવાની વાત કરીએ એ અહંકાર છે. એટલે ગાંધીજીએ પોતાના પરિવારની સેવા – આખા દેશની સેવા – આખી માનવજાતની સેવા એવું સમીકરણ આપ્યું. તમે પડોશીને મદદ કરો, એ બીજા પાડોશીને સહાય કરે અને એવી રીતે સ્નોબોલની માફક દુનિયા આખીને મદદ થાય. એટલું સમજવું રહ્યું કે સ્વદેશી માલના આગ્રહીને વિદેશી માલ કે લોકો માટે દુષ્ટ ભાવ ન હોય.

હાલમાં ભારતના વડાપ્રધાન મોદીએ આત્મનિર્ભરતાના પાંચ સ્તંભ ગણાવ્યા છે. પહેલો સ્તંભ અર્થકારણ. ગાંધી ક્રમશઃ વૃદ્ધિમાં અને એ સિદ્ધ થયે મોટા કૂદકા મારવામાં માનનારા હતા. બીજો સ્તંભ તે વ્યવસ્થાકીય માળખું. એ એવું હોવું જોઈએ કે તે ભારતની ઓળખ સમું હોય જેમ કે રસ્તાઓ, વીજળી અને વાહનવ્યવહારની સુવિધાઓ. ત્રીજો સ્તંભ, તે પારંપરિક નિયમોમાં બંધાયેલ નહીં પરંતુ 21મી સદીને અનુરૂપ ટેક્નોલોજી પર આધારિત વ્યવસ્થા. ચોથો સ્તંભ તે લોકશાહી, જેનું કેન્દ્રબિંદુ માનવસંપત્તિ છે. અને પાંચમો સ્તંભ તે બજારની માગ. બજારની માગ અને પુરવઠો એ કોઈ પણ દેશના વિકાસ માટેની મૂળ મૂડી છે, એટલે તો એ વિચારને અનુસરતા લોકો માગ વધારવા માંગે છે. તેમને મૂડીવાદ નથી છોડવો. આ  ઉદારમતનો નમૂનો છે જેમાં વસ્તુઓનું પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉત્પાદન કરવું અને ટેક્નોલોજીનો ભરપૂર ઉપયોગ કરવો વગેરે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. આવી આત્મનિર્ભરતા પાયાના સ્તરની નથી. માગ અને પુરવઠા આધારિત અર્થવ્યવસ્થાના પરિણામો હમણાં જોઈએ છીએ. શહેરો ગામડાંને અને એક પ્રાંત બીજા પ્રાન્તનું અનેક રીતે શોષણ કરે અને પ્રાંતીય અસમાનતા વધે.

આજે રાષ્ટ્રવાદ સાથે ઉદારીકરણ ભેળવાયું, જેથી કરીને દેશના રાજ્યો અને એક દેશ બીજા દેશો પર સતત આધાર રાખનારા બની ગયા. આ સરકારી આદેશને અનુસરવાથી આપણે કેટલીક બાબતોમાં જ આત્મનિર્ભર થઈશું; જો કે તેમાં પંચાયત સ્તરે કામ કરવાનો ઉલ્લેખ થયો છે ખરો. તેમાં આર્થિક વૃદ્ધિ પર ભાર મુક્યો, પરંતુ પર્યાવરણના પ્રશ્નો વિષે મૌન સેવાયું, સમાન અને ન્યાયી વિતરણ વ્યવસ્થા વિષે કોઈ વાત નથી કરી. લોકોની વસ્તુઓ માટેની લાલસાને બઢાવો આપીને માગ વધારો એ આ સૂત્રનો મુદ્રાલેખ છે. આપણા દેશની પ્રજા સાથે એ કોઈ વસ્તુ હોય તેમ વર્તવામાં આવે છે, ખાસ કરીને ગરીબ અને સ્થળાંતર કરતા મજદૂરો. એટલે જ તો કોરોના કાળ દરમ્યાન તેમને ઢોરની માફક એક સ્થળેથી બીજે સ્થળે હાંકે છે અને ઘરની બહાર નીકળે તો પોલીસના ડંડાના માર ખાય છે.

ખરેખર તો ગાંધીએ એક જાદુઈ મંત્ર આપેલો; “કોઈ પણ પ્રકારનું આયોજન કરતાં કે નિર્ણય લેતાં પહેલાં ગરીબમાં ગરીબને તમારી નજર સામે મૂકો અને જાતને પૂછો, તમારું આ પગલું તેને લાભકર્તા છે? જવાબ ‘હા’માં હોય તો જ આગળ વધો.” આપણે તેમના આ માદળિયાને પહેલેથી જ એક બાજુ હડસેલી દીધું. આધુનિક યુગની વ્યાખ્યા પ્રમાણેની વિકાસની ધખનામાં ગાંધીના આદર્શોથી તદ્દન વિપરીત દિશામાં ગયા, બહુ દૂર નીકળી ગયા. હવે પાછા જવું સહેલું નથી લાગતું. ગાંધી કહેતા તેમ ‘એક ડગલું બસ થાય’ એ સમજીએ. એ એક ડગલું દરેકે પોતે ભરવું પડશે. તો જ નિરંકુશ ઔદ્યોગિકરણ અને અંધાધૂંધ આધુનિકતાની બૂરી અસરને રોકી શકાશે. જો આપણે પહેલેથી ગાંધી ચિંધ્યા માર્ગે ચાલ્યા હોત, તો જે પ્રકારની અર્થવ્યવસ્થા, રાજકારણ અને સમાજવ્યવસ્થા રચાઈ હોત તે સ્વર્ગીય હોત. પણ હવે ઊભા રહીને સાચી દિશામાં ચાલવાનું શરૂ કરીએ તો પણ સદીઓની સિદ્ધિને 50 વર્ષમાં ધૂળધાણી કરી તેવા વિફરેલા વિકાસની અસર કઇંક હળવી થાય.

એવો સવાલ જરૂર થાય કે વૈશ્વિકરણના જમાનામાં આત્મનિર્ભરતાનું સ્થાન શું? ઉત્તર એ છે કે મોટા ઉદ્યોગો કે મૂડીવાદને સાવ ખતમ ન કરી શકાય, પણ સહકારી ઉત્પાદન અને વેચાણની ચળવળને વેગ આપીને તેની ખરાબ અસરોને ખાળી શકાય. વિકેન્દ્રિત નાણાકીય વ્યવસ્થા કામ આવે. સ્થાનીય સ્તરે મોટા ભાગનો માલ પેદા થાય તો બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓની નાગચૂડમાંથી છૂટી શકાય, જો કે એ માટે હિંમત કરનારા ઓછા છે. પેલી વ્યવસ્થા બહુ ફાવી ગઈ છે. સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને બજારોમાં મોટી વેપારી કંપનીઓ માટે ઉત્પાદન અને વેપાર થાય તેનું મહત્ત્વ સમજવું જોઈશે. ઘણા લોકો દ્વારા જરૂર પૂરતા માલના ઉત્પાદનને બદલે થોડા કામદારો દ્વારા જથ્થાબંધ વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાની ઘેલછાથી ભારે મોટું નુકસાન થયું. હવે તેનો ઉપાય શોધવો રહ્યો.

જ્હોન ચુલ્લાથરાઈ

અહિંસક માર્ગે સંઘર્ષ નિવારણના ક્ષેત્રમાં નિષ્ણાત જ્હોન ચુલ્લાથરાઈ(John Chullatharai)એ Social dinstancing and course correction વિષય પર મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી. તેમનું કહેવું એ છે કે કોરોના મહામારીનો ઝડપી અને વિશ્વવ્યાપી પ્રસાર થવાથી સરકારોના આદેશથી લોકોએ ડરના માર્યા લોકડાઉન અને સોશ્યલ સિસ્ટન્સના નિયમોનું ચુસ્તપણે પાલન કર્યું, જેથી દુનિયા આખી થંભી ગઈ. સોશ્યલ સિસ્ટન્સ રાખવાનો હેતુ સારો છે, પરંતુ ભારતીય સમાજના સંદર્ભમાં એટલો ઉપયુક્ત નથી. ભારતીય સમાજરચના એવી છે કે એ નિયમોને બહાને આપણા મજૂર બંધુઓને દૂર રાખવામાં આવ્યા. પિતા બીમાર થાય, ઘરનું ભાડું ન ભરી શકે તો દીકરી ગામ છોડીને 1,200 કિલોમીટર સાઇકલ પર તેને વતન લઇ જાય એવા અનેક કિસ્સા બન્યા. ભૂખ્યાં, બેકાર અને બેઘર લોકોનાં ટોળે ટોળાં પગપાળા જીવ બચાવવા નાઠાં. 

આપણે સોશ્યલ સિસ્ટન્સને અક્ષરશઃ લીધું. તેમાં સ્થળાંતરિત, નાના ઉદ્યોગ ધરાવતા અને સ્વરોજગારી પર નભતા લોકો ખરા અર્થમાં માર્યા ગયા. નાના દુકાનદારો, ચાની કીટલી ફેરવનારાઓ અને પ્રવાસનના વ્યવસાય પર નભતા માર્યા ગયા. આમ જુઓ તો દરેક પ્રકારના સંકટમાં અર્થકારણને અંતે તો ફાયદો જ થતો હોય છે, પણ તેમાં કોને ફાયદો થાય છે? છૂટક વેપાર કરનારા નાના વેપારીઓને નહીં, મોટા ઉદ્યોગપતિઓ, બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ અને ધનાઢ્ય લોકો જ ફરી તેમાંથી કમાણી કરે અને તે પણ છેવાડેના લોકોના જીવના ભોગે એ આપણે જોયું. આપણને સોશ્યલ સિસ્ટન્સ (સમાજથી અંતર રાખવું) નહીં પણ crowd dinstancing – મોટા સમૂહ-ટોળાંથી અંતર રાખવાની જરૂર હતી. આપણે ત્યાં ગરીબ-તવંગર, નીચલા-ઉપલા વર્ગ, ઊંચા સ્તરની ટેક્નોલોજી જાણનારા- પ્રાથમિક ટેક્નોલોજી જાણનારા વગેરે ભેદભાવો તો છે જ. ધર્મ અને જ્ઞાતિની ખાઈ પૂરવાની હતી, તે હવે વધુ પહોળી થઇ.

ગાંધીએ પણ અંતર વધારવાની વાત કરેલી, પણ કોના વચ્ચે અને કેટલું? તેમણે no more – no less એટલે કે અમુક મર્યાદાથી વધુ નહીં કે તેનાથી ઓછું નહીં એવી વાત કહેલી. તેમાં કાયમ માટેના અંતરની તો ગુંજાયેશ જ નહોતી. આ વાત જરા સમજીએ. તેમની સ્વદેશીની વાત સ્વીકારવાથી અંતર જળવાય. તેમના મતે ટેક્નોલોજી જરૂર સ્વીકારવી, પણ એવી કે જે વ્યક્તિ કેન્દ્રી હોય, નફાને લક્ષ્ય ન માને, તે કુદરતના નિયમોને અનુસરે તેવી હોય. મોટી કંપનીઓ નાના ગામ માટે માલ પેદા ન કરે. સ્વદેશીનું વલણ મજૂરો અને કામદારો કે જે સાચા ભાગીદારો છે તેને કેન્દ્રમાં રાખે. તેઓએ કબૂલ કરેલું કે માણસ જાતને જીવવા માટે વસ્તુઓનો ઉપભોગ તો કરવો પડે, તે માટે વસ્તુઓ બનાવવી પડે અને તેને માટે નાણાંની જરૂર પણ પડે. પરંતુ ગ્રાહક બનતા પહેલાં ઉત્પાદક બનવું જોઈએ. એ ખરું છે કે ગ્રાહક માગ ઊભી કરે છે, જેના થકી રોજગારીની તકો ઊભી થાય. પણ એ કામ મને – એટલે કે દરેક વ્યક્તિને આપો એટલે દ્વિપક્ષી ધંધો થાય, બંને પક્ષ જીવિત રહે. તેને વર્તુળાકાર માળખું કહે છે. અત્યારે એક વ્યક્તિ દસ કુટુંબને પૂરતું થઇ રહે તેટલું કમાય છે. હા, મુક્ત બજારમાં અમર્યાદ કમાવાનો અધિકાર ખરો, પણ લોકશાહી શાસન પદ્ધતિ અપનાવી છે તો બીજાને રોજગારીની તકોનો સમાન અધિકાર અને લઘુતમ આવકનો ય અધિકાર ખરો કે નહીં? વિતરણ સમાન હોવું જોઈએ. તો જ વર્ગો વચ્ચેનું અંતર ઘટે.

એક ઘરમાં કોઈ સભ્ય શરીર કે મનથી નબળો હોય તો તે ભૂખ્યો ન રહે, તો દેશનો નબળો વર્ગ ભૂખ્યો શે રહે? માનો કે સ્થાનિક સ્તરે જરૂરિયાત પ્રમાણે બધું જ પેદા ન થાય તો જેટલું થાય તેટલું પેદા કરવું, તો જ સ્થાનિક લોકોની શક્તિઓ વાપરી શકાય. સ્થાનિક કારીગરો અને મજૂરોના પેટ ભરાય અને એ લોકોને સ્થળાંતર કરવા વારો ન આવે. કોરોનાએ આપણને એક બીજાથી શારીરિક અંતર રાખવા મજબૂર કર્યા, તેમ આર્થિક બાબતોમાં પણ સ્વનિર્ભર થવા વિચારતા કર્યા. એ તો તો જ સંભવ બને જો રાજકીય માળખું પણ તેને અનુરૂપ હોય. ગ્રામ સ્વરાજ એ સ્વેચ્છાએ સ્વીકારેલ અંતર રાખવાંનો નમૂનો છે; એવી જ રીતે શિક્ષણનું માધ્યમ માતૃભાષા રાખવી એ પણ સોશ્યલ ડિસ્ટન્સનું ઉદાહરણ છે. કદાચ આપણે સોશ્યલ સિસ્ટન્સને બદલે મહત્તમ નિકટતા (optimum nearness) લાવવાની જરૂર હતી. આપણી પાસે બ્રેડ માર્યાદિત છે, બે ભાઈઓમાંથી એક ભાઈ નવ ભાગ લઇ લે તે બીજો એક ભાગ બ્રેડ પર કેવી રીતે નભે? ભાઈચારો કેળવીએ અને વિશ્વનું સમાનકેન્દ્રી વર્તુળ રચીએ.

ગાંધીજીએ કહ્યું, મૂડી પેદા કરવી એ તદ્દન અનૈતિક નથી, પણ એ માટે પાયાના નિયમો આપ્યા. ધન જરૂર કમાવું, પણ તેમાં ટ્રસ્ટીશીપનો સિદ્ધાંત અપનાવવો અને મૂડીની કામની તેમ જ વહેંચણી નીચેથી ઉપરના સ્તરે કરવી જોઈએ. માત્ર પોતાની જરૂરતો નહીં, એકબીજાની જરૂરિયાતો પોષવા પહેલાં ખપ પૂરતો માલ પેદા કરો, પછી ગ્રાહક બનો. કુદરતને લૂંટો નહીં, લોભ છોડો. તો જ સમાજના તમામ વર્ગોને ન્યાય મળે, સમાનતા આવે અને શાંતિ જળવાય.

નિશા વી. નાયર

ગાંધીના પરસ્પરાવલંબિત અર્થકારણની પ્રસ્તુતતા (Relevance of Gandhian Solidarity Economics) જેવા ક્લિષ્ટ વિષય પર નિશા નાયરે સરળ ભાષામાં વક્તવ્ય આપ્યું. વૈશ્વિકરણની આડ અસર રૂપે કોવિડ-19નો ફેલાવો પણ આખા વિશ્વમાં થયો અને તેની લોકોનાં સ્વાસ્થ્ય તેમ જ આર્થિક પરિસ્થિતિ પર બૂરી અસરો પણ સારાયે વિશ્વમાં ફેલાઈ. આપણને કેવો વિકાસ જોઈએ છે તે વિષે વિચારવાની ફરજ પડી. 

અત્યાર સુધી આપણે શું કર્યું? ઉત્તર ગોળાર્ધના દેશોએ આધુનિક વિકાસનો ખ્યાલ આપ્યો અને દક્ષિણ ગોળાર્ધના દેશો તેને સમજ્યા વિના અનુસર્યા. સંસ્થાનવાદને કારણે શાસિત દેશોને શાસક દેશોની સરખામણીમાં કહેવાતા વિકાસના પરિણામો જલદી ન મળ્યા. ઊલટાનું વૈશ્વિકરણ અને નવ્ય વિકાસની અવળી અસર થઇ, ગરીબ-તવંગરની ખાઈ મોટી થઇ, ગરીબાઈ વધુ ઘેરી અને હઠીલી બની, અને પર્યાવરણ તેમ જ જૈવિક સમતુલા જોખમાઈ. તો એવા વિષમ વિકાસના વિકલ્પ તરીકે મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગૉલ નક્કી કરવામાં આવ્યા. પણ ભારત અને અન્ય દેશો સગર્ભા સ્ત્રીઓનાં સ્વાસ્થ્યની જાળવણી, બાળમૃત્યુનાં પ્રમાણમાં ઘટાડો અને ગરીબી નાબૂદી માટેના ધ્યેયો સિદ્ધ કરવામાં નિષ્ફ્ળ ગયા. એટલે 2017માં 17 સસ્ટેનેબલ ગૉલ લાવ્યા જે 2030 સુધીમાં સિદ્ધ કરવાની ધારણા સેવાય છે. જોવાનું એ છે કે કોરોનાની પકડમાં આવ્યા બાદ વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય યોજનાની જરૂર જણાઈ કેમ કે સ્ત્રીઓ, સ્થળાંતરિત કામદારો, મજૂરો, છૂટક ધંધાદારીઓ, આદિવાસીઓ અને વિકલાંગો વગેરેને સહુથી વધુ માઠી અસર થઇ, જેને કારણે સરવાળે આખા દેશને ભારે નુકસાન થયું તેનો ખ્યાલ આવ્યો. માનવીનો મૂળભૂત અધિકાર તે પોષક આહાર મેળવવાનો છે તેના પર ભારે અસર થઇ. રોજમદારી પર નભતા લોકો પોતાના ઘરમાં પુરાઈ ગયા અને બીજાએ દયાથી પ્રેરાઈને આપેલ ખોરાકની સામગ્રી પર નભવું પડ્યું. આથી તેમનું સ્વાભિમાન ઘવાયું, હતાશા ઘેરી વળી. કોરોના મહામારીની કરુણ છતાં એક સારી આડ અસર એ થઇ કે ઘટેલા વાહનવ્યવહારને પરિણામે હવા ચોખ્ખી થઇ, પર્યાવરણને ફાયદો થયો. તો બીજી બાજુ દવાઓ, સુરક્ષા પુરી પાડતાં સાધનો અને, સેનિટાઇઝર્સના અમર્યાદ ઉપયોગને કારણે ભવિષ્યમાં થનાર હાનિના બીજ વવાઈ ચૂક્યાં.

ગાંધીની પરસ્પરાવલંબિત અર્થકારણની નીતિ લોકકેન્દ્રી હતી, કોઈ ખાસ જાતિ કે વિશેષ સમૂહને કેન્દ્રમાં રાખનારી નહોતી કેમ કે એ આર્થિકની જોડાજોડ સામાજિક નીતિ હતી જેનો આધાર નૈતિક મૂલ્યો, સહકાર અને સામાજિક સબંધો પર હતો. જાતિ અને સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા હોય ત્યાં સમાજ એકસૂત્રે બંધાય. મનાવ અધિકાર અને પર્યાવરણની ન્યાયી જાળવણીથી કોમી એખલાસ સ્થપાય. ગાંધી કહેતા, “જે અર્થકારણ નૈતિકતાને ધ્યાનમાં ન લે તે જીવ વગરની વ્યવસ્થા ગણાય.” આજે આપણે જરૂરિયાત પર આધારિત નહીં કે આપણા લોભી, લાલચુ સ્વભાવ પર આધારિત અર્થકારણ ઘડવાનું છે. બે પ્રકારની સંપત્તિ હોય છે; એક, જેમાં ભૈતિક ધન જમા અને બીજી, પોતે જેને માટે કાળજી કરે, કે જેઓ તેમની સંભાળ રાખે તેવા કુટુંબીઓની સંપત્તિ. કોરોનાને ખાળવા લદાયેલ લોકડાઉનને પરિણામે સમજાયું કે કુટુંબ, પાડોશ અને સમાજના મીઠા સંબંધો એ જ સાચી મૂડી છે અને જે તે એકમના ભાગ હોવાની લાગણી ન હોય તો બીજા માટે કાળજી રાખી પણ ન શકાય. ગાંધીજીના સ્વદેશી, ટ્રસ્ટીશીપ અને અપરિગ્રહ એ બધા સિદ્ધાંતોના મૂળમાં આવી પરસ્પર આધારિત વ્યવસ્થા અને એક બીજા માટે જીવવાની જ વાત છે. દરેકે એક કોળિયા અનાજ માટે મહેનત મજૂરી કરવી જોઈએ અને શોષણવિહીન સમાજ રચવા એકજૂથ બનવું જોઈએ, એવું ભારપૂર્વક એમણે કહ્યું અને કર્યું, જે આપણે ન અનુસર્યા. સામાજિક સંબંધો એ જ ખરી મૂડી છે એ વિચારમાં ઊંડું અધ્યાત્મ છે. નૈતિકતાનો પાયો મજબૂત હોય તો જ એ શક્ય બને. એકબીજાની કાળજી કરવાથી માનવસમૂહ નિકટ આવે. તેનાથી જ વિકેન્દ્રીતતા, સ્થાનિક ઉદ્યોગોનો વિકાસ, સહકારી સાહસો શક્ય બને અને પર્યાવરણની પણ જાળવણી થાય.

આવું પરસ્પરાવલંબિત અર્થકારણ ત્રણ પ્રકારનું છે : 1) ગ્રામોદ્યોગ, જે મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરતી અર્થવ્યવસ્થા છે. એ મૂડીવાદ અને ઔદ્યોગિકરણથી વિભિન્ન વ્યવસ્થા છે. 2) અર્થવ્યવસ્થાની સુધરેલી આવૃત્તિ (reformist economy). સહકારી અને લઘુ ઉદ્યોગો તથા માઈક્રો ફાઇનાન્સથી મૂડીવાદને પરસ્પરાવલંબિત અર્થકારણનું રૂપ આપી શકાય તેવો સિદ્ધાંત. 3) મૂડીવાદ; પણ તેમાં પરસ્પરાવલંબિત અર્થકારણ આપ મેળે ઉત્ક્રાંત થાય તેવી માન્યતા. હાલના ‘આત્મનિર્ભર ભારત’નો નારો આ ત્રીજા પ્રકારની અર્થવ્યવસ્થાને માને છે. અત્યારે કેટલીક મોટી પેઢીઓ નાના અને છૂટક ઉદ્યોગો અને વેપારીઓને મદદ કરે છે, પણ એ બધું ઝમણ પદ્ધતિથી થાય. મોટી ધિરાણ કરતી અને મહાકાય ઉદ્યોગ કંપનીઓની દયા પર આધારિત એ વ્યવસ્થા છે. આ બંને પ્રથા નૈતિક અને ન્યાયી અર્થવ્યવસ્થાની માંગણી કરે છે. સંકટ સમય છે માટે ચાલો ગાંધી માર્ગનું અનુસરણ કરીએ તેમ વિચારવાને બદલે લાંબા ગાળાનું આયોજન જરૂરી છે. જો ટકાઉ વિકાસ કરવો હોય તો મૂળભૂત જરૂરિયાતો સંતોષવાનું ધ્યેય રાખીએ અને નફા પાછળ ન દોડીએ. હવે જો ભારતના તમામ નાગરિકોને પૂરતા પ્રમાણમાં પોષક ખોરાક વિના અવરોધ મળી રહે, રોજગારીની તકો જોખમાય નહીં અને ન્યાયી સમાજની રચના કરવી હોય તો ‘હિન્દ સ્વરાજ’માંના  મુદ્દાઓ પર ફરી વિચાર કરવો જોઈશે.

 ••

બેઠક — 3

કુમાર કલાનંદ મણિ

ભૂદાનની ચળવળમાં 1973માં કુમાર કલાનંદ મણિ જોડાયેલા, તરુણ શાંતિસેનામાં ભાગ લીધેલો અને કટોકટીના વિરોધમાં પાંચ વખત જેલવાસ પણ ભોગવેલો. હાલમાં ગોવામાં ‘પીસફૂલ સોસાયટી’ની સ્થાપના કરીને સમાજહિતનું કાર્ય કરી રહ્યા છે. તેમણે મહામારીથી ગ્રસ્ત દુનિયામાં ગાંધી મૂલ્યોને મધ્ય નજર રાખીને ગ્રામ્ય વિસ્તારનું પુનર્નિર્માણ (Rebuilding villages on Gandhian perspective in pandemic ridden world) એ વિષય પર રસપ્રદ વક્તવ્ય આપ્યું.

આજે દુનિયાના લગભગ તમામ દેશો એક સરખી હાલતમાં મુકાઈ ગયા છે. આપણે સહુ એક અદ્રશ્ય જીવાણુંની પકડમાં આવી ગયા છીએ. તેથી જ તો એક વૈકલ્પિક અર્થ અને સમાજ વ્યવસ્થાની ચર્ચા કરીએ છીએ. ગાંધીએ એ વિચારો વર્ષો પહેલાં આપેલા, પણ આપણે તેમને વારંવાર નકાર્યા. માનવ જાતે ઉત્તમ શિક્ષકોને હંમેશ જાકારો આપ્યો છે, જુઓને, ઈશુ ખ્રિસ્ત, બુદ્ધ, મહાવીર, મોહમ્મદ, સોક્રેટિસ વગેરેને આપણી સગવડતા ખાતર આપણા હૃદય અને બુદ્ધિના એક ભાગમાં સ્થાપિત કરી દીધા. તેમને આપણે પૂજીએ, ભજીએ, પણ એમના ચીંધેલા માર્ગે ન ચાલીએ, તેમને અનુસરીએ નહીં.

1916માં અલ્હાબાદમાં યોજાયેલ સંમેલનમાં ગાંધીને આર્થિક વિકાસ નૈતિક વિકાસમાં અડચણ રૂપ છે એ વિષે વક્તવ્ય આપવા નિમંત્રેલા. બુદ્ધિજીવીઓએ ગાંધીના વિચારોનો વિરોધ કરેલો. તે સમયે ગાંધીજીએ ભારતીય પ્રજાને અમેરિકન વિકાસના માર્ગને અનુસરવા માટે ચેતવેલ. પણ આપણે તેમનું કહ્યું ન સાંભળ્યું. કોઈ પણ દેશની સમૃદ્ધિની પારાશીશી તેની પાસે કેટલા લાખોપતિ છે એ નહીં પણ ત્યાં કેટલો ભૂખમરો છે અને ગરીબીની રેખા નીચે કેટલા લોકો જીવે છે એ છે. સ્વતંત્રતા બાદ ભારતે ઘણા કરોડાધિપતિઓ ઊભા કર્યા. અંગ્રેજોથી છુટકારો તો મેળવ્યો, પણ હવે ભારતની મોટા ભાગની પ્રજાને વિભાજીત કરનારા રાજકારણીઓ અને લાલચુ ઉદ્યોગપતિઓથી છુટકારો મેળવવો બાકી છે. ગાંધીજીએ એ માટેનો માર્ગ બતાવેલો. પરંતુ અફસોસ એ વાતનો છે કે રાજ્યબંધારણના ઘડવૈયાઓએ નજર સામે ગાંધીજીના સિદ્ધાંતો ન રાખ્યા. ગ્રામપંચાયત દ્વારા ગ્રામસ્વરાજની વાત તેમાં હતી જ નહીં. એ જાણીને “આ સ્વરાજ મારા સ્વપ્નનું નથી, એ હજુ મેળવવું બાકી છે.” એમ ગાંધીજીએ કહેલું. આપણે તેમના એ ઉદ્‌ગારો એકદમ વિસરી ગયા. એ વિચારધારાથી વિરુદ્ધ દિશામાં એટલા ઝડપથી ભાગ્યા કે આજે સમગ્ર માનવ જાતિનો વિનાશ નજર સામે દેખાય છે, ઘોર રજનીમાં માર્ગ નથી સૂઝતો.

ગાંધીને અનુસરવા સહેલા હતા, આપણે તેને મુશ્કેલ બનાવી દીધા. આધુનિક યુગે આપણને પાંચ G આપ્યા। 1) Globalisation (વૈશ્વિકરણ) – વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશનને હેતથી ગળે વળગાડ્યું અને પરિણામે લોકશાહી ઢબના વિકાસને લૂણો લાગ્યો. 2) Global economic crisis (વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટી) ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ, માથાદીઠ આવક, મૂડીવાદી અર્થવ્યવસ્થા અને માર્કસિઝમ એ બધું અપનાવી જોયું અને એ બધી અર્થવ્યવસ્થાઓ સરવાળે સમસ્યાઓ મૂકી ગઈ. 3) Global terrorism (આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ) ઉપલા બે Gને કારણે આતંકવાદ વિફર્યો. ગળાકાપ હરીફાઈથી દોરવાયેલા અર્થ વ્યવસ્થાને કારણે સમાજ અસલામત થઇ ગયો. પડોશ, ગામ, શહેરમાં વસતા લોકો એકબીજાથી અપરિચિત થઇ ગયા એટલે ગુનાઓ કરવા સહેલા બન્યા. 4) Global warming (વિશ્વમાં વધતું તાપમાન.) દાયકાઓ સુધી ચાલુ રાખેલી ‘વિકાસ’ની આંધળી દોડમાં આ સમસ્યાનું મહત્ત્વ નહોતા સમજ્યા, પણ હવે તેની વિનાશકતા ભરખી જવા બેઠી છે તેનું ભાન થયું. 5) Global pandemic (વિશ્વ્યાપી મહામારી) કોરોના એક સામાન્ય જીવાણુઓ દ્વારા પ્રસરતી માંદગીને બદલે વિશ્વ આખાને ભરડો લઈને ભારે વિનાશ સર્જી રહેલ રોગ સાબિત થયો, જેનાથી વંચિતો, ગરીબીની રેખા નીચે જીવનારાઓ અને દલિતોના જીવન રોળાઈ રહ્યાનો અહેસાસ સહુને થાય છે.

સ્વતંત્રતા મળી તે દિવસે ગાંધીજી કલકત્તામાં ઉપવાસ કરીને શાંતિનો સંદેશ ફેલાવતા હતા. તેમણે શું કહેલું? ગરીબોના ઉદ્ધાર માટે કામ કરો. આજે સાત દાયકા બાદ હજારો – લાખો ગરીબો રોજીની શોધમાં સેંકડો માઈલ ચાલીને ભટકે છે, એવું સ્વરાજ જોઈતું હતું? 1948માં એક સૂત્ર ગુંજતું થયેલું, “ગાંવ છોડ, શહરમેં જાઓ.” એમ માનીને કે શહેરોમાં જવાથી ભારતની મોટા ભાગની જનતાનો આર્થિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ થશે. 2014થી તો મેગા સિટી બનાવવાની રટ લાગી છે. આ ઘેલછામાં ગામડાં ભાંગ્યાં અને શહેરોમાં ગયેલ પ્રજાનું શું થયું? કોવિડની મહામારીથી સાબિત થયું કે શહેરોમાં વધુ ગંદકી હોય છે, ગીચ વસતીને કારણે રોગનો ફેલાવો વધુ થાય અને ત્યાં ભૂખમરો બેકાબૂ છે. કરકસરથી રહેવું, સહઅસ્તિત્વને સ્વીકારવું, ઓછો વપરાશ અને વધુ સાચવણી (less consumption and more conservation) એ જ ભાવિ જીવન પદ્ધતિ માનવ જાત માટે લાભદાયી છે, એવું આ મહામારીની વિપદા પાસેથી શીખવા મળ્યું. રોજગારીની તકો શોધવા શહેરોમાં ગયેલા કામદારો, મજૂરો એની જ શોધમાં ગામડે પાછા જાય છે, તો શું એમને આજીવિકાના સાધનો ત્યાં પાછા મળશે? આજના ગામડાંમાં કઈ રોજગારીની તકો બચી છે?

આપણે જન સાધારણના જીવન ઉદ્ધાર માટે જે કરવાનું હતું તે ન કર્યું અને ન કરવાનું હતું તે કર્યું. હવે માથે હાથ મૂકીને રડીએ તો પણ કઇં નહીં વળે. જે નાના વેપારીઓ, કામદારો અને મજૂરો રસ્તા પર ચાલીને પોતાને વતન પરત થતા જોવા મળે છે, તેમને એમેઝોન, સુપર માર્કેટ્સ, વેપારી નિગમો જેવા રાક્ષસી ધંધાઓ સામે ઝઝૂમવાનું છે. હજુ ચેતી જઈએ, તો સ્વનિર્ભર, સ્વાધીન એવો સહકારી સમાજ ફરી ઊભો કરી શકીએ. આજે લાચારીથી ગાંધી માર્ગે જવા વળ્યા છીએ, તો હવે તેને સમજણપૂર્વક સ્વીકારી, પ્રતિબદ્ધ થઈને અમલમાં મૂકીએ. આપણે સ્વાસ્થ્યને સાચી મૂડી તરીકે ગણતા થઈએ એ આપણા લાભમાં છે. માત્ર સોશ્યલ ડિસ્ટનસીંગ જ નહીં પણ સાદું જીવન જીવીએ, સંસાધનોનો વિવેક પૂર્વકનો ઉપયોગ અને સાધનોના વ્યયમાં ઘટાડો કરવાથી મદદ થશે. આજનું શિક્ષણ ગ્રાહકો અને વધુ પગાર મેળવનાર નોકરો જ પેદા કરે છે. ગાંધીજીએ ચીંધેલી નઈતાલીમમાં શિક્ષણ સાથે કમાવાની તાલીમ(learning with earning)ની ગુરુકિલ્લી આપેલી એ અપનાવીએ તો સ્વનિર્ભર થવાય. યુવાનો ધન કમાવાનું મશીન બન્યા છે. આજ અને આવતીકાલના પડકારો સમજવા અને હલ કરવાની શક્તિ કે દ્રષ્ટિ તેમનામાં નથી. ખેતી, કુદરત, પર્યાવરણ એટલે શું એ તેમને ખબર નથી, તો અધ્યાત્મની તો શું વાત કરવી? જરા વિચારશું તો સમજાશે કે ગાંધીજીએ આપેલા રચનાત્મક કાર્યક્રમો એ જ આજે જેને ‘સસ્ટેનેબલ ગોલ્સ’ (દીર્ઘ કાળ સુધી ટકી શકે તેવા ધ્યેયો) કહે છે એ હતા. કોરોનાની મહામારીએ ઊભા કરેલા સ્થળાંતર કરનારા કામદારોના પ્રશ્ને આપણું ધ્યાન અંત્યોદય તરફ દોર્યું છે. વસતી વધારો કાબૂમાં લાવવાની અનિવાર્યતા સમજાઈ. કુદરતી સ્રોતો સરકાર કે કોઈ રાજદ્વારી પક્ષની નહીં પણ ભાવિ પેઢીની માલિકી છે એનું ભાન થયું.

નારાયણ સ્વામી

એક્સ્ટેંશન એડ્યુકેશનના ભૂતપૂર્વ પ્રાધ્યાપક નારાયણ સ્વામીના વક્તવ્યનો વિષય હતો Decongestants for mitigation of pandemics (મહામારીના શમન માટે ભરાવો દૂર કરનારા તત્ત્વો). કોવિડ-19 દુનિયાના બધા ખંડોમાં ફેલાયો એટલે ગરીબ-ધનિક, સાધનસંપન્ન-નિર્ધન, ભદ્ર વર્ગ-લોક વર્ણ, શિક્ષિત-અશિક્ષિત, શ્વેત-અશ્વેત, ઉચ્ચ વર્ગ-નીચલો વર્ગ, શાસકો-શાસિત વર્ગ, શક્તિમાન-શક્તિ વિહોણા, સ્ત્રી-પુરુષ, યુવાનો-વૃદ્ધો એવા કોઈ ભેદ ન રહ્યા. બધા તેમાં સપડાયા. માનવ માત્રના જીવનના બધા પાસાઓને ખૂબ લાંબા ગાળાની અસર કરી ગઈ આ મહામારી. શિક્ષિત અને અશિક્ષિત તમામ સામાન્ય લોકો માટે ગાંધીજીનું પુસ્તક ‘આરોગ્યની ચાવી’ વાંચીને તેનો અમલ કરવો પૂરતું થઇ ગયું હોત. વ્યક્તિના અંગત સ્વાસ્થ્ય અને જાહેર સ્વચ્છતાની જાળવણી માટે તેમણે આપેલા વિચારો અને આજે અપાતા આદેશોમાં ઘણું સામ્ય છે. આજે રોગના પ્રતિરોધક ઉપચારો તરીકે ઓળખાય છે તેની જ વાતો તેમાં છે. શરીરના બધા ભાગોના ભરાવાઓને દૂર કરવાનું તે પુસ્તિકામાં કહ્યું છે જેની સલાહ અત્યારે ડોકટરો પણ આપી રહ્યા છે. ખાસ કરીને સમતોલ આહારથી રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વધે છે એ ગાંધીજીએ ભારપૂર્વક કહેલું જેનો પ્રચાર હાલમાં વધ્યો છે. શાળાઓ-કોલેજો શરૂ થતાં જ આ નિયમોનું ચુસ્ત પણે પાલન થવું જોઈશે.

આ વાયરસ ફરી માંદગી ફેલાવશે એ જાણ્યા બાદ લાંબા ગાળાનો બદલાવ લાવવાની જરૂર સમજાઈ.  શહેરોમાં વસ્તી વધી ગઈ, ટોળાંબંધ લોકો સાંકડી જગ્યામાં રહેવા લાગ્યા. વસ્તીનો ભરાવો ઓછો કરવો જોઈશે. કેવી રીતે બનશે? શરીરના મેલનો ભરાવો કેમ દૂર કરાય તે જાણીએ છીએ, બીજા કશાનું જ્ઞાન નથી. શહેરોની સંખ્યા વધુ, તેમ ઝૂંપડપટ્ટી વધુ. બજારોમાં જતા ગ્રાહકોથી માંડીને મંદિર-મસ્જિદમાં જતા શ્રદ્ધાળુઓ, બધાનો ભરાવો શહેરોમાં વધુ. ત્યાંથી જ રોગ વધુ ફેલાય. આજની પરિસ્થતિને મૂલવતાં એમ લાગે છે કે ગ્રામલક્ષી વિકેન્દ્રિત વ્યવસ્થાને તક આપવી રહી. ગાંધી અને જે.સી. કુમારપ્પાએ સૂચવેલા માર્ગ અત્યારે પ્રસ્તુત છે, અને તેને અમલમાં મૂકી શકાય તેમ છે? એવી શંકા થાય, કેમ કે તેઓએ પ્રબોધેલા માર્ગની વિરુદ્ધ દિશામાં બહુ આગળ નીકળી ગયા છીએ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામે એ દિશામાં યથાશક્તિ કામ કરેલું. જો સ્વાતંત્ર્ય મળ્યા બાદ વિકેન્દ્રિત અર્થ વ્યવસ્થા અને રાજ્ય વહીવટ તરફ પ્રયાણ કર્યું હોત, તો આજના સ્થળાંતરિત મજૂરો અને બેકારોની સમસ્યાઓ ઓછા પ્રમાણમાં સતાવતી હોત. ભારત દેશનો વિકાસ જરૂર થયો હોત પણ ન્યાયી અને નૈતિક ધોરણો સચવાયાં હોત. 

આ વેબિનારનનું સમાપન કરતાં જ્હોન ચેલ્લાદુરાઈએ ગાંધીજીની નઈતાલીમની શિક્ષણ પદ્ધતિને ફરીથી સમજી તેનો અમલ કરવા અનુરોધ કર્યો. તેને અનુસરવાથી સમાજ સુગઠિત બનશે. આજીવિકા માટે કરેલ મઝદૂરીથી ભારતની નવી પેઢીને સામાજિક અને કોમી એખલાસ માટે ઉછેરીને કેળવી શકાશે. ગ્રામસ્વરાજ તરફ આગળ વધવું હોય તો વ્યવસાયિક શિક્ષણને અક્ષરજ્ઞાન સાથે સાંધવું જોઈશે. ભારતનાં સાત લાખ ગામડાંઓનો સર્વોદય યોજનાના અમલ વિના ઉદ્ધાર નહીં થાય. આજે દલાલો પર આધારિત બજાર વ્યવસ્થાના ભોગ બન્યા, તે બદી શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં પણ ઘુસી. રોજગારના સાધનો શુદ્ધ હોવાં જોઈએ. જેમ જેમ મહેનતનું મહત્ત્વ ઘટતું જાય તેમ તેમ મજૂરી કરનાર હાંસિયામાં ધકેલાતા જાય. અસમાનતા વધતી જાય જે છેવટ હિંસાને નોતરે.

ટી.એમ. જોસેફે (CRM સ્થિત પ્રાધ્યાપક) બેઠકની પૂર્ણાહુતિ કરતાં કહ્યું કે એમ લાગે છે કે કોરોના જેવા ચેપી રોગ અને તેને આનુષંગિક તમામ પ્રશ્નોના હલ માટે ગાંધી માર્ગ એ જ એક ઉપાય છે. વૈશ્વીકરણને માત્ર આર્થિક સંદર્ભમાં જોઈએ તો પણ એ સફળ નથી થયો. માનવ જાત અત્યારે સર્વ પ્રકારના આઘાતમાંથી પસાર થાય છે. ગાંધીજીને આ બાબત સોથી વધુ વર્ષો પહેલાં દેખાઈ. એથી જ તો ગ્રામ સ્વરાજ, ગૃહોદ્યોગ, ગ્રામોદ્યોગ, વિકેન્દ્રિત અર્થ અને રાજ્ય વ્યવસ્થાના ખ્યાલો આપ્યા. આ કટોકટીને આશીર્વાદ સમજી, ભૂતકાળની ભૂલોને કારણે વર્તમાનમાં આવેલ અનિચ્છનીય પરિણામોને ધાયનમાં લઇ, ભાવિ માટે યોજના કરવા ગાંધીના ચશ્મામાંથી જોઈએ તે વધુ હિતાવહ થશે.

•••

e.mail : 71abuch@gmail.com