આ ટારઝન જેવા કોઈ કાલ્પનિક પાત્રની કે ઘનઘોર જંગલમાં રહેતા કોઈ ચીલાચાલુ આદિવાસી માણસની વાત પણ નથી. આ એવા એક માણસની વાત છે કે, જેણે બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં સાવ બંજર બની ગયેલા ટાપુ પર આખેઆખું જંગલ ઊગાડ્યું છે! એણે ખાલી વૃક્ષો જ વાવ્યાં નથી, પણ એવી સૃષ્ટિ ખડી કરી છે; જેમાં વન્ય પ્રાણીઓ પોતાની જાતે વસવા આવી ગયાં છે – હરણ, વાંદરા, સસલાં, સાપ, વાઘ, હાથી અને ગેંડા સમેત!

૩૧, ઓક્ટોબર – ૧૯૫૯ના રોજ આસામના જોરહટ જિલ્લાના કોકિલામુખ નજીક આવેલા  એક ગામમાં મિશિન્ગ જાતિમાં જન્મેલ જાદવ પિયાન્ગ ૧૯ વર્ષનો હતો; ત્યારે એના ગામની નજીક બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં આવેલા સાવ વેરાન પણ વિશાળ ટાપુ પર તેણે પૂરના કારણે તણાઈ આવેલા મરેલા સાપ જોયા. તેને ખ્યાલ આવ્યો કે, આ સાપ ભૂખના કારણે મરી ગયા હતા. એ વિશાળ ટાપુ પર સમ ખાવા માટે પણ કોઈ વૃક્ષ કે નાનાં સરખાં જાનવર કે પક્ષીઓ ન હતાં. તેના મગજમાં વિચાર આવ્યો કે, અહીં વૃક્ષો વાવે તો જાનવરો અને પક્ષીઓ રહેતાં થાય.

બસ, આ જ એક વિચાર અને તેણે વાંસનાં બી લાવીને ૨૦ રોપા વાવ્યા અને મોટા થયા ત્યાં સુધી તેમની માવજત કરી. થોડાંક જ વર્ષ થયાં અને આવી વિશાળ નદી અને ભરપૂર વરસાદના સબબે એક નાનકડું વાંસનું જંગલ ઝડપભેર ફેલાવો કરવા લાગ્યું. લગ્ન થયા બાદ તેની નવોઢા બિનિતા સાથે તેણે આ બગીચામાં એક ઝૂંપડું બાંધ્યું અને પોતાના ગામમાંથી ઢોર લાવી રહેવા લાગ્યો. પશુપાલનમાંથી બન્નેનો ગુજારો થવા લાગ્યો અને સાથે સાથે અવનવી જાતનાં વૃક્ષોની વસાહત પણ બન્ને ઉમેરવા લાગી ગયાં.

થોડાંક જ વર્ષોમાં એ નાનકડું વન એની મેળે વિસ્તરવા લાગ્યું. એમાં પક્ષીઓ, વાંદરા, સસલાં વગેરે જીવો પણ વસવાટ કરવા લાગ્યાં. અને લો! દૂર દૂરથી આકર્ષાઈને એક ગેંડા દમ્પતી પણ એમનું પાડોશી બની ગયું! અને શિકારની શોધમાં આવીને આ જંગલમાં વાઘ પણ વસવા  લાગ્યા. ૨૦૦૮ની સાલમાં ૧૧૫ હાથીઓના એક ધણે એક ગામમાં થોડોક વિનાશ કર્યો હતો, તેની શોધ કરતાં કરતાં આસામના વન વિભાગના અધિકારીઓને, જ્યાં હાથીઓએ કામચલાઉ નિવાસ કર્યો હતો તેવા આ વનની જાણ થઈ. દર વર્ષે છ મહિના માટે હાથીઓ આ વનની મુલાકાત લે છે.

અલબત્ત આ જંગલમાં રહીને પશુપાલન કરવાનું જોખમી હતું, એટલે બન્ને જણ તેમનાં ત્રણ સંતાનો સાથે હવે નજીકના મિશિન્ગ ગામમાં પાકું મકાન બાંધીને રહે છે, અને પશુપાલન અને ખેતીથી તેમનો જીવન નિર્વાહ સરસ રીતે થાય છે.

જાદવે ૧૯૭૯માં શરૂ કરેલા આ નાનકડા અભિયાનને કારણે તેને ભરપૂર પ્રસિદ્ધિ મળી છે. ૧,૩૯૦ એકરમાં હવે વિસ્તરેલું આ વન તેના નામના એક અંશ પરથી મોલાઈ વન તરીકે વિશ્વ વિખ્યાત થયું છે. અનેક એવોર્ડોથી જાદવના કામની નવાજેશ થઈ છે. ૨૦૧૨ની સાલમાં જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીમાં તેને એનાયત કરવામાં આવેલ એવોર્ડની સાથે તેના વાઈસ ચેન્સેલર સુધીર કુમાર સોપોરીએ તેને ‘Forest man of India’ના નામથી ઓળખાવ્યો હતો. ત્યારથી આખી દુનિયામાં તે આ નામથી જાણીતો થયો છે. એની ચરમસીમા રૂપે ૨૦૧૫ની સાલમાં રાષ્ટ્ર્પતિના હસ્તે તેને ‘પદ્મશ્રી’ ઇલ્કાબ એનાયેત થયો હતો.

૨૦૧૮ની સાલમાં બહુ જાણીતી બનેલી ફિલ્મ ‘હાથી મેરે સાથી’ એના  કામના આધાર પર અને મોલાઈ વનમાં બનાવવામાં આવી હતી. જાદવના આ કામનો ચિતાર આપતા એક બાળ પુસ્તકમાં એની આ તસ્વીર એને મળેલી પ્રસિદ્ધિનો ખ્યાલ આપે છે –

 વાચકોને એ જાણીને નવાઈ થશે કે, આ પરિચય લખનારને અમેરિકાના એક સાવ નાના સ્થાનિક પુસ્તકાલયના બાળ વિભાગમાં નીચેના પુસ્તકમાંથી થઈ હતી!

https://www.youtube.com/watch?v=MptiEZ36024

સંદર્ભ –

https://www.oneearth.org/reforestation-hero-jadav-payeng/u

https://en.wikipedia.org/wiki/Jadav_Payeng

e.mail : surpad2017@gmail.com

૧૯૯૩

અમારી ઓફિસનો પટાવાળો એક વિઝિટિંગ કાર્ડ મારા ટેબલ પર મુકી ગયો. ‘ર.ચી. પટેલ’. 

મને તેને મળવાનું ખાસ મન ન થયું. મારે બીજાં ઘણાં કામ તે દિવસે હતાં. પણ તે છેક મુંબાઈથી આવેલો હતો. મેં ‘ર.ચી.પ.’ને (!) મારી ઑફિસમાં બોલાવ્યો. તે એક માઈક્રોપ્રોસેસર વાળા ટેસ્ટીંગ સાધન બનાવતી કમ્પનીનો સેલ્સમેન હતો. તે સાધન નવી જ સવલતો આપતું હતું. અમને સમારકામના કામમાં તે બહુ કામમાં લાગે તેમ હતું. આ વિષયના ઘણા પ્રશ્નો મેં તેને પુછ્યા. તેણે બહુ સરસ રીતે મારી બધી શંકાઓનું સમાધાન કર્યું. આ બાબતનો હું નિષ્ણાત તો નહીં , પણ મારા હાથ નીચે કામ કરતા ઈજનેરો પાસેથી શીખેલી કેટલીક બાબતો વિશે મેં તેને વધારાના પ્રશ્નો પુછ્યા. તેના પણ ર.ચી.પે. બહુ સરસ જવાબ આપ્યા.

હવે મને થયું કે ‘આ તો બહુ કામનું સાધન લાગે છે. લાવ અમારા આ બાબતના નિષ્ણાતને બોલાવું’. મેં અમારા ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ ખાતાના ઉપરી મેનેજરને બોલાવ્યા. તેમણે તો આવીને ઘણી વિષદ માહિતી માંગી. મને તો ગ્રીક અને લેટિન લાગે તેવી! તે બધાના પણ તેણે બહુ જ સરસ અને સંતોષકારક  જવાબ આપ્યા. અમને બન્નેને થયું કે, આ સાધન તો જરૂર ખરીદવા જેવું છે.

પણ ખરી રસ પડે તેવી વાત તો હવે આવે છે ….

ર.ચી.પ. ગુજરાતી હતો એટલે મને જરા અંગત સવાલ પુછવાનું મન થયું. મેં ર.ચી.પ.ને પુછ્યું, ‘અરે, ર.ચી.પ.! તમે આ વિષયના સ્નાતક ક્યાંથી થયા?’

ર.ચી.પ., “સાહેબ! હું તો બી.કોમ. જ છું.”

મને સાનંદાશ્રર્ય થયું. કોમર્સ ગ્રેજ્યુએટ હોવા છતાં તેની આ વિષયની જાણકારી એક નિષ્ણાતને પણ શરમાવે તેવી હતી. વધારે વાતો કરતાં ખબર પડી કે ઈજનેરીની માસ્ટરની પદવી ધરાવતા બીજા સેલ્સમેનો કરતાં તે વધુ વેચાણ કરતો હતો અને તેની કમ્પનીમાં તેને બહુ ઝડપથી પ્રમોશનો મળતાં હતાં.

મેં તેને છેલ્લો સવાલ કર્યો,” તમારી સફળતાનું રહસ્ય શું?”

ર.ચી.પ.નો જવાબ આંચકો આપી દે તેવો હતો, “સાહેબ! શરાબ! “

હું ચમકી ગયો.

તેણે ફોડ પાડ્યો. “સાહેબ! ખોટું કાંઈ ધારી ન લેતા. મારી જીવાદોરી જેવું આ કામ મારે માટે શરાબ છે. તેમાં હું ડૂબી જાઉં છું. આ સાધન અને તેના વિજ્ઞાનને લગતી, મારે જરૂરી બધી માહીતિ મેં તેના નિષ્ણાતો પાસેથી મેળવીને મોંઢે કરી લીધી છે. જ્યારે કોઈ નવી પ્રોડક્ટ અમારી કમ્પની બજારમાં મૂકે છે; તે પહેલાં હું તેનો આવો અભ્યાસ કરી લઉં છું. તમને જાણીને આનંદ થશે કે, અમારા માલીકે તેમના એક બીજા સાહસમાં ભાગીદાર બનાવવા મને આમંત્રણ પણ આપ્યું છે.”

મનોમન મેં આ ‘શરાબી’ને નમન કરી લીધા.

e.mail : surpad2017@gmail.com

ભોપાલની સંસ્થા ભારત-ભવનના સ્થાપક જગદીશ સ્વામીનાથન્‌, આદિવાસી કલાનો અભ્યાસ કરવા મધ્ય પ્રદેશના દિન્દોરી જિલ્લાના પાટણગઢની મુલાકાતે આવ્યા હતા. ત્યાંથી ૨૦ કિલોમિટર દૂર આવેલા ગઢસરાઈ ગામમાં  તેમણે એક ૧૬ વર્ષના યુવાન જાંગડ શ્યામને છાણ અને માટીના ગારાથી લીંપેલ દીવાલ પર ચાકથી ચિત્ર કરતો જોયો. અને એમની ખોજ પૂરી થઈ. તેમણે આ યુવાનને ભોપાલ લાવીને થોડીક વિશેષ તાલીમ આપી. પછી તેને ભારત ભવનના પ્રવેશ પાસેની દીવાલને સુશોભિત કરવાનું કામ સોંપ્યું. અને આ અદ્દભુત રચનાએ આકાર લીધો.

ત્યાર બાદ તો શ્યામનો સૂર્ય સોળ કળાએ ખીલી ઊઠ્યો. બહુ ટૂંકા ગાળામાં તેની ગોંડ કળાની જાણ આખા વિશ્વમાં પહોંચી ગઈ.

જાંગડ શ્યામ (૧૯૬૨ – ૨૦૦૧)

એક ગામના મકાન પર ગોંડ કળા

કરોળિયાના જાળાને કેન્દ્રમાં રાખીને તેણે કેન્વાસ પર બનાવેલ એક ચિત્ર તેના અવસાન બાદ  $ ૩૧,૨૫૦/-માં વેચાયું હતું.

ભારત ભવનમાં કામ શરૂ કર્યા બાદ પાંચ જ વર્ષમાં તેને મધ્ય પ્રદેશનો શિખર-સન્માન એવોર્ડ એનાયત થયો હતો. મધ્ય પ્રદેશની વિધાનસભામાં પણ તેના દીવાલ ચિત્રો મોજૂદ છે. તેણે વિશ્વના ઘણા દેશોની મુલાકાત લીધી હતી, અને તેનાં અઢળક ચિત્રો કલાસંગ્રહકારો અને મ્યુઝિયમોમાં મોજૂદ છે.

ભોપાલમાં તે સ્વામીનાથન્‌ની નજીક જ, પતરાંના એક ઝૂંપડામાં રહેતો હતો. આખા જીવન દરમિયાન તેમની દોરવણી અને સાથ તેને મળતાં રહ્યાં હતાં. પણ પછાત જાતિના હોવાના કારણે તેને સામાજિક મોભો કદી પ્રાપ્ત થયો ન હતો. તેનાં ચિત્રો ખાસ વેચાતાં ન હતાં. આ કારણે તે હમ્મેશ તંગીમાં જ રહેતો. અદ્દભુત આંગળીઓનો આ સ્વામી કમભાગ્યે નાણાં કમાવાની કળામાં કદી માહેર થઈ શક્યો ન હતો.

૨૦૦૧ની સાલમાં જાપાનના તોકામાચી રાજ્યના નિલગતા ખાતે આવેલા મિથીલા મ્યુઝિયમમાં વિશેષ કેળવણી મેળવવા તે ગયો હતો. ફીનાં નાણાં ન હોવાના અને બીજા કોઈક અજ્ઞાત કારણસર કમનસીબે તેણે આત્મહત્યા કરી અને તેના અદ્દભુત જીવનનો અંત આવી ગયો. પણ તેની શૈલી અને કળા જાંગડ કલામ તરીકે ચિરંજીવી બની ગયાં છે.

તેની થોડી કલા કૃતિઓ –

સંદર્ભ –

https://www.mptourism.com/gond-painting-and-the-story-of-jangarh-singh-shyam.html

https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-patangarh-to-japan-the-gond-art-that-became-jangarh-kalam-and-the-boy-who-carried-it-to-the-world/articleshow/125504774.cms

https://www.indianmasterpainters.com/artist_des.php?detl=113

e.mail : surpad2017@gmail.com