કેટકેટલા અવાજ
ભીતર દૂર પાસ
અવાજ આમ
ન સંભળાય.

તડકાનો અવાજ
કેટલો ધીમો કેટલો ધીર
છાંયડાનો અવાજ
શીતળ, ઘડી-ઘડી થીર.

રાત
ધીરે-ધીરે કાનમાં ઊઘડતી જાય
આંખમાંથી તડકા-છાંયાની માયા ભુસાય
પડખેનું હતું આઘું, લગોલગ થાય
આઘેનું આવી પડખે અડોઅડ થાય
સંભળાય
જે ન કલ્પી શકાય,
ન ધારી શકાય
લાખ યત્નો છતાં ન પામી શકાય
એકની અનેક રીત પરખાય
અનેક, ન એકમેકમાં ભળી જાય.

સંભળાય
ઠકઠક ઠાકઠાક સટસટ સાટસાટ
ચચરાટ
રક્ત વહેતું
રક્તથી બારીક કશુંક બળતું
સાડલાના છેડાથી દાબેલો શ્વાસ
ડરી ગયેલા ડૂમાનો ભેંકાર
આંખથી ગાલ લગી સુકાયેલી ચીસની છાપ
સુકાઈને બરડ થઈ તૂટતી ભૂખનો ખખડાટ
થીગડામાં ગોદડિયા દોરાનો ભાર
ધૂળિયા રસ્તા પર પડતાં ઝાંખાં પગલાંમાં લથડાતો થાક
ટાઢાબોળ શરીરની ભીતર ઘૂસતો ખોતરાટ.

e.mail : umlomjs@gmail.com

ચાલ, આજે મુંબઈમાં મારીએ લટાર

મળશે માલીશવાળો ને માછણ, ફેરિયો વેચતો ચા કે ચૂરણ

જોઈએ મદારીનો ખેલ, ને માણસ જાણે ગાડાનો બેલ

ચાલ, આજે મુંબઈમાં મારીએ લટાર. શું કહ્યું? લોકડાઉન છે? ચિંતા નહિ. આપણે જવાનું છે ખુદ મુંબઈના પોલીસ કમિશનરની સાથે. અને તેઓ સાથે હોય પછી શેની ચિંતા? માનવામાં નથી આવતું ને? પોલીસ કમિશનરનું નામ કહું તો? નામ છે એસ.એમ. એડવર્ડઝ. અને તેમની સાથે છે પ્રખ્યાત ચિત્રકાર એમ.વી. (મહાદેવ વિશ્વનાથ) ધુરંધર. બંને નામ અજાણ્યાં લાગે છે ને? લાગે જ ને! કારણ આ પોલીસ કમિશનર આજના નથી. ૨૦મી સદીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં હતા તેઓ મુંબઈના પોલીસ કમિશનર. અને તેમણે એક પુસ્તક લખેલું : ‘બાઈ-વેઝ ઓફ બોમ્બે’. મુંબઈની ગલીકૂંચીઓ. અગાઉ ઉપનામથી આ લેખો ‘ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા'માં પ્રગટ થયેલા. પોતે જે મુંબઈને જોયું, જાણ્યું, તેની વાત તેમણે અહીં કરી છે. પુસ્તકની પહેલી આવૃત્તિ ૧૯૧૨ના જૂનમાં પ્રગટ થયેલી. બધી નકલ એક જ મહિનામાં વેચાઈ ગઈ. એટલે એ જ વર્ષના નવેમ્બરમાં બીજી આવૃત્તિ પ્રગટ થઈ. તેમાં એ જમાનાના પ્રખ્યાત ચિત્રકાર એમ.વી. ધુરંધરનાં ચિત્રો ઉમેરાયાં. (અહીં મૂકેલાં બધાં ચિત્રો એ પુસ્તકમાંથી લીધાં છે.) એ બંનેની આંગળી પકડીને મારીએ મુંબઈમાં લટાર.

તેઓ કહે છે, મુંબઈના રસ્તા પર માણસોની ભરતી ઓટ જોવા મળે છે તેવી દુનિયાનાં બીજાં બહુ ઓછાં શહેરોમાં જોવા મળે છે. અહીં વિવિધ રંગ છે, રૂપ છે, જાતજાતની ગતિ છે, વિધિ છે. અહીં લીલા, પીળા, ગુલાબી રંગના અને સોનેરી ભરતકામથી ઝગારા મારતા કુર્તા-ઇઝાર પહેરેલી મેમણ અને ખોજા સ્ત્રીઓ જોવા મળે, મલમલનાં કુર્તા ને ધોતી પહેરેલા મારવાડી શાહુકારો જોવા મળે, લાલ પાઘડી પહેરેલા કાઠિયાવાડીઓ જોવા મળે, કચ્છી સાગરખેડુઓ મળે, સફેદ ખમીસ-લેંઘામાં સુતરાઉ કાપડની મિલમાં વહેલી સવારે જતા મુંબઈ બહારથી આવેલા મજૂરો જોવા મળશે. હા, દિવસ દરમ્યાન રસ્તાઓ પર આ બધા લોકોની સંખ્યામાં વધઘટ થાય ખરી, પણ મુંબઈના રસ્તા માણસ વગરના ક્યારે ય નથી હોતા.

લઇ લો ચાય ગરમ

પાનવાળો

ગિરગામ કે કાલબાદેવી રોડ જેવા મોટા રસ્તાઓ પર વહેલી સવારે સૌથી પહેલો કોનો અવાજ સંભળાય છે? ના, ઘરઘંટીની ઘરઘરનો નહિ. પણ સવારના પહોરમાં નીકળી પડેલી લાલ ટ્રામની ઘરઘરાટી સૂરજ ઊગે તે પહેલાં જ શરૂ થઈ જાય છે. પછી આવે માંસ-મચ્છી લઈ જતાં ગાડાંઓનો કિચૂડ કિચૂડ અવાજ. સવારના પહોરમાં શહેરના બધા ધોરી રસ્તા પાણીથી ધોવાય છે. એટલે પાણી ભરેલા ખટારા રસ્તાઓ પર પાણી છાંટે તેનો અવાજ, જાણે પહેલા વરસાદની ઝડીનો અવાજ. તો કોઈ ફકીર કે સાધુ અલ્લાહ કે ઈશ્વરનું નામ લેતો નીકળી પડે છે. બીજાં બધાં તો ઠીક, મુંબઈમાં ભીખ માગનારાં સ્ત્રી-પુરુષ પણ વહેલી સવારથી કામે લાગી જાય છે. મસ્જિદોમાંથી મુલ્લાની બાંગ સંભળાય છે, તો મંદિરોમાં થતી પહેલી આરતીનો ઘંટારવ. મારવાડી ફેરિયો માથે ટોપલો મૂકીને ‘બતાસા, બતાસા’ એવી બૂમો પાડતો પતાસાં વેચવા નીકળી પડે છે. ટૂંકી પોતડી અને ફાટેલી-તૂટેલી બંડી પહેરેલો ગામડેથી આવેલો ખેડૂત માથે ટોપલો મૂકીને બાજરી અને ચાવલ વેચવા નીકળી પડે છે. સામેથી આવતા ચા વેચતા ફેરિયાને રોકીને તેની પાસેથી ‘અડધી’ ચા પી લે છે. ગોબાવાળી અને મેશથી કાળી પડી ગયેલી કીટલીમાંથી ચાવાળો કાન વગરના કપમાં ઊંચેથી ચા રેડે છે. તમે કાન સરવા કરો તો કપમાં રેડાતી ચાનો અવાજ સાંભળી શકો. આ અડધો કપ ચા અને ઘરેથી આણેલો અડધો રોટલો એ જ પેલા ખેડૂતનો ‘બ્રેકફાસ્ટ.’ ચાવાળાનો આ પહેલો ઘરાક છે એટલે તેણે આપેલા ઢબુ(બે પૈસા)ને તે પહેલાં આંખે અડાડીને પછી ગજવામાં મૂકે છે – પહેલી બોણી છે ને, એટલે. તો પૈસાદાર ગુજરાતી વેપારીઓ ફાંદ પર હાથ ફેરવતા ફેરવતા નજીકની કંદોઈની દુકાનેથી જલેબી-ગાંઠિયા લેવા નીકળી પડ્યા છે.

માછણ

હવે રસ્તા પર ભીડ વધતી જાય છે. કાછડો વાળીને પહેરેલી સાડી, હાથ, પગ, કાન, નાક, ગળામાં ચમકતાં ઘરેણાં પહેરેલી માછણ, માથે મૂકેલા ટોપલામાંની તાજી માછલી મચ્છી બજારમાં લઈ જવા નીકળી છે. મંદિરમાં દર્શન કરીને ભક્તો ઘરે પાછા ફરી રહ્યા છે. તો બીજી બાજુ ઘરોમાંથી મિલમાં, બજારમાં, ઓફિસમાં, નિશાળમાં જનારાઓ નીકળી રહ્યા છે. પોતાનાં પિત્તળનાં વાસણોને ઘસી ઘસીને સાફ કરતાં કરતાં બનારસી પાનવાળો ભજન ગણગણી રહ્યો છે. રસ્તાઓ પર ઘોડા ગાડી, રેકલા, શિગરામ, વિક્ટોરિયાની અવરજવર વધી રહી છે. ઘરના મરદો કામે જાય પછી જૂનાં કપડાંના બદલામાં વાસણ વેચતી બાઈઓ માથે ટોપલામાં પિત્તળનાં ચળકતાં વાસણ લઈને નીકળી પડી છે. ‘મેરા ચૂરણ મઝેદાર, ઉસકો ખાતે હૈં સરદાર’ બોલતો ફેરિયો જાતજાતનાં ચૂરણ-ગોળી વેચવા નીકળી પડ્યો છે. મકાનોની બાલ્કનીમાં બેસીને સ્ત્રીઓ આ બધા ફેરિયાઓને જોઈ રહી છે. સાથે સાથે કોઈ શાક વીણે છે તો કોઈ ફાટેલાં કપડાં સાંધે છે.

સવાર તો ધીમે ધીમે સરકી ગઈ અને હવે બપોર. અવાજો આછા અને ઓછા થતા જાય છે. એટલે જે અવાજ કાને પડે છે તે તરત ધ્યાન ખેંચે છે. ક્યાંક કોઈક મોડો ઊઠેલો શેઠિયો બંગલાની બહાર આવી ડ્રાઈવરને બૂમ પાડે છે. તો ક્યાંક રૂના પિંજારાનો ઢેં-ઢફ, ઢેં-ઢફ અવાજ કાને પડે છે. મદારી ઢોલ વગાડીને ખેલ જોવા માટે છોકરાઓને ભેગા કરવા કોશિશ કરે છે. કોક ગાડીવાળો રસ્તાની વચ્ચોવચ ચાલતા માણસને ગંદી ગાળ ચોપડાવે છે. પિત્તળનાં વાસણને કલાઈ કરનારો બસૂરા અવાજે સાદ પાડે છે. કોઈ ઘરને ઓટલે બેસીને ફળો વેચતી બાઈ ઘરાકની રાહ જુએ છે.

ફળો વેચતી બાઈ

પણ મુંબઈના રસ્તાઓ પર સૌથી વધુ ભીડ તો સાંજે જ જોવા મળે. મંદિરો અને મસ્જિદોમાંથી પાછા ફરતા ભાવિકો. કાખમાં માંદા છોકરાને તેડી બાધા-આખડી કરીને પાછી ફરી રહેલી સ્ત્રીઓ. આખો દિવસ મિલમાં મજૂરી કરીને ઘરે પાછા ફરતા મજૂરો. ઓફિસમાં કામ કરતા કારકૂનો, મારવાડી શેઠના ગુમાસ્તાઓ, ભીખારીઓ, ફેરિયાઓ, ફળો અને શાકભાજી વેચનારાઓ. તો વળી ક્યાંક પાનબીડાં વેચનાર ફેરિયાની આસપાસ બે-પાંચ જણા ઊભા છે, મોઢું લાલચટક કરવા માટે. કોઈ ફૂટપાથની ધારે બેઠેલો ફેરિયો નાની નાની પોથી વેચી રહ્યો છે : રામરક્ષાકવચ, હનુમાનચાલીસા, દેવીમાહાત્મ્ય. તેનાથી થોડે દૂર પાંજરામાં લીલો પોપટ લઈને એક નજૂમી બેઠો છે. પાઈ-પૈસો આપો, સવાલ પૂછો, પોપટ પાંજરામાંથી બહાર, એક કાર્ડ ઉપાડે. અને એમાંથી નજૂમી વાંચે તમારું ભવિષ્ય. તો બાજુની ગલીમાંથી ઢોલ-ત્રાંસાના અવાજ સાથે વરઘોડો નીકળે છે. જાનડીઓ ગાઈ રહી છે :

મળ્યા વરઘોડે જણ મોટા,
લીધા હાથ ગુલાબના ગોટા,
નથી હારતોરાના તોટા રે,
સજની સાજનની જો શોભા.

આ શહેરમાં અમીરી અને ગરીબી, હરખ અને શોક, આશા અને હતાશા, ધન અને ધરમ, જોડાજોડ જોવા મળે છે, અને એમાંનું કશું લાંબો વખત ટકતું નથી.

અફીણીઓનો અડ્ડો

હવે તો રાત પડી ગઈ. રસ્તા પરથી અવાજ સંભળાય છે : ‘માલીશ, તેલ-માલીશ.’ આખો દિવસ ગલ્લા પર બેસીને, રૂપિયા-આના-પાઈ ગણી ગણીને થાકી ગયેલો મારવાડી ચાર આના આપીને ચંપી કરાવે છે અને હળવો ફૂલ થઈ જાય છે. નાની, સાંકડી ખોલીઓ, ચાલીના ઘરમાં માણસ વધારે, વળી મચ્છરોનો ત્રાસ. એટલે ઘણા પુરુષો ચાલીની બહાર ખુલ્લી જગ્યામાં કે ફૂટપાથ પર ચટાઈ પાથરીને લંબાવે છે. દરેકે માથા સુધી ઓઢી લીધું છે એટલે મધરાત પછી નીકળો તો જાણે સેંકડો લાશ રસ્તા પર હારબંધ પડી હોય એવું લાગે. અને બધું સૂમસામ થઈ ગયું હોય ત્યારે કોઈ દારુડિયો લથડિયાં ખાતો, બબડતો, ગાતો, બૂમો પાડતો રસ્તા પરથી લડખડાતી ચાલે પસાર થઈ જાય. અહીં કેટલીક ‘ક્લબ’ આખી રાત ખુલ્લી રહે છે. બે-ચાર આના આપી હુક્કામાં કે વાંસની ભૂગળીમાં ચરસ-ગાંજો ભરી આખી દુનિયાને ભૂલી જઈ શકો. અહીં નાત-જાતના, ધરમ-ભરમના, ગરીબ-તવંગરના કોઈ ભેદ નથી. અહીં હિંદુ, મુસ્લિમ, સિખ્ખ, ઈસાઈ – અને ક્યારેક અંગ્રેજ પણ – સાથે બેસીને આ દુનિયાને ભૂલી જઈને બીજી દુનિયામાં વિહરે છે.

‘નોચ ગર્લ’ ઈમ્તિઆઝાન

રાતે ગમે ત્યારે કેનેડી બ્રિજ પરથી પસાર થાવ. સારંગીના સૂર, ઘુંઘરૂનો રણકાર, અને ઈમ્તિઆઝાન જેવી ‘નોચ ગર્લ’નો મધુર કંઠ તમારે કાને પડ્યા વગર રહે નહિ. ઈમ્તિઆઝાન મૂળ તો લાહોરની. નાનકડી મીઠડી છોકરી હતી. બાળપણમાં અનાથ થઈ ગઈ. અબ્બા, અમ્મી, ઘરનાં બધાં કોલેરાનો ભોગ બન્યાં. થોડા દિવસ કાકીએ આશરો આપ્યો. એક દિવસ રડતી રડતી રસ્તા પર રખડતી હતી ત્યારે ગોહરજાનની નજર તેના પર પડી. ઘરે લઈ આવી. ખાસ ગવૈયા રોકી સંગીત શીખવાડ્યું. કથક નૃત્ય શીખવ્યુ. મુન્શીજી રોકી ઉર્દૂ અને ફારસી ભાષા શીખવી. કળી હવે ખીલીને ફૂલ બની હતી. એવામાં એક સિતાર વગાડતા સાજિંદા સાથે પરિચય થયો. સિતારના સ્વરોએ કામણ કર્યું. પ્રેમ પાંગર્યો. અને એક દિવસ બંને લાહોરથી ભાગીને આવ્યાં મુંબઈ. પણ પૈસાનાં ફાંફા. થોડો વખત તો જેમ તેમ ગુજાર્યો. પછી એક દિવસ પેલો તેને કેનેડી બ્રિજ પાસેના મોટા મકાનમાં મૂકીને ચાલતો થયો. અને ઈમ્તિઆઝાનનો  સિતારો અહીં ચમક્યો. પૈસાની રેલમછેલ થવા લાગી. કાકીની માઠી દશા બેઠી હતી એવા વાવડ મળ્યા હતા. એટલે દર મહિને ઇમ્તિઆઝાન કાકીને ‘મન્યાડર’ મોકલતી. મોટા મોટા શેઠિયાઓ લગ્નની દરખાસ્ત મૂકતા. પણ બધાને તે એક જ જવાબ આપતી : ‘ના, મારી કિસ્મતમાં લગ્ન છે જ નહિ.’

પણ એ વખતના મુંબઈની કિસ્મતમાં થોડે થોડે વરસે બે કોમના લોકો વચ્ચેનાં છમકલાં, રમખાણ, હુલ્લડ લખાયાં હતાં. વરસોથી પાસપાસે રહેતા પડોશીઓ એકમેકના દુશ્મન બની જતા. ક્યારેક સોડા વોટર બોટલથી એકબીજા પર હુમલા કરતા. ક્યારેક દુકાનો બાળતા. ક્યારેક ચાકુ હુલાવતા. રસ્તા પર બંબાવાળાના ઘંટ ધણધણતા. કાળી પોલીસ વાન ચીચિયારી પાડતી ધસી આવતી. પીળી પાઘડી પહેરેલા પોલીસો હાથમાં લાઠી લઈને ઉતરતા. પહેલાં ટોળાં સામે લાઠીઓ ઉગામતા. પછી જે બે-ચાર જણા – મોટે ભાગે નિર્દોષ – હાથમાં આવે તેને લાઠી ફટકારતા. ટોળું વીખરાવા લાગતું. પણ ક્યારેક પરિસ્થિતિ કાબૂ બહાર જતી ત્યારે રોયલ એનફિલ્ડ મોટર સાઈકલ ધસી આવતી. ધોળો કડકડતો યુનિફોર્મ પહેરેલો ગોરો સાર્જન્ટ ઉતરતો. તેના હાથમાં રિવોલ્વર ચમકતી. સાથે આવતી હથિયારબંધ પોલીસ. હાથમાં લાંબી રાઈફલ લઈને. સાર્જન્ટ પહેલાં ટોળાંને વિખરાઈ જવા અપીલ કરતો. ન માને તો પહેલાં લાઠી ચાર્જ. પછી ટિયર ગેસ. મોટે ભાગે એટલાથી મામલો શાંત થઈ જતો. પણ રખેને ન થાય તો? સાથે આવેલા ‘મેજિસ્ટ્રેટ’ની પરવાનગી લઈ ગોરો સાર્જન્ટ ‘ફાયર’ એવો હુકમ આપતો અને પોલીસોની રાઈફલમાંથી છૂટતી ગોળીઓના અવાજના પડઘા સૂના રસ્તાઓ પર સંભળાતા. થોડી વાર પછી ધોળી એમ્બ્યુલન્સ આવતી અને પહેલાં ઘવાયેલાને અને પછી મરેલાને લઈ જતી. કોઈ ઘરના રેડિયો પરથી અવાજ સંભળાતો: ‘હવે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોના મુંબઈ કેન્દ્ર પરથી સાંભળો ખાસ જાહેરાત. મુંબઈ શહેરમાં કરફયુ ઓર્ડર લાગુ કરવામાં આવ્યો છે. લોકોને ઘર બહાર ન નીકળવાની તાકીદ કરવામાં આવે છે.’   

આજે આટલે વર્ષે ફરી લાંબો વખત ઘરમાં ભરાઈ રહેવાના દિવસો આવ્યા છે. એટલે ગઈ કાલના મુંબઈના રસ્તાઓ પર રખડવાનું બંધ કરી ચાલો ઘરે જઈ આજનું ‘ગુજરાતી મિડ-ડે’ વાંચીએ.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX

સૌજન્ય : “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 04 ઍપ્રિલ 2020

‘છપાક’ જોઈ? ન જોઈ હોય તો અવશ્ય જોવા જેવી છે. એકી સાથે વેદના અને આનંદનો અનુભવ કરાવે છે. વેદના અને આનંદ – બંનેનો અનુભવ? આ શક્ય છે? એ જ તો આ ફિલ્મની ખૂબી છે. બંનેનો અનુભવ કરાવે છે. ટી.વી. પર તેની પુષ્કળ જાહેરાત થાય છે. પ્રમોશન માટે સતત દીપિકા દેખાય છે. એટલે તેની વાર્તા તો જાણીતી છે. માલતી નામની છોકરી પર ઍસિડ ઍટેક થયો હતો. તેની પીડાની, તેના કેસની અને તેની લડાઈની કથા છે. પણ ફિલ્મનો સમગ્ર સમય પ્રેક્ષક સતત હચમચવા છતાં તલ્લીન થઈ જોયા કરે તેવી ફિલ્મ છે.

પહેલાં વેદનાની વાત કરીએ. માલતી નામની છોકરી પર પોતે જેને ભાઈ માને છે, પણ જે પોતાને તેનો પ્રેમી માને છે તે છોકરો ઍસિડ ફેંકે છે. માલતી આત્યંતિક વેદનામાંથી પસાર થાય છે. સાત સાત ઓપરેશનો પછી તેનો ચહેરો કંઈક જોવા લાયક બને છે. પછી તે ઍસિડ ઍટેક સામે કામ કરતી સંસ્થાઓમાં જોડાય છે અને બીજી બાજુ કોર્ટમાં છોકરા સામે લડે છે અને તેને સજા અપાવીને જ જંપે છે. પણ આ દરમિયાન પોતે જે આત્યંતિક વેદનામાંથી પસાર થાય છે તે દૃશ્યો પ્રેક્ષકને ખળભળાવી નાખે છે. તેની ઍસિડ ફેંકવા સમયની ચીસ અને પછી જ્યારે પહેલી વાર અરીસામાં પોતાનો ચહેરો જુએ છે ત્યારની ચીસ પ્રેક્ષકોના અસ્તિત્વમાં ઘૂસી તેને ઘાયલ કરી નાખે છે. સહન ન થાય તેવી! પણ પછી ધીરે ધીરે તે સ્વસ્થ થાય છે. એક મહિલા તેની સાથે સતત રહે છે. એક વકીલ તેનો કેસ લડે છે. અનેક વાર નિરાશાનો સમય આવે છે, હતાશ પણ થાય છે, છતાં તેઓ વાત મૂકતાં નથી અને સરકારની નીંભરતા વચ્ચે પણ તેમને ન્યાય મળે છે. પણ આ બધા દરમ્યાન માલતીને અનેક તકલીફોનો અનુભવ થયા કરે છે. ઘરમાં પણ તેનો ભાઈ માંદો પડે છે. સંસ્થામાં પગાર વિના કામ કરવું પડે છે. પૈસાની તકલીફ ભોગવવી પડે છે. પણ થોડા લોકોના પ્રોત્સાહનથી તે આગળ વધતી રહે છે. તેનામાં પણ જીજિવિષા છે. લડવાની ખુમારી છે. એટલે સંઘર્ષ ચાલુ રાખે છે અને જીતે છે. આ દરમિયાન નાના નાના વિજયો પણ તે ઉજવે છે. મોટો વિજય મેળવવાની રાહ જોવામાં મળતા નાના વિજયોને તે અવગણતી નથી. આ દૃશ્યો પ્રેક્ષકની આંખો ભીની કરે છે. છેલ્લું દૃશ્ય આ વિજય પછી પણ ઍસિડના ઍટેક ચાલુ છે તે બતાવે છે. બહુ જ કરુણ દૃશ્યથી ફિલ્મનો અંત આવે છે. છેલ્લે કહે છે કે આજે પણ આ ઍટેક ચાલુ છે, વધતા જાય છે. અને સમજાવતાં કહે છે કે આવા ઍટેકનું કારણ છોકરી આગળ વધે છે તે ન ગમતાં તેને તેની ઓકાત બતાવવા આવા હુમલા કરાય છે તે સમાજનું માનસ બતાવે છે.

કાયદા છતાં આવા ઍટેક કેમ ચાલુ રહે છે?

એક તો સરકાર નીંભર છે. અસંવેદનશીલ છે. તેને માનવ જીવનની જરા પણ કિંમત નથી. એટલે જ માંડ માંડ જરૂરી કાયદા પસાર કરે છે. તે પછી પણ અમલ કરવામાં જરા પર રસ બતાવતી નથી. વહીવટ પણ નીંભર છે. અમલ કરવાની તેની દાનત જ નથી. બીજું, સમાજની માનસિકતા પણ રોગી છે. આજે પણ તેને છોકરી આગળ વધે તે નથી ગમતું. છોકરીની સ્વતંત્રતા તેને નથી પચતી. એટલે એક યા બીજી રીતે તે તેને નીચી પાડવા, હેરાન કરવા, ઉત્સુક રહે છે. પાયામાં સમાજની રોગિષ્ટ અવસ્થા ચિંતાજનક છે. તે આજે પણ છોકરાઓને મહત્ત્વ આપે છે. છોકરીઓને, દલિતો જેમ, પાછળ જ રાખવા માગે છે. ખુદ નેતાઓ પણ એવાં એવાં નિવેદનો કર્યા કરે છે કે છોકરીઓએ આમ વર્તવાનું છે અને આમ નથી કરવાનું એમ ઉપદેશ આપ્યા કરે છે. ધાર્મિક લોકોને તો છોકરીઓ જરા પણ નથી ગમતી. તેઓ તો તેને પછાત જ રાખવાનો સતત પ્રયાસ કરે છે. આ તો છોકરીઓ જાગતી જાય છે એટલે આ બધાનો અસ્વીકાર કરી, તેમની અડચણો વચ્ચે પણ, આગળ વધે છે. આ જ સમાજને નથી ગમતું. તેથી આવા ઉપાયો કરે છે. અને જ્યારે આવી ઘટનાઓ બને છે ત્યારે પ્રજા, વહીવટ અને સરકાર બધાં નિષ્ક્રિય રહે છે. બહુ થોડા લોકો આ માટે ઝઝૂમે છે.

માની લ્યો કે કાયદો થઈ જાય અને અમલ પણ કરાય તો આવા બનાવો ઓછા થાય?

તેનો જવાબ ‘ના’માં આવે.

કેમ?

સમાજમાં ત્રણ પ્રકારના લોકો રહે છે. દસ ટકા એવા છે જેઓ પ્રતિભાશાળી છે અને તેઓ જ સમાજની પ્રગતિનું કામ કરે છે. સમાજ તેમના કારણે જ આજ સુધી આગળ વધ્યો છે. પણ તેઓ માત્ર દસ ટકા જ છે.

એંસી ટકા એવા છે જેઓ કશું નથી કરતા. તેઓ નિષ્ક્રિય છે. તેઓ સતત બીજાઓથી દોરાયા કરે છે. પોતાની બુદ્ધિ ક્યારે ય નથી વાપરતા. નેતાઓ, ધાર્મિક નેતાઓ, વડીલોથી દોરાયા કરે છે. અને આ બધા, મોટા ભાગે, ખોટે માર્ગે જ દોરે છે. કદાચ ક્યારેક આ લોકો આ સમજે પણ છે. તેમને નથી પણ ગમતું, પણ તેમના પાસે ઇચ્છાશક્તિ નથી હોતી. તેથી લાચાર રહે છે અને ઘસાડાયા કરે છે.

તો બાકીના દસ ટકા એવા છે જેઓ નકારાત્મક વલણ ધરાવનારા છે. તેઓ સમાજ માટે નુકસાનકારક હોય છે. તેઓ સમાજને ખલેલ પહોંચાડવાનું કામ કરે છે. જ્યાં પણ સારું થતું હોય તેમાં વિઘ્ન ઊભાં કરવાનું કામ કરે છે. તેઓ ઇર્ષ્યા, અહંકાર, લોભ વગેરેથી આત્યંતિક પીડાયા કરે છે. તે જ તેમને નુકસાન કરવા પ્રેરે છે. ઍસિડ ફેંકનારા આ લોકોમાંથી આવે છે. ગમે તેવા કાયદા બને કે અમલમાં આવે, પણ આવા દસ ટકા લોકો સમાજમાં રહેવાના જ છે. હંમેશ માટે. તેનો કોઈ ઉપાય નથી. હા, કાયદાનું કડક પાલન થાય તો કદાચ તેઓ થોડા ડરે, પણ અમલ કરાવનારામાં પણ આવા દસ ટકાના લોકો હાજર હોય છે. એટલે તેઓ અમલ કરવા દેતા નથી અને આવા લોકોને ટેકો આપે છે. એટલે આવા લોકો તો રહેવાના જ છે. નુકસાન કરતા રહેવાના જ છે. સરકાર કે પોલીસ સમાજ હિતચિંતકો જાગૃત રહે તો આવાને ઓળખી શકે અને અટકાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે. પણ સમાજના મોટા ભાગના લોકો સ્વાર્થી, અજ્ઞાન અને નિષ્ક્રિય હોવાથી તે શક્ય નથી બનતું. ‘મારે શું’નું તત્ત્વજ્ઞાન હોય છે તેમનું. ફિલ્મમાં બધા જુએ છે કે ઍસિડનો ઍટેક થાય છે. છોકરી ચીસો પાડે છે. ફેંકનારને પણ જુએ છે, પણ કોઈ કશું નથી કરતું. એક વ્યક્તિ જ મદદ કરે છે. આ સમગ્ર દૃશ્ય સમાજની મનોસ્થિતિ દર્શાવે છે. એટલે આ તો રહેવાનું જ છે. એવા વકીલો પણ દેખાડ્યા છે જેઓ પીડિતા બદલ ગુનેગારને મદદ કરે છે. આ લોકો પણ આ દસ ટકામાંના જ લોકો છે. પૈસા ખાતર ગમે તે કરવા તૈયાર હોય છે.

પણ સમાંતરે આનંદની ઘટના પણ ફિલ્મ બતાવે છે. પહેલી ઘટના એ બતાવે છે કે આવા કિસ્સાઓમાં પીડિતાને મદદ કરવા અને સંસ્થાઓ કામ કરે છે. છૂટાછવાયા લોકો તે માટે ઝઝૂમે છે. એવા વકીલો પણ છે જેઓ ઊંડાણમાં જઈ મૂળને પકડવા પ્રયાસ કરે છે અને ઍસિડ વેચવા પર નિયંત્રણ જેવાં પગલાં પણ દર્શાવે છે. ભલે જલદી તેઓ સફળ નથી થતાં, છતાં તેઓ ઝઝૂમ્યા કરે છે. આ લોકો પણ પહેલા દસ ટકામાંના છે. આ દૃશ્યો આનંદ પમાડે છે, આશ્વાસન આપે છે. આવાઓને જો ટેકો અપાય તો બહુ ઝડપથી ઉકેલો આવી શકે. હવે જો કે લોકો જાગૃત થતા જાય છે. કદાચ સીધા નથી લડી શકતા,પણ જેઓ કામ કરે છે તેમને મદદરૂપ થવાનો પ્રયાસ કરે છે. કેન્ડલ માર્ચ વગેરે તેનાં જ દૃશ્યો છે. ધીમે ધીમે લોકો સમજવા લાગ્યા છે કે  સમાજને સુધારવો હશે તો પોતે પણ સક્રિય થવું પડશે. ઝડપથી તો નથી થઈ શકતા, પણ, ખાસ કરીને, યુવા પેઢી જાગૃત થતી જાય છે.

બીજું, પીડિતા પોતે પણ નિરાશ નથી થતી. તે પણ લડવાની વૃત્તિ બતાવે છે. જીવનને જેવું છે તેવું સ્વીકારી જીવવાની હામ બતાવતી દેખાય છે. આવી અનેક વ્યક્તિઓ સાથે મળી જીવનને નવપલ્લવિત કરવાની તમન્ના બતાવે છે. હતાશાને પોતાના મનમાં પ્રવેશવા નથી દેતી. અનેક નિરાશાઓનો અનુભવ થવા છતાં સંઘર્ષ કરવાની વૃત્તિ ધરાવે છે. છેલ્લે કોર્ટમાં પીડિતા જે બયાન આપે છે, સ્વસ્થ રીતે, તે તેનું દૃશ્ય છે. તે જ તેના સંઘર્ષને સાર્થક બનાવે છે. સમગ્ર ફિલ્મમાં પીડિતાનો સંઘર્ષ જ ફિલ્મને જોવા લાયક બનાવે છે. તકલીફો વચ્ચે લડે છે. નાના નાના વિજયો માણે છે. પોતા માટે કામ કરનારને હૃદયપૂર્વક પ્રેમ પણ કરે છે. આ બધાં દૃશ્યો ફિલ્મને મજબૂત બનાવે છે અને એક ઉત્તમ સંદેશો આપે છે.

ફિલ્મ શું કહે છે? ઍસિડ ઍટેકની ઘટનાની તો ચર્ચા કરે છે પણ તે તેનો મુખ્ય સંદેશ નથી. આ ફિલ્મ કહે છે કે સમાજે જો સ્વસ્થ રહેવું હશે, પ્રગતિ કરવી હશે, તો જેઓ એ માટે સંઘર્ષ કરે છે, જેઓ સમાજને સ્વસ્થ બનાવવા પ્રયાસ કરે છે, તેમને ટેકો આપતા રહેવું પડશે. સરકાર, વહીવટ જલદી દાદ નહીં આપે. તેઓ તો પોતાના સ્વાર્થ માટે જ જીવે છે. એટલે જેઓ તેના સામે કામ કરે છે તેમને મદદરૂપ થતા રહેવાનું છે. જેઓ નકારાત્મક કામ કરે છે, તેમને કાબૂમાં રાખવાના છે. ક્યારેક તેઓ પૈસાદાર કે સારા વક્તા કે બળવાન હોય છે તેથી ભ્રમિત થઈ જવાય છે અને તેમની વિરુદ્ધ જતાં ખચકાટ અનુભવાય છે, પણ જો સમાજને સ્વસ્થ બનાવવો હોય, પોતાની પુત્રીઓને આવા હુમલાથી બચાવવી હોય કે પોતાના પુત્રોને તેમની ખરાબ અસરોમાંથી મુક્ત રાખવા હોય, તો તેમનો વિરોધ કરતાં શીખવું પડશે.

ફિલ્મનું ગીત કહે છે કે એક છપાકથી પહેચાન બદલાઈ જાય છે. સ્થૂળ રીતે તો તે બને જ છે, તેનો ચહેરો વિકૃત બને છે, પણ આ જ ઘટના પીડિતાને નવું જીવન આપે છે. કદાચ આ ઘટના ન બની હોત તો તે સામાન્ય છોકરી રહી હોત. ઘટના ભલે તેનો ચહેરો વિકૃત બનાવ્યો, પણ તેના જીવનને નવું દર્શન આપ્યું. તેના જીવનમાં નવું સૌંદર્ય પ્રગટ્યું, તેના જીવનની નવી જ પહેચાન બની ગઈ. તેનું જીવન સાર્થક બની ગયું. અને તેના માધ્યમથી સેંકડો છોકરીઓને પ્રેરણા આપી જાય છે.

ભુજ

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ઍપ્રિલ 2020; પૃ. 13 તેમ જ 12