જીવું કે હું મરું, બોલ તું,
ભૂખમાં શું કરું, બોલ તું.
નાવ મારી છે મઝધારમાં,
કેમ દરિયો તરું, બોલ તું.
ગોદડી હોય તો પાથરું,
પેટ ક્યાં પાથરું, બોલ તું.
ક્યાં જવું, ક્યાં રહેવું હવે,
ના રહ્યું છાપરું, બોલ તું.
મૂળમાં ઘા લાગ્યો કારમો,
કેમ હું પાંગરું, બોલ તું.
વાત હું મનની કોને કહું,
કેટલું કરગરું, બોલ તું.
ભૂખમાં દેહ સોંપી દીધો,
ક્યાં રહી આબરૂ, બોલ તું.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 27 મે 2020

બૅટરીના બે ધ્રુવ હોય છેઃ ધન અને ઋણ, જેને અંગ્રેજીમાં ‘પૉઝિટિવ’ અને ‘નેગેટિવ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પણ આપણું વિશ્વ, તેમાં બનતી ઘટનાઓ, તેની સાથે સંકળાયેલી વ્યક્તિઓ અને બીજી અનેક બાબતો કંઈ બૅટરી નથી કે તેમાં માત્ર બે જ ધ્રુવ હોય! આ બે ધ્રુવની વચ્ચે આખો રંગપટલ હોય છે. ‘પૉઝિટિવ થિન્કિંગ’ એટલે કે હકારાત્મક વિચારસરણી શીખવતી આખી શાખા હવે તો વિકસી છે. ઘણા વાક્ચતુરો આ કૌશલ્ય થકી આજીવિકા રળી રહ્યા છે. આ પ્રકારનાં પુસ્તકોનું પણ આગવું બજાર ઊભું થયું છે. અહીં સુધી ઠીક છે, કેમ કે, આખરે આ બધું શ્રોતા કે વાચકોની ઈચ્છા પર અવલંબિત હોય છે. પણ કેટલાંક પ્રસાર માધ્યમોને આ રોગ લાગુ પડી રહ્યો છે એ ચિંતાજનક છે. પ્રસાર માધ્યમો તેમ જ તેની સાથે સંકળાયેલા લોકોનો ધર્મ સમાચાર રજૂ કરવાનો છે. સમાચાર આખરે સમાચાર હોય છે, પણ હવે તેને ‘પૉઝિટિવ’ કે ‘નેગેટિવ’નો ઢોળ ચડાવવાનો સગવડિયો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. નાગરિકો પણ વિવિધ મુદ્દાઓને આ બે જ ખાનામાં વિભાજિત કરતા જોવા મળી રહ્યા છે. જો કે, ‘હકારાત્મકતા’નો વર્તમાન સંદર્ભમાં મતલબ થાય છે શાસકતરફી લખાણ. શાસકની કે શાસનપદ્ધતિની ટીકા થતી હોય એવા સમાચારને અને એવી ટીકા કરનારને સહેલાઈથી ‘નકારાત્મક’ ગણી લેવામાં આવે છે. એક રીતે જોઈએ તો, હકારાત્મકતાના ઓઠા હેઠળ પરિસ્થિતિની વાસ્તવિકતા, ગેરવહીવટ કે ગેરવ્યવસ્થા સામે આંખ આડા કાન કરવાની એ વૃત્તિ છે.

સરખામણી જરા વિચિત્ર લાગે, પણ વ્યંગ્યપૂર્વક કહી શકાય કે રાજકુમાર સિદ્ધાર્થના પિતાજી, કપિલવસ્તુ નગરના રાજા શુદ્ધોદન નકારાત્મક સમાચારોથી દૂર રહેવાની પ્રણાલિના આદિ પ્રણેતા હતા. પોતાના કુંવરની નજરે વૃદ્ધાવસ્થા, બીમારી કે મૃત્યુ જેવી ‘નેગેટિવ’ બાબતો ન પડે એની પૂરતી તકેદારી તેમણે રાખી હતી. તેમણે રાજકુમારને આ બધાથી અળગો રાખેલો. જે દિવસે રાજકુમાર સિદ્ધાર્થની નજરે આ વાસ્તવિકતાઓ પડી ત્યારથી તે તીવ્ર મનોમંથન અનુભવવા લાગ્યો અને છેવટે, પત્ની-પુત્રને મૂકીને મહાભિનિષ્ક્રમણ કર્યું અને સત્યની ખોજનો માર્ગ પસંદ કરીને બુદ્ધ બન્યો. બુદ્ધ એટલે બોધ મેળવનાર જ્ઞાની. મહામારી દરમિયાન એક પછી એક લૉક ડાઉનમાં આગળ વધતાં એ બાબત સ્પષ્ટપણે સમજાય છે કે આપણા સત્તાધીશો મહારાજા શુદ્ધોદનની માનસિકતામાં છે. તેઓ આપણને પસંદગીપૂર્વકનું ‘બુદ્ધત્ત્વ’ પ્રાપ્ત કરાવવા ઈચ્છે છે. ફરક એટલો કે શુદ્ધોધનનો આશય દુષ્ટ નહોતો.

સંતાડવાને બદલે વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર તેનું આકલન કરવામાં, જરૂરી પગલાં લેવામાં, સમસ્યાનો સામનો કરવામાં અને એ રીતે તેના ઉકેલ તરફ આગળ વધવામાં મદદરૂપ બની રહે છે. એટલે કે વાસ્તવિકતાને સંતાડવાનો પ્રયત્ન, ચાહે કોઈ પણ ઓઠા હેઠળ કેમ ન હોય, એ તેની સામે આંખમીચામણાં કરવાની વૃત્તિ છે. ‘હકારાત્મકતા’ના ઓઠા હેઠળ એની પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરવામાં આવે એ તો અપરાધ કહી શકાય. જો કે, એ નૈતિક અપરાધ છે, કાનૂની નહીં. અને નૈતિકતાની અપેક્ષા હંમેશાં સામાવાળા પાસે રાખવામાં આવે છે.

વારેવારે એ બાબત સામે આવી રહી છે કે હાલના આ કપરા સમયમાં રાજકારણીઓ અને અમલદારો કે સત્તાતંત્ર વચ્ચે સંકલનનો અભાવ છે. એ દૂર કરવાની દિશામાં ભાગ્યે જ કોઈ પગલાં લેવાતાં જોવા મળ્યાં છે. નિર્ણયો અને ઘોષણાઓની અવિચારી ફેરબદલી અરાજકતા સર્જે છે, જેનો સીધો ભોગ બનવાનું લોકોના ભાગે આવે છે. પરિસ્થિતિનો કોઈ નક્કર ઉપાય વિચારવાને બદલે રાજકારણીઓ પોતાની લોકપ્રિયતા પુરવાર કરવાની હોડમાં હોય એમ લાગે છે. કેટલાંક પ્રસાર માધ્યમો પણ કહેવાતા ‘નકારાત્મક’ સમાચારોથી અંતર રાખીને માત્ર ‘માનવતા મહેંકી ઊઠી’ એવી જ કથાઓને પ્રાધાન્ય આપે છે. આવા વાતાવરણમાં ‘પ્રબુદ્ધ’ નાગરિકો શું કામ બાકી રહી જાય? સરકારના કાર્યની આલોચનાને આવા નાગરિકો ‘નકારાત્મકતા’ ગણાવે છે. પોતે સરકારના આદેશને માન આપીને સહકાર આપી રહ્યા છે એમ અન્યો પણ આપે એમ તેઓ વારંવાર જણાવે છે. કોઈ માર્ગદર્શિકા કે જરૂરી સુવિધાના અભાવે, પોતાને વતન જવા નીકળી પડતા વિસ્થાપિત મજૂરોને આવા લોકો ભાંડે છે, કેમ કે, પોતે મોકળાશવાળા આવાસમાં, નાણાંકીય ફિકર વિના સુનિશ્ચિત થઈને બેઠા છે. ઘેર બેસી રહેવું એ તેમના માટે મજબૂરી નહીં, વૈભવ છે.

કોવિડ-19ની મહામારીનો વ્યાપ એટલો વિશાળ છે કે તેની સામે ગમે એવાં પગલાં વામણાં પડે. પણ ‘બધું બરાબર છે’, ‘બધું કાબૂમાં છે’, એવી ‘હકારાત્મકતા’ ઘાતક બની રહેનારી છે. આપણાં સરકારી દવાખાનાંની વાસ્તવિકતા અને તેમની કાર્યપદ્ધતિથી ભારત દેશના લોકો ભાગ્યે જ બેખબર હશે. આવાં દવાખાનાંઓમાં અગ્ર હરોળમાં કામ કરનારા સ્વાસ્થ્ય કર્મચારીઓ માટે થાળીનાદ, તાળી, દીપપ્રકાશ કે આકાશી પુષ્પવર્ષા જેવાં ઠાલાં પ્રોત્સાહન કે બિનઉત્પાદક હકારાત્મકતાને બદલે નક્કર સાધનસુવિધાની જરૂર છે કે જેને કારણે તે પોતાનું મનોબળ દૃઢ રાખીને સક્ષમતાથી કામ કરી શકે. આવાં ગતકડાં જે વર્ગને માટે યોજવાનું કહેવામાં આવે છે તેમને ખરેખર પ્રોત્સાહન મળે છે કે કેમ એ તો કોને ખબર, પણ નાગરિકોને લૉક ડાઉનની એકવિધતાભરી જિંદગીમાં મનોરંજન અવશ્ય મળે છે. આવી વિપરીત પરિસ્થિતિમાં ય પોતાની લોકપ્રિયતા ઘટી નથી તેની ચકાસણી કરવાનો રાજકીય અગ્રણીઓને મોકો પણ મળી રહે છે.

પ્રસાર માધ્યમો ‘હકારાત્મક’ સમાચાર ભલે પોતાના મતલબથી છાપે, નાગરિકોએ એ યાદ રાખવાનું છે કે આપણું વિશ્વ, દેશ, રાજ્ય કે નગર યા ગામ એ બૅટરી નથી કે તેમાં પૉઝિટિવ અને નેગેટિવ એમ માત્ર બે જ ધ્રુવ હોય! આપણે શુદ્ધોદનની પંગતમાં નથી બેસવાનું, પણ ‘બુદ્ધ’ બનવા તરફ ગતિ કરવાની છે અને એ પણ કોઈના દોરવાયા નહીં, બલકે સ્વ‘બુદ્ધિ’એ!

e.mail : bakothari@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 27 મે 2020

કોરોના સામે દુનિયાભરની સરકારોએ યુદ્ધના ધોરણે કામગીરી શરૂ કરી છે. તે કેટલી અસરકારક છે અથવા નથી, તેના કેટલાક પરિણામો પણ સામે આવવા લાગ્યાં છે. ભારતમાં લૉક ડાઉનની તકલીફો સાથે હજારો સ્થળાંતરિત મજૂરોની આપદા જોવા મળી, જે હજુ ચાલુ છે. દુનિયાભરના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે મહિલાઓ પર હિંસાનું પ્રમાણ વધ્યું છે, બજાર અને અર્થતંત્રો આવતા બે-ત્રણ વર્ષમાં બેઠા થશે કે નહીં તેને અંગે અટકળો ચાલી રહી છે. તો બીજી તરફ આરોગ્ય ક્ષેત્રે પણ સરકારની તૈયારીઓમાં ગંભીર ઊણપો સામે આવી રહી છે. લૉક ડાઉનનો એક હેતુ એ પણ હતો કે લોકો પોતાની પ્રવૃત્તિઓ ઓછી કરે અથવા બંધ કરે, ત્યારે સરકાર જાહેર સ્વાસ્થ્ય અને આરોગ્ય સેવાઓ અસરકારક બનાવવામાં પોતાની શક્તિ લગાવે. પણ તેમાં કેટલાક અપવાદો બાદ કરતાં કેન્દ્ર અને મોટા ભાગની રાજ્ય સરકારો પૂરતી ગંભીરતા સાથે આ અંગે કામ કરતી હોય તેવું લાગતું નથી. આ ઉપરાંત કેટલીક ઘટનાઓ એટલી ઝડપી બની રહી છે કે, ભય અને અનિશ્ચિતતાનાં આ વાતાવરણમાં આપણું પૂરતું ધ્યાન તે તરફ જતું નથી. તેમાંનો એક મહત્ત્વનો મુદ્દો છે પર્યાવરણ અને તેને લગતી નીતિમાં ફેરફારની હિલચાલ.

પર્યાવરણ ક્ષેત્રે એનવાયરમેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) મહત્ત્વનું અને અત્યંત જરૂરી મનાયું છે. આ અંતર્ગત પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ શરૂ થતાં પહેલાં તેના કારણે પર્યાવરણ (પ્રકૃતિ અને આસપાસના લોકો અને વિસ્તાર) પર શું અસર થશે તે અંગે અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. આ અંગેનો અહેવાલ લોકોને બતાવવો અને તેમનાં સલાહસૂચનો ધ્યાનમાં લેવાં જરૂરી મનાયાં છે. અસરગ્રસ્ત લોકો વચ્ચે જાહેર સુનાવણીનું આયોજન પણ કરવાનું હોય છે. ત્યાર પછી પ્રોજેક્ટનું કામ શરૂ કરી શકાય અથવા જો લોકો-પર્યાવરણને થતું નુકસાન વધુ હોય તો પ્રોજેક્ટને મંજૂરી ન પણ મળે તેવી જોગવાઈ હતી. માર્ચ, ૨૦૨૦માં સરકારે આ અંગે નવી રૂપરેખા જાહેર કરી છે. લૉક ડાઉનના દિવસોમાં સરકારે એનવાયર્ન્મેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટના નવા જાહેરનામા પર લોકોને ટિપ્પણીઓ મોકલાવવા કહ્યું. ખેડૂતો અને આદિવાસીઓ જેને આનાથી સૌથી વધુ અસર થવાની તે પોતાની વાત કઈ રીતે રજૂ કરી શકે?

વળી સરકારે નવી રૂપરેખામાં નિર્ણયપ્રક્રિયામાં લોકભાગીદારી ઓછી કરવા સાથે મોટા પ્રોજેક્ટ માટે પર્યાવરણ જાળવણીની વાત બાજુ પર મુકવા પ્રયત્ન કર્યા છે. આ અંગેની કેટલીક ચિંતાજનક સૂચિત જોગવાઈઓ નીચે મુજબ છે.

• જાહેર સુનાવણી દરમિયાન લોકોએ પોતાની વાત રજૂ કરવા માટેની મુદત 30 દિવસથી ઘટાડીને 20 દિવસની કરવામાં આવી છે.

• 2006ની સૂચના હેઠળ જાહેર સુનાવણી 45 દિવસને બદલે હવે 40 દિવસમાં પૂર્ણ કરવાનું સૂચવાયું છે. આ સમયગાળો ઘટાડવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે નવાં રોકાણો માટે EIAની પ્રક્રિયાને એક રીતે ઔપચારિક અને ‘સરળ’ બનાવી દેવી. જાહેર સુનાવણીનો સમય ઘટશે તો પ્રોજેક્ટ દ્વારા અસરગ્રસ્ત લોકોને મંતવ્યો, ટિપ્પણીઓ અને સૂચનો તૈયાર કરવા પૂરતો સમય મળશે નહીં.

• પ્રોજેક્ટ બન્યા બાદ દર છ મહિને એક રિપોર્ટ તૈયાર કરવાનો હોય છે, જેમાં દર્શાવવામાં આવે છે કે જે શરતોને આધારે પ્રોજેક્ટને પરવાનગી આપવામાં આવી છે તે મુજબ તેમની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવી રહ્યા છે કે નહીં. નવા ડ્રાફ્ટ મુજબ, દર વર્ષે ફક્ત એક જ વાર રિપોર્ટ સબમિટ કરવો જરૂરી બનાવે છે. (આ જોગવાઈ પ્રક્રિયાની અસરકારકતા ઘટાડે છે. સાથે લાંબા ગાળે શક્ય છે કે પર્યાવરણમાં એવું નુકસાન થાય કે જેને સરભર કરવું શક્ય ન હોય.)

• નવા ડ્રાફ્ટમાં એવા પ્રોજેક્ટ અથવા પ્રવૃત્તિઓની સંખ્યામાં પણ ઉમેરો કરવામાં આવ્યો છે કે જેને હવે EIA પ્રક્રિયા કરવાની જરૂર નથી. ઘણા પ્રોજેક્ટને સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવામાં આવી છે. જેથી હવે તેમને પર્યાવરણ કે સંબંધિત વિસ્તારના લોકો પર પ્રોજેક્ટનાં વિપરીત પરિણામોના કોઈ અભ્યાસ કરવાની જરૂર ન રહે.

એનવાયર્ન્મેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ ૨૦૦૬ની જોગવાઈઓમાં સરકારે માત્ર ઉદ્યોગોને ધ્યાનમાં રાખીને સુધારા કર્યા હોય તેવું લાગે. તેની પર્યાવરણ કે લોકો ઉપર પડનારી વિપરીત અસરો અંગે ખાસ કશું વિચારાયું લાગતું નથી. લૉક ડાઉનના સમયમાં આ પ્રક્રિયા ચલાવીને સરકાર લોકોને પોતાની વાત મુકવાની તક માર્યાદિત કરી રહી છે, તો બીજી તરફ મોટા પ્રોજેક્ટ અંગેની નિર્ણય પ્રક્રિયામાં લોકોની ભાગીદારી ઘટાડી રહી છે. ભારતના સંદર્ભમાં આ કાયદાકીય અને નીતિગત ફેરફારો અને તેની અસરો કોરોના પછી પણ ભારતીય લોકતંત્ર અને સમાજ પર તેની અસરો લાંબા સમય સુધી રહેશે. જાહેર સ્વાસ્થ્યની સુવિધાઓ વિકસાવવા અને જાળવવા માટે સરકારના હાથમાં વધુ સત્તા આવે તે આ સમયની જરૂરિયાત છે. પરંતુ આ સત્તાનો ઉપયોગ જરૂરિયાત મુજબ, કોઈ ભેદભાવ વિના અને નિશ્ચિત સમય પૂરતો મર્યાદિત રહે તે નિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે.

આ ઉપરાંત પ્રશ્નો અને વૈચારિક વિરોધનું દમન પણ ન થવું જોઈએ. લૉક ડાઉન સહિત આ કોરોના કટોકટીમાં જે જરૂરી પગલાં લેવામાં આવે તેમાં માનવાધિકાર અને નાગરિકની પાયાની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું જરૂરી બને છે. કોઈ વ્યક્તિ ભોજન માટે લૉક ડાઉનનો ભંગ કરે તો તેની સામે થતી પોલીસની હિંસક કાર્યવાહી કે કાયદાની પ્રક્રિયા સ્વીકારી શકાય ખરી? સરકાર પોતાની સત્તા માનવીય સંવેદના સાથે ન વાપરે તો, સરકારનાં પગલાંની અસર સમગ્ર સમાજ માટે કોરોના કટોકટી પછી પણ લાંબા સમય સુધી ભોગવવાની આવશે. આ સમય પસાર થઈ ગયા પછી સરકારનાં પગલાંનું મૂલ્યાંકન અને સમીક્ષા કરીને પોતાના અધિકારો સુનિશ્ચિત કરવા, કામોનો હિસાબ માગવા અને લોકવિરોધી નીતિઓ સામે લડત આપવા માટે લોકોએ પણ તૈયાર રહેવું પડશે. કોરોના સામેની લડતમાં જીત્યા પછી બીજી લડત શરૂ.

e.mail : yuvaparth@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 27 મે 2020