કેટલાક લોકો કહેતા ફરે છે, વડાપ્રધાન મોદીએ તો કોરોના સામેની લડતમાં દુનિયાભરમાં ડંકા વગાડી દીધા. થાળી-તાળી-ઢોલ-પિપૂડાં વગાડ્યાં એ ડંકા વગાડ્યા ન કહેવાય; મૂર્ખામીનો તમાશો કર્યો કહેવાય. સતત બે મહિના લૉક ડાઉન રાખવું એ મહાન સ્ટ્રેટેજી ન કહેવાય, મજબૂરી કહેવાય. ભારત પાસે નથી પૂરતી હોસ્પિટલો, નથી સલામતીનાં સાધનો, નથી જે મૅડિકલ સ્ટાફ કામ કરે છે તેમના માટે માન-સન્માન, નથી સામાન્ય જનતામાં સમજદારી કે જાગૃતિ. પછી લૉક ડાઉન જ કરવું પડે ને! નથી ગરીબો, મજદૂરો, સ્થળાંતરિત મજદૂરો માટેની કોઈ યોજના કે સગવડો! આ લોકો જાતે વ્યવસ્થા કરવા બહાર નીકળે તો પોલીસના ડંડા પડે છે, ને તમે કહો છો દેશ-વિદેશમાં ડંકા પડે છે!

સરકાર તો ખાનગી હોસ્પિટલો અને હોટેલોમાં દરદીઓને ધકેલી રહી છે, નથી એમાં કોઈ સરકારી મદદ આપવાની વાત, નથી સરકાર પાસે પૂરતી વ્યવસ્થા (અને હજુ તો ભારતમાં હવે કોરોનાનો કેર વધી રહ્યો છે), નથી દરેક રાજ્યોના મુખ્ય મંત્રીઓ અને પ્રધાન મંત્રીનાં રાહત ફંડ અને PM Cares જેવા ખાનગી ફંડોમાં ઉઘરાવેલા રૂપિયાનો કોઈ ઉપયોગ કે હિસાબ. શેના ડંકા વગાડી દીધાં એ તો કહો?

નિષ્ણાતો ચેતવી રહ્યા છે કે ભારતમાં ચેપનાં લક્ષણ વગર કોરોના ફેલાય એવી શક્યતા ગંભીર છે. હજુ સાચવવાનો સમય છે અને સરકારને તો એમાં પણ હિન્દુ-મુસ્લિમ થાય તેમાં રસ છે! ડંકા જ વગાડો તમતમારે, બીજું કશું થાય તેમ નથી.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 23 ઍપ્રિલ 2020

કોરોના વાઇરસના શરૂઆતના તબક્કે તેને ફેલાવવામાં ધાર્મિક રીતરિવાજોની પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકા રહી છે. બીજી તરફ, વાઇરસના ખોફને પારખ્યા પછી ઘણાં ધાર્મિક સંગઠનો વહેલાં કે મોડાં જાગ્યાં પણ છે. આ બંને બાબતોનાં કેટલાંક ઉદાહરણ.

દક્ષિણ કોરિયા

રાજધાની સીઓલની નજીક આવેલા ગ્યેઓનગી શહેરમાં ‘રીવર ગ્રેસ કોમ્યુનિટી‘ ચર્ચમાં તા. ૧ અને ૮ માર્ચના રોજ સોએક માણસ એકઠાં થયાં હતાં. સ્થાનિક પાદરીએ તે દરેકના મોંમાં ચમચી વડે મીઠાનું પાણી નાખ્યું. તેના માટે એક જ ચમચીનો ધોયા કે સાફ કર્યા વિના ઉપયોગ કર્યો હતો. વાત એવી હતી કે આવું પાણી પીવાથી કોરોનાનો ચેપ નહીં લાગે. પણ પહેલા જ તબક્કે, ૯ માર્ચના રોજ ૪૬ ભક્તોને કોરાનાનો ચેપ દેખાયો. વધારામાં પાદરી અને તેમનાં પત્ની પણ કોરોના પોઝિટિવ થયાં. પછી તે ચર્ચ બંધ કરવામાં આવ્યું.

મલેશિયા

રાજધાની કુઆલાલુમ્પુર પાસે આવેલી મસ્જિદમાં તબલિઘી જમાતે ફેબ્રુઆરીમાં ત્રણ દિવસનું સમૂહમિલન રાખ્યું હતું. તેમાં આશરે પંદરેક હજાર લોકો એકઠા થયા. તેમાંથી ચેપ મ્યાનમાર, સિંગાપુર, કમ્બોડિયા અને થાઇલૅન્ડથી આવેલા તબલિઘપંથીઓમાં ફેલાયો. પાડોશી દેશ ઇન્ડોનેશિયામાં તબલિઘી જમાતના નવેક હજાર અનુયાયીઓ એકત્ર થવાના હતા, પણ સ્થાનિક સરકારે તેની પરવાનગી ન આપી. જમાતે તેની ઉપરવટ જઈને સંમેલન યોજવાનું નક્કી કર્યું હતું, પણ છેવટ ઘડીએ તે પડતું મૂકાયું.

ભારત

ભારતમાં પણ સરકારી જાહેરાતની ઉપરવટ જઈને દિલ્હીમાં તબલિઘી જમાતના સંમેલનમાં ભેગા થયેલા લોકોને કારણે જુદાં જુદાં રાજ્યોમાં કોરોનાનો ચેપ ફેલાયો. અગમ્ય કારણોસર દિલ્હી સરકાર કે કેન્દ્ર સરકારે આ સંમેલનને અટકાવવાનાં કોઈ પગલાં લીધાં નહીં. ભારતમાં જાણીતાં મંદિરોમાં પણ ઘણા સમય સુધી ધાર્મિક ગતિવિધિઓ ચાલુ રહી હતી.

પાકિસ્તાન

વડા પ્રધાનની નમાઝ માટે ભેગા ન થવાની જાહેરાતનો ઘણા ધર્મગુરુઓએ વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે આવા સમયમાં તો નમાઝ-ઇબાદતની વધારે જરૂર છે. તેમણે સલામતીનાં બધાં પગલાં લેવાની બાંહેધરી આપી. આખરે, વડા પ્રધાને ઝૂકીને પ્રતિબંધો પાછા ખેંચવા પડ્યા. નોંધપાત્ર છે કે પાકિસ્તાન સિવાયના ઘણા ઇસ્લામી દેશોમાં મસ્જિદોમાં સમૂહમાં એકઠા થવા પર કડક પ્રતિબંધ મુકાયેલો છે.

અમેરિકા

ખ્રિસ્તી ધર્મના અમુક ફિરકા આરોગ્યલક્ષી પ્રતિબંધોને ગાંઠતા નથી. સત્તાધારી રૂઢિચુસ્ત રિપબ્લિકન પક્ષના નેતાઓ પણ તેમને પ્રોત્સાહન આપે છે. કેટલાંક ખ્રિસ્તી ધાર્મિક સંગઠનો તો અમેરિકામાં લૉક ડાઉનનો વિરોધ કરી રહ્યાં છે અને તે માટેનાં વિરોધ પ્રદર્શનોમાં મદદરૂપ થઈ રહ્યાં છે.

e.mail : shroffbipin@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 23 ઍપ્રિલ 2020

હવે આપણે બાર સુધી ગણશું
અને આપણે બધાં નિશ્ચલ થઈ જઈશું.
આ પૃથ્વી પર આજે એક વાર
આપણે કોઈ પણ ભાષામાં બોલશું નહીં
અને આપણા હાથ બહુ વધારે હલાવશું નહીં.

દોડધામ વિનાની, એન્જિનો વિનાની
એ ક્ષણ બહુ અકલ્પિત હશે;
કોઈ ઓચિંતા આવી પડેલા અજાણ્યાપણ વચ્ચે
આપણે બધાં એકસાથે હોઈશું.

શીતલ પાણીમાં માચ્છીમારો
વ્હેલ માછલીને હાનિ નહીં પહોંચાડે,
અને મીઠું ભેગું કરતો પુરુષ
પોતાના પીડિત હાથોને નહીં ગણકારે.

જે લોકો ‘ગ્રીન’ યુદ્ધોની તૈયારી કરી રહ્યાં છે,
ગેસ વડે યુદ્ધો, અગ્નિ વડે યુદ્ધો,
કોઈ પણ જીવિત ન રહ્યું હોય તેવી જીતો,
તે બધા નવાં કપડાં પહેરીને
પોતાના ભાઈઓ સાથે કશું કર્યા વિના
છાંયડામાં ફરશે.

હું જે કહું છું તેનો મતલબ
સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિયતા ન સમજી બેસતાં.

જીવન એના વિશે જ છે,
મૃત્યુ સાથે મારે કોઈ લેવાદેવા નથી.

આપણા જીવનને ગતિમાન રાખવા માટે
આપણે જો આટલાં બધાં એકલક્ષી ન હોત,
અને હવે કદાચ પહેલી વાર કંઈ કરી શકવાનાં નથી
આપણી જાતને ક્યારે ય સમજી શક્યાં નથી,
અને મોતની બીકે ડરી રહ્યાં છીએ ત્યારે,
તેમાંથી કદાચ કોઈ મહાન મૌનતા
આ દુ:ખદ સ્થિતિમાં ભંગ પાડી શકે.
કદાચ પૃથ્વી આપણને કંઈક શીખવી શકે
કે જે હમણાં બધું જ મરણ પામ્યું હોય તેવું લાગે છે
તે આગળ જતાં જીવિત થઈ શકે તેમ છે.

હવે હું બાર સુધી ગણીશ
અને તમે ચૂપ રહેશો, અને હું જતો રહીશ.

પાબલો નેરુડાનું કાવ્ય “Keeping Quiet”નો અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદ

21/03/2020

°°°°°

The poem “Keeping Quiet”

“Now we will count to twelve

and we will all keep still.
For once on the face of the earth,
let’s not speak in any language;
let’s stop for one second,
and not move our arms so much.

It would be an exotic moment
without rush, without engines;
we would all be together
in a sudden strangeness.

Fisherman in the cold sea
would not harm whales
and the man gathering salt
would not look at his hurt hands.

Those who prepare green wars,
wars with gas, wars with fire,
victories with no survivors,
would put on clean clothes
and walk about with their brothers
in the shade, doing nothing.

What I want should not be confused
with total inactivity.

Life is what it is about;
I want no truck with death.

If we were not so single-minded
about keeping our lives moving,
and for once could do nothing,
perhaps a huge silence
might interrupt this sadness
of never understanding ourselves
and of threatening ourselves with death.
Perhaps the earth can teach us
as when everything seems dead
and later proves to be alive.

Now I’ll count up to twelve
and you keep quiet and I will go.”

Translated into English from Spanish by Alaister Reid