જણાવું કે આ મેં સવાલોના જવાબ રૂપે નથી લખ્યું બલકે મને એટલું જ લખવામાં રસ છે. આશા છે, સૌ આ મુદ્દાને ધ્યાનમાં લેશે.

કોઈ માણસ મને એમ કહે કે તમે નવા શ્હૅરમાં અથવા નવા બંગલામાં ગયા ને જુદી રીતે જીવવા લાગ્યા, એ સાહસ છે, પણ તમારા જીવનમાં એ એક નવોન્મેષ છે, તો મારે ખુશ થવું જોઈએ – એટલા માટે કે એણે મારા સાહસને નવોન્મેષ કહીને બિરદાવ્યું. સાથે એ એમ કહે કે તમારું એ સાહસ સાહસ ખરું પણ કુણ્ઠિત છે – રૂંધાયેલું, અટકી પડેલું, તો પણ મારે ખુશ થવું જોઈએ – એટલા માટે કે મારા સાહસ પ્રત્યે એ વ્યક્તિને લાગણી છે, માન છે; અને મને સન્માને છે. એટલું જ નહીં, વધારે ખુશ થઉં – એટલા માટે કે એ ઇચ્છે છે કે હું એ સાહસને વિશે વધુ-ને-વધુ વિમર્શ કરું, એને વિકસાવીને પ્રફુલ્લ કરું. 

જો સુરેશભાઈએ એ શબ્દપ્રયોગને વ્યાખ્યાયિત નથી કર્યો, સ્પષ્ટ નથી કર્યો, તો એ, એ જ કારણે એક લાગણી, એક અભિપ્રાય કે મન્તવ્ય ઠરે છે, ચુકાદો નહીં. બે સામસામા મત પ્રવર્તતા હોય અને ત્રીજી તટસ્થ વ્યક્તિ જે નિર્ણય આપે તેને ચુકાદો કહેવાય. બાકી, આ એક લાગણી છે.

તેમ છતાં એવા કોઈ પણ શબ્દગુચ્છને ભલે ને આપણે ચુકાદો ગણીએ ! પણ એને વડીલશાહી ને મુરબ્બીવટ સાથે જોડીએ ત્યારે વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને ઠેસ પ્હૉંચે છે, એટલા માટે કે એમ કહેવું તે તર્કદોષ છે. તર્કદોષ એટલા માટે છે કે એ એક વ્યાપક વિધાન છે -એવું કે જેનો આધાર અલ્પતમ છે, અવ્યાપ્ત છે, સીમિત છે.

વળી, રમૂજ તો એ થાય છે કે સુરેશ જોષીએ ચુકાદો આપ્યો છે એમ કહીએ ત્યારે એવું કહીને આપણે પણ એવો એક ચુકાદો જ આપીએ છીએ !

પણ એ બધાને સરવાળે, મૂળ પરિસ્થતિમાં કશો જ ફર્ક નથી પડતો. ઊહાપોહ શબ્દ પ્રયોજીએ ત્યારે પણ યાદ રાખીએ કે એમાં ઊહ છે અને અપોહ છે. આપણે તારવવું રહે કે ઊહ શું છે ને અપોહ શું છે. ’નવોન્મેષ’-નાં એ કાવ્યોની એમણે કરેલી સમ્ ઇક્ષાને ઊહ કહીએ તો એ ઊહની સમ્ ઇક્ષા કરીને કોણે અપોહ સરજ્યો? એ સમ્પાદન સુરેશ જોષી જેવા કલામર્મજ્ઞે કર્યું છે એ મહિમાની પણ સમ્ ઇક્ષા કોણે કરી?

કોઈ પણ સમીક્ષા સમ્ ઇક્ષા હોવી જોઈએ. એ માટે એમાં પક્ષાપક્ષીની નહીં પણ સાહિત્ય-સિદ્ધાન્તોની ભૂમિકા જોઈશે, એ તાર્કિક અને વસ્તુલક્ષી ધોરણે થવી જોઈશે. દાખલા તરીકે, આ મુદ્દો ‘નવોન્મેષ’-નાં સમ્પાદિત કાવ્યો સાથે જોડાયેલો છે. એને આપણા આધુનિક કે અનુ-આધુનિક સાહિત્યયુગ સાથે અત્યારે આ ચર્ચામાં ન જોડાય, જો જોડીએ તો તર્કછળ થાય. સાથે, એ સમીક્ષામાં, પોતાની માન્યતાને નહીં પણ મૂળ સમીક્ષ્ય વસ્તુને વળગી રહેવું જોઈશે. બાકી તો, મૂળ ભૂલીને એકમેક સામે મૉઢાં ચડાવવાનું થાય, આલતુફાલતુ વાતો જોડીને એકમેકનો સમય બગાડવાનું થાય ! જેમણે ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યના વિકાસ માટે જીવનભર વેઠ્યું હોય એઓનાં વચનોમાં કંઈક દમ હોય, એ દમની સમ્ ઇક્ષા થવી જોઈએ. આ બધાં માટે આપણે મહાન સાહિત્યકારોના વિચારો સાથે પહેલાં તો સંગત કરવી જોઈશે ને પછી એની પણ સમ્ ઇક્ષા કરવી જોઈશે.

એવી બહુપરિમાણી વસ્તુલક્ષીતા નથી હોતી ત્યારે ખાલી કાલયાપન થાય છે. ઘણી વાર તો ગાલિપ્રદાન; મન:દુખ ને કાયમી વેરઝેર પણ જન્મે છે. દુનિયાને લાગે કે વિદ્વદચર્ચા ચાલી રહી છે !

સુરેશ જોષી સમા જનની સામે બોલીને પોતે ચડિયાતા છે એમ ઠેરવવાની કોશિશ ભૂતકાળમાં અનેકોએ કરી છે. ગુજરાતી સાહિત્યની ચર્ચાઓ વસ્તુલક્ષીતાના અભાવમાં અધઝાઝેરું ચાલી છે, એ સત્ય છે.

એ સત્યને પારખીને જો નવી પેઢી વસ્તુલક્ષી માર્ગે નહીં ચાલે તો અત્ર લુપ્તા સરસ્વતી કહેવાનો વારો આવશે. આમ મેં આગળના વાક્યમાં કહ્યું તે કોઈ ગિરિપ્રવચન નથી, દાઝ છે, બળાપો છે.

= = =

(February 25, 2021: USA)

ઉમેશ સોલંકીનાં કાવ્યો “નિરીક્ષક” તેમ જ “નિર્ધાર” સામાયિકમાં વાંચેલાં અને એક સશક્ત કવિઅવાજની પણ પ્રતીતિ થયેલી. જ્યારે ‘ફેરફાર' નવલકથામાંથી પસાર થયો, ત્યારે દલિત નવકલકથામાં હું જે ઝંખું છું તે, સાંપ્રત સમય ઝિલાયેલો નજરે પડતાં મને ગમી.

આપણે ત્યાં મોટે ભાગે સામંતશાહી વખતના, આઝાદીપૂર્વેનાં ચિત્રણો જ દલિત નવલકથામાં મળે છે. આઝાદી પછી, આજના સમયે, ઉના-થાનની ઘટના વેળાએ, ૮૦-૮પના અનામત આંદોલનની વેળાએ દલિતલેખકો શું અનુભવે છે અને એની સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ કેવો આકાર લે છે તે જાણવા હરહંમેશ તત્પર રહું છું. છતાં કોણ જાણે કેમ પણ પ્રતિસાદ સાંપડતો નથી. આવી નિરાશાભરી સ્થિતિમાં જયંત ગાડીતની ‘બદલાતી ક્ષિતિજ’, “પ્રશાંમુ' કે મોહન પરમારની ‘સંકટ' આશ્વાસન આપનારી નીવડે છે. મોહન પરમારની ‘સંકટ' નવલકથા પણ દલિત ઓળખની, સાંસ્કૃતિક સંકટની નવલકથા છે. “સંકટ'માં ગાંધીપ્રભાવથી કૉન્ગ્રેસ તરફી દલિતોની જૂની પેઢી અને બાબરીધ્વંશમાં દલિતોના વિનિયોગ પછી ભા.જ.પ.તરફી બનેલી નવી પેઢી જોવા મળે છે. પરન્તુ ‘સંકટ'માં દલિતોની આગવી ઓળખની મથામણનો જે અભાવ હતો તે હવે ફેરફાર' નવલકથા પૂરો કરે છે. એ અર્થમાં 'ફેરફાર' નવલકથા ‘સંકટ'ની પરંપરાને વધુ સુદઢ બનાવે છે. “રાશવા સૂરજ’ પછીના ત્રીજા ભાગમાં દલપત ચૌહાણ અમદાવાદની ચાલીઓમાં, મિલોના ધૂમાડામાં લઈ જવાના છે એની પણ પ્રતીક્ષામાં છું.

અત્યારે તો નવીપેઢીના લેખક ઉમેશ સોલંકીએ ‘ફેરફાર' નવલકથા દ્વારા જે દલિત નવલકથાની દિશા તરફ સંકેત કર્યો છે તે નોંધપાત્ર લાગ્યો છે તેની ચર્ચા કરવાની ઈચ્છા છે. વીસમી સદીના પ્રારંભે ટાગોરે હિંદુત્વની, અસ્મિતાની ખોજ કરતાં નાયકને ‘ગોરા'માં આલેખ્યો હતો. ત્યાં નવાસવાં ગ્રેજ્યુએટસ્‌ થયેલાં છોકરડાંઓ નિબંધ લખતાં, ચર્ચા કરતાં આલેખાયાં છે. પરિણામે ‘ગોરા’ નવલકથા વિચારપ્રધાન (novel of ideas) નવલકથા બને છે. સવર્ણ અને મધ્યમવર્ગીય સમાજ સુધી અક્ષરજ્ઞાન પહોંચેલું જે ધીરે ધીરે દલિત સમાજ સુધી પણ પહોંચ્યું. હવે દલિત વિધાર્થીઓ સરકારી હોસ્ટેલોમાં ભણતા થયાં, આંબેડકર-ફૂલે-કબીર-ગાંધી વાંચતા થયાં. તેથી શિક્ષિત દલિતોને કેન્દ્રમાં રાખીને પણ અસ્મિતાની ખોજ આલેખી શકાય તેવી પૂરી સંભાવના, શક્યતા રચાઇ છે. જેનો અભાવ મને ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખટકતો હતો. “ફેરફાર’ નિમિત્તે એ ખોટ પૂરી થઈ છે તેનો આનંદ છે. ફેરફારને ‘ગોરા'ની અડોઅડ મૂકી શકાય તેમ છે. ગૌરમોહન હિંદુઅસ્મિતાની ખોજ કરે છે. ચુસ્ત હિંદુ બને છે. પછડાય છે. એ આયરીશ બાળક હતો કેવળ અપનાવેલો તેથી પિતા એને ધાર્મિકવિધિથી દૂર રાખે છે અને એ સત્ય જાણે છે. પછી ગૌરમોહન ઘરમાં કામ કરવા આવતી લછમનિયાના હાથનું પાણી પીવે છે! એ પૂર્વ એ લછમનિયાની ચિંતા કરતો, માન જાળવતો પણ સ્પર્શતો નહીં. ‘ફેરફાર' નવલકથામાં તો એ કહેવા માંગે છે કે અહીં તો અમે એ દૂરતાનો ક્ષણેક્ષણ અનુભવ કર્યો છે. હિંદુ સમાજનો સભ્ય (insider) ગૌરમોહન જે ઘડીએ બહારનો (outsider) છે તે પ્રતીતિ થતાં જ એની ધાર્મિક ઓળખ ખરી પડે છે. જ્યારે ‘ફેરફાર'નો નાયક પ્રકાશ વડાલિયા તો સદીઓથી અસ્પૃશ્ય-બહિષ્કૃત, બહારનો(outsider) ગણાતો દલિત છે. તેથી એણે તો હિંદુત્વના ચાબખાં દિનપ્રતિદિન ખાધાં છે. તેથી એ પોતાની આગવી ઓળખ માટે મથ છે.

આમ, જોવા જઈએ તો વીસમી સદીના પૂર્વે ગોવર્ધનરામે પણ નિબંધો જ લખવા હતા. એ દ્વારા સંસ્કૃતિવિમર્શ જ કરવો હતો, પરન્તુ નિબંધ કરતાં નવલકથાને વધુ અને વ્યાપક વાચકસમાજ મળે એ હતુંથી જ એમણે ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથા લખેલી હતી. જે નવલકથામાં પણ ચર્ચાઓ જ ચર્ચાના તમને પ્રકરણોના પ્રકરણો મળશે. એ રીતે ત્યાં પણ એ વિચારપ્રધાન નવલકથા બને છે. સવર્ણ અને શિક્ષિત કથાનાયક ગોવર્ધનરામને હાથવગો હતો. એની મહેચ્છા પણ કલ્યાણગ્રામની હતી. આદર્શોન્મુખ નવી પેઢીનો એક તંતુ ‘ફેરફાર’ સુધી વણાયેલો જોવા મળે છે.

‘ફેરફાર’ના કેન્દ્રમાં દલિત અને શિક્ષિત યુવાન છે. જેની ઈચ્છા છે કે જાતિવાદનું ઝેર સમાજમાંથી કેમ મિટાવી શકાય. ક્યાં લગી અત્યાચારો સહન કરવાના રહેશે? દલિત જો ઘોડેસવારી કરે કે મૂછો રાખે તો ય આવી બને એવો દેશ લોકશાહી દેશ ગણાય? મનુવાદમાંથી મુક્તિ શી રીતે મળે એ એનો સવાલ છે. પરન્તુ ‘ગોરા' કે ‘સરસ્વતીચંદ્ર'માં પાત્રો વચ્ચેના સંબંધમાં જે ક્રિયાઓનું નિરૂપણ છે. જે સાંકેતિક ઘટનાઓ દ્રારા ટાગોર ગૌરમોહનની વાત મૂકે છે તેનો આ નવલકથામાં અભાવ છે તેથી હું આ નવલકથાને દલિત નવલકથાઓનો મુસદ્દો કહું છું. વાત ખૂબ જ નાની છે. ઉત્તર ગુજરાત વડાલી ગામથી દલિત હોવાના ક્ટુ અનુભવોની મૂડી લઇને નીકળેલો કિશોર અમદાવાદમાં ભણે છે. હૉસ્ટેલમાં, ફેક્ટરીમાં, ચાલીમાં આવડે એવાં સંગઠનો કરે છે. આંબેડકરની વિચારધારા દ્વારા પ્રસરાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. હિદુધર્મની ઓળખ સામે ભીમધર્મની ઓળખ ઊભી કરવા પ્રયાસ કરે છે. એ પ્રયાસોમાં એક વેળાએ એને જાનનું જોખમ થાય એવો સવર્ણો તરફથી હુમલો થાય, બીજીવાર તો એક સાથી કાર્યકર મૃત્યુ પામે એવો હુમલો થાય! બીજીવારનો હુમલો તો દલિતો દ્વારા જ થયાનો સંકેત છે! આનાથી નિરાશ થઈને એક સાથીમિત્ર આત્મહત્યા પણ કરે છે! સવર્ણોના અત્યાચારોથી કંટાળેલા દલિતોની નવી પેઢી ના છૂટકે હિંસાનો પણ સાથ લેશે એવા એક દશ્ય સાથે નવલકથા પૂરી થાય છે. લેખક કદાચ આને ફેન્ટસી ન પણ ગણાવે પણ એમણે સેવેલી દહેશત એટલી જ છે કેજો દલિત આત્યાચારો નહીં અટકે તો દેશમાં આ દુઃસ્વપ્ન સાચું પણ પડે!

“આંખ ખૂલી. અંધારું હતું. ઘડિયાળ આંખની નજીક લાવ્યો. ચાર વાગ્યા હતા. પાછો ઊંધી ગયો. ફરી આંખ ખૂલી. સાત વાગ્યા હતા. ઊભો થયો ઓસરીમાં ગયો. છાપું લીધું. તકિયાનો ટેકો લઈ પથારીમાં બેઠો. છાપું સીધું કર્યું. લાલ રંગમાં હેડલાઈન હતીઃ

દલિતોનો આતંક

સબહેડિગમાં હતુંઃ

ચાર અલગ અલગ ગામોમાં કારમી હત્યાઓ

ચાર ફોટામાંથી એક ફોટો દીવાલનો હતો, દીવાલ પર મોટા અક્ષરે લાલ રંગથી લખ્યું હતુંઃ Red Dalit.

શ્વાસ થંભી ગયા. આંખો ચોંટી ગઈ, સ્હેજ ભીની થઈ. છાપાને છાતી પર મૂકીને આંખો બંધ કરી.” (પૃ. ૧૮૬)

ગાંધીજીની સાર્ધજન્મશતાબ્દી વેળાએ આ નવલકથા ગાંધીજીના દલિતોદ્વારના કાર્યક્રમોને પ્રશ્નાર્થ હેઠળ મૂકે છે. એની શરૂઆત જ અર્પણ પંક્તિથી થાય છે. આ નવલકથાનું અર્પણ જુઓ કોને થયું છે?

“વકીલ અને વાળંદ સરખા વેતન માટે ઉમંગસેવી ગાંધીજી સ્થાપિત ગૂજરાત વિધાપીઠમાં દસ દસ, પંદર પંદર, વીસ વીસ અને આનાથી પણ વધુ વરસથી કરાર પર કામ કરતા, અને છેલ્લા એકાદ વર્ષથી બૅકિંગ દ્વારા વળતર મેળવી સાદું જીવન જીવવા માટે પણ સંઘર્ષરત દલિત, આદિવાસી, ઓ.બી.સી. સહિત સૌ મિત્રોને અર્પણ”.

નવલકથા ‘હું'ના કથનકેન્દ્રમાં લખાયેલી છે. શહેરમાં રહી ફેક્ટરીમાં નોકરી કરતો નાયક છે. જે પહેલાં હૉસ્ટેલમાં ભણતો હતો અને હવે નોકરી કરે છે. બેઉ પરિવેશના એના અનુભવો નવલકથામાં મુકાતા જાય છે. ફેક્ટરીમાં જેમ્સ જેવા કંપનીના વફાદાર કર્મચારીઓ છે, તો પ્રકાશની ઠેકડી ઉડાવનારા ય છે. પ્રકાશ વડાલિયા નવલકથાનો નાયક છે. બીજા પ્રકરણથી નાયકનું શૈશવ નિરૂપાયું છે. દલિત સમાજની જુદી જુદી ખાસિયતો બોલીમાં નોંધાતી જાય છે. પહેલા પ્રકરણમાં એ પરિપક્વ યુવાન છે. નવલકથાનો ફ્લેશબેક ટેકનિકથી પ્રારંભ થાય છે. નાયકના જીવનમાં ઘટેલી જુદી જુદી ઘટનાઓ વારેવારે સ્મૃતિના સહારે રજૂ થઈ છે. સવર્ણ છોકરી સાથે લગ્ન ન થઈ શકે એ ખબર હોવા છતાં બેઉ એકમેકને ચાહતા હતા. બીજા પ્રકરણમાંના એક દશ્યમાં સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધોમાં આવતી ધર્મ, જાતિ, પ્રદેશની વાડાબંધીનો સંકેત છે.

“સામે રેલવેના પાટા. પાટાની પેલે પાર સૂકું ઘાસ. ઘાસની નજીક તલાવડી. તલાવડીમાં થોડું પાણી, પાણીની પેલી પાર પાછું સૂકું ઘાસ. ત્રણ ગાયો, બે ભેંસો અને છ-સાત ગઘેડાં ઘાસ ચરતાં હતાં. તલાવડીથી થોડે દૂર લીમડા નીચે બેઠેલો એક ગધેડો પૂંછડું હલાવતો, માથું હલાવતો, વાગળતો અને ગધેડાંઓને જોયા કરતો. દસ-બાર મિનિટ સુધી હું આ જોતો રહ્યો. બધું બિલકુલ શાંત હતું. અચાનક લીમડા નીચે બેઠેલો ગધેડો ઊભો થયો અને એક ગધેડી પાસે ગયો. ગધેડીને પંપાળવા લાગ્યો, પછી સંવનન માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. ગધેડી દૂર ભાગી ગઈ. ફરી પ્રયત્ન કર્યો, ફરી દૂર ભાગી ગઈ, ત્રીજી વાર પ્રયત્ન કર્યો, ગધેડાને સફળતા મળી. સંવનન પૂરું થતાં ગધેડી ગધેડાથી દૂર થઈ પૂંછડું પટપટાવવા લાગી. ગધેડો ધીમે ધીમે લીમડા તરફ જવા લાગ્યો.

કેવું સંવનન! પાપ અને પુણ્યના પ્રભાવથી સાવ છેટું. સંવનન જોઈ મને આદિમાનવ નહીં, જેમને કોઈ વસ્ત્ર અને શાસ્ત્ર સ્પર્શી શક્યાં નથી એ આદિમાનવ.'' (પૃ. ૨)

એની આ માન્યતાઓના કારણે જ કૃતિ જે એની કૉલેજની મિત્ર છે તેની સાથેના સંબંધોમાં ખુલ્લાપણું દેખાય છે. બેઉ કૉલેજના મિત્રો હતા. નાયક આવે એટલે નાયિકા આવે અને રમ્ય પ્રેમકહાની શરૂ થાય! પણ અહીં એવું કશું જ બનતું નથી! સંસ્કૃતિકથાની અડોઅડ પ્રેમકથાના જાણીતા ડોળિયાંને લેખકે સમજપૂર્વક દૂર રાખ્યું છે. નાયક ભલે કૉલેજમાં ભણતો હોય પણ ખાસ્સો વિદગ્ધ અને પરિપક્વ ‘લેખકે’ બનાવ્યો છે. એ સંદર્ભે ‘હૂ હૂ' (નરોત્તમ પલાણ) નવલકથા યાદ આવે છે. છતાં અહીં એ સભાનતાની વચ્ચે પણ લોહીમાંસવાળો પણ નિરૂપાયો છે. ખાસ કરીને કૃતિ સાથેના સંબંધ વિશે એણે જે અનુભવ્યું તે આ સંદર્ભે જોઈ શકાય.

“કૃતિ દેખાઈ. ચુંબકીય સ્વભાવ ધરાવનારી કૃતિ. દષ્ટિમાં ખેંચાણતત્ત્વ ઉમેરનારી કાયા ધરાવતી કૃતિ. એનું હોવું મને ગમતું. એનું બોલવું મને વધારે ગમતું. મારી લગોલગ બેસીને બોલવું ક્યારેક સ્વને ભૂલી જવા જેવું લાગતું. છતાં આ બધામાં એક નિયમ હતો. જીવનનાં અનુભવમાંથી ઘડાયેલો એક નિયમ. પણ કૃતિને તો નિયમ જેવું શાનું હોય. એને હું ગમ્યો અને તરત કહી દીધું આઈ લવ યુ. મને થશે ત્યારે કહીશ કહી મેં એને હતાશ કરી નાખી. કૃતિની હતાશા ચાર મહિના ચાલી. હંમેશાં શાંત રહેનારો હું પછીના ચાર મહિના સુધી કોલેજિયનોનાં મનના કોલાહલનું કારણ બની ગયો.” (પૃ. ૯૮)

તેમ છતાં માલા અને મૃત્યુ બે જ વિકલ્પોથી ગ્રસ્ત ‘છિન્નપત્ર'(સુરેશ જોષી)ના નાયકથી આ નાયક જુદાં ઘાટઘૂટવાળો છે. તેથી કૃતિના વિદેશ ચાલ્યા ગયા પછી આ સંબંધ ખરી પડે છે એનો ઝાઝો વસવસો નાયકને નથી. નાયકને મન એ મૈત્રીનું મધુર સ્મૃતિથી એનું ઝાઝું મૂલ્ય નથી. પ્રકાશને ‘છિત્રપત્ર’નો અજય કે શરદબાબુનો દેવદાસ થવું પાલવે તેમ નથી. સંબંધની અધૂરપ માટે જવાબદાર વ્યવસ્થાને એને બદલાવી છે. જ્યારે કૃતિ એનાથી વિખૂટી પડી જાય ત્યારે એના એક મિત્ર ભરતભાઈ સાથેની એની ચર્ચા જુઓ –

“અરે પ્રકાશ, અમને બધાને તારી ચિંતા છે. અમને ખબર છે કે તું બહુ સંવેદનશીલ છે. ભલે તું કહેતો નથી, પણ કૃતિનો આઘાત તને અંદરથી તો હેરાન કરે જ છે.”

“ભરતભાઇ, મેં કેટલીવાર કહ્યું કોઈ આઘાત નથી. આઘાત તો શું આઘાતનો અણસાર પણ નથી.”

“મતલબ કે તું કૃતિને પ્રેમ કરતો નથી, એમ?”

“હું વિચારને પ્રેમ કરું છું, વ્યક્તિને નહીં. વિચાર વિચાર વચ્ચે મેળ ના બેસે એટલે પ્રેમ રહેતો નથી.”

“પણ, પ્રકાશ, જગતમાં બે વિરોધી વિચારવાળાં પ્રેમીઓને મેં જોયાં છે, જે લગ્ન કરીને સ્થાઇ થયાં છે.”

ચા આવી. અમે ચા લીધી. બાજુના ટેબલ પર મૂકી.

“એ લગ્નમાં વ્યવહાર વધારે કામ કરતો હોય છે. ડર વધારે કામ કરતો હોય છે.” (પૃ. ૧૪૦-૧૪૧)

આ રીતે નાયકનો ‘પ્રણયકાંડ’ પૂરી ગરિમાથી, સ્વસ્થતાથી ચિત્રિત થયો છે. ત્યારે હું … વર્ષનો હતો પંક્તિથી વારેવારે નાયક ભૂતકાળના પ્રસંગોમાં આલ્યો જાય છે. વળી, આ ભૂતકાળના પ્રસંગોની અડોઅડ વર્તમાન મૂકાય છે તેથી રચાતી સંનિધિનો કાર્યસાધક વિનિયોગ થયો છે. આ નાયકના બીડી પીતા, દારૂ પીતા, મારતા બાપ છે. માને કોઈકની સાથે સંબંધ છે તે અગિયાર વર્ષનો પ્રકાશ કનિયા અને જગલા સાથે નજરોનજર નિહાળે છે. ત્યારે એને આવી અનુભૂતિ થાય છે.

“મને આખી રાત ઊંઘ ના આવી. વહેલી સવારે ઊંઘ આવી. એ દિવસે નિશાળમાં ગયો નહીં. પછીના ત્રણ દિવસ નિશાળમાં જવા નીકળતો, પણ નિશાળમાં જતો નહીં. ગામથી છેટે આવેલા વૉંઘામાં જતો. વોંઘામાં ભટક્યા કરતો. બોરડીઓ ગંજેરી નાખતો. આકડા તોડી નાંખતો. ભૂંડને પથ્થર મારતો. ભૂંડનું બચ્ચું હાથમાં આવે તો ઊંચું કરીને પટકી નાંખતો. શર્ટની બાંય ચાવી નાંખતો. રેતી મોંઢામાં નાંખતો. વૉંઘાના એ ત્રણ દિવસ બરાબર યાદ છે. એ દિવસ બહુ અળવીતરા હતા. હુ નિશાળમાં જવા લાગ્યો. રમવા લાગ્યો. સહજપણે આવતી ગાળો બોલવા લાગ્યો. બાઈની આંખોમાં થોડું થોડું જોઈ બોલવા લાગ્યો. પંદરેક દિવસ ગયા ત્યાં તો બાઈ મને ફરી ગમવા લાગી.” (પૃ. ૭)

જેમ બુદ્ધને નગરચર્યામાંથી દર્શન લાધ્યું તેમ જ પ્રકાશ વડાલિયાનું થાય છે. તેથી જ હવે જ્યારે એ નગરવાસી બન્યો ત્યારે એને ચાની કીટલીએ કામ કરતા ટીણાને જોઈને વિચાર આવે છે.

“ટીણા, તું અહીં કામ કેમ કરે છે?

મારો બાપો ઠોંહી ઠોંઠીન મરી જયો. મારી મા શરીર ઘસીન મનઅ ખવરાવતી. પહી એનઅ અંદરનો કોક રોગ થ્યો. પહી એય મરી જી. દસ વર્ષનો ટીણો થૂંકતો હોય એમ બધું બોલી ગયો. હું સુન્ન પડી ગયો. ટીણાના નાક પર બાઝેલા દાણાદાર પરસેવાને જોઈ રહ્યો. વિચારવા લાગ્યો, આ દાણાદાર પરસેવો એટલે બીજું શું, ટીણા જેવાં બાળકોનું જીવન. હું અર્ધો કલાક પાટલી પર ગુમસૂમ બેસી રહ્યો. કટિંગ આપતા, કપ-રકાબી ધોતા, આવતા-જતા, ઊઠતા-બેસતા ટીણાના મનને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. કશું સમજાયું નહીં. હું અંદરથી ઢીલો થઈ ગયો.

વ્યવસ્થાની ઊણપો ઠેરઠેર છતી થાય છે છતાં ક્યાં ય આક્રોશ દેખાતો નથી. બધા પાણીની જેમ જ્યાં જગ્યા મળી ત્યાં ગોઠવાઈ ગયા છે. કોઈ હલવાનું નામ નથી લેતું. નથી એમને સૂરજ ગમતો કે નથી ગમતી સપાટ અને પોચી જમીન. મને ગૂંગળામણ થવા લાગી.”(પૃ. ૧૨, ૧૩ )

આદિવાસી લાલો ભોળી ભોળી વાતો કરતો, સારી સારી ઉપમા આપતો લાલો નરી કરુણતાનો ભાર લઇ રમે છે, ભમે છે અને રખડે છે. લાલાને એની કરુણતા પજવતી નથી. કારણ કે લાલાને ખબર નથી કે એનું બાળપણ વેડફાય છે. ખોબો ભરીને જુદી જ રીતે ચવાણું મોંઢામાં ભરી, દસ-બાર વાર ચાવી લાલો સરળતાથી બોલ્યોઃ મારો બાપો વાવાનો, મારી મા ઓંકલીની. મારો બાપો મરી જિયો. હૂંઠાં-બીડી બવ પીતેલો, દારૂ બવ પીતેલો એટલઅ મરી જિયો. થોડીવાર ચવાણું ચાવી લાલો ફરી બોલ્યોઃ મારી પોતાની માડી નાહી જી, જૂની બેડી કાઠિયાવાડ મેં. પસી મેં મારા મોમાને ઘેર ઘોર કરિયું.

લાલા, તું ક્યા ધોરણમાં ભણે છે?

નથી ભણતો

તારે નથી ભણવું?

ના

કેમ ?

મેં ગોવાળિયો હુ એટલે. જમણા હાથથી નાક લૂછતા લાલાએ જવાબ આપ્યો.

દાહોદ, પંચમહાલ આદિવાસી ગ્રામવિસ્તારમાં બકરાં ચરાવતા છોકરાને ગોવાળિયો કહે છે. લાલો ગોવાળિયો હોવાથી ભણી શકતો નથી. લાલો દિવસના બેવાર બકરાં ચરાવવા જાય છે. સવારે વહેલો અનો સાંજે ચાર વાગે. બે-બે કલાક બકરાં ચરાવીને લાલો ઘરે આવે છે. આવીને રમે છે, ભમે છે, જમે છે અને ઊંઘી જાય છે. લાલો રોજ નિશાળમાં જાય છે, નિશાળ છૂટી ગયા પછી નિશાળના મેદાનમાં બકરાં ચરાવવા માટે. લાલાને ભણવાની ઈચ્છા નથી. લાલાનાં મામા-મામીને ગોવાળ લાલો સારો લાગે છે, દફતર લઈને આવતો-જતો મહેશ નાયક નહીં.” (પૃ. ૧૩-૧૪)

આ બધાની સાથે પોતાનું બાળપણ સરખાવતું જાય છે. પ્રકાશ જ્યારે તેર વર્ષનો થયો ત્યારે બાપાનું મોત થયેલું એ એને યાદ આવે છે.

“ત્યારે હું તેર વર્ષનો હતો. બાપાની તબિયત વધારે બગડી હતી. ઘરનું દેવું વધી ગયું હતું. બાપા માંડ માંડ એક મહિને માંદગીમાંથી બેઠા થયા. દારૂ, બીડી બધું એક ઝાટકે છોડી દીધું, છતાં મોતનો ભય તેમના પર બરાબર સવાર હતો. બાપાનાં પૂજાપાઠ વધી ગયાં હતાં. સત્યનારાપણની કથા, મોહણિયા બાવજીની બાધા, ચામુંડાની બાધા, કંઈ કેટલી ય બાધા રાખવા લાગ્યા. ઘરમાં ઘણાં બધાં દેવી-દેવતાઓની છબીઓ લાગી ગઇ. બાપા રોજ સવારસાંજ ચોખ્ખા ઘીનો દીવો અને દરેક દેવી-દેવતાને બે બે અગરબત્તી કરતા. અગરબત્તીની ધૂમ્નસેર દેવી-દેવતાનાં મોંઢાને અડે તેની ખાસ કાળજી રાખતા. ત્રણ મહિના વિત્યા કે બાપા પાછા માંદગીમાં પટકાયા. આ વખતે માંદગીમાં એવા પટકાયા કે ફરી ઊઠી ના શક્યા. છેવટે મરી ગયા.” (પૃ.૧૪-૧૫)

તેથી બાળમજૂરોને સરકારી છાત્રાલયમાં મોકલે છે. જેમ કે ટીણિયાને ફરી બાબુભાઈ સરાણિયા બનાવે છે. કપરકાબી ધોતી આંગળીઓમાં પેન્સિલ પકડાવે છે. અબાલવૃદ્ધ સાથે ભળે છે. ઉકાકાકા, પૂંજાકાકીથી માંડી રંજન, રીટા, દક્ષા, રાકલો, ટેણિયો સુધી મૈત્રી છે. છોકરાં ભણાવવાના લીધે લોકપ્રિયતા વધે છે. વાલ્મીકિવાસમાં જ ઘર ભાડે રાખે છે. દક્ષાના બાપા ભાડું લેવાની ના પાડે છે. મગન રીક્ષામાં પૈસા લેવાની ના પાડે. રશીદચાચા સાઇકલ પંચરની દુકાનવાળા પંચરના પૈસા લેતા નથી! નાયકને પણ નાનપણમાં કોઇકે આવી મદદ કરેલી પણ એમાં ‘હેતુ' જુદો હતો. જ્યારે ગામમાં સરકસ આવ્યું અને નિશાળમાંથી જોવા જવાનું નક્કી થયું, દસ રૂપિયા જમા કરાવવાના હતા. પ્રકાશે ઘરે જઈને મા-બાપને વાત કરી પણ માર પડેલો! એ વખતે વર્ગમાં ભણતી અફસાનાએ એને ‘દહ રૂપિયા’ આપેલા. જો કે એ ‘દહ રૂપિયા’ એણે કેમ આપેલાં એ રહસ્ય પછી ખૂલે છે.

“બાજુમાં અવાજ સંભળાયોઃ ‘પ્રકાશ, ઊભો રે!’ હું ઊભો રહ્યો. અવાજ અફસાનાનો હતો. મારી પસે આવીને બોલીઃ ‘સરકસ ચેટલું મસ્તન હતું, નૈ?’ મેં હકારમાં માથું હલાવ્યું. તરત તેણે પૂછ્યુંઃ 'તન્‌ ખબર સ, મેં તન દહ રૂપિયા ચમ આલ્યા'તા?” મેં ડચ કર્યું. તેણે કહ્યુંઃ 'રમઝૉનમંઅ્‌ ગરીબનઅ્‌ પૈસા આલીઓ તો પુન મલઅ. તમે તો પાસા નેંચા એકઅ્‌ વધારે પુન મલઅ.' અફસાનાની વાતની મને ત્યારે ગમ પડેલી નહીં. મારું મન તો સર્કસના અનંદથી ભરેલું હતું. હું હસવા લાગ્યો.” (પૃ. ૧૦)

આમ, એને જે મદદ મળેલી એમાં ‘હેતુ' પુણ્ય કમાવવાનો હતો! જયારે નાયક ટેણિયાને, ભોલાને કે રંજનને મદદ કરે છે તેમાં આવો ધર્મભી્‌રુતાના હેતુ નથી બલકે સામાજિક નિસબત વ્યક્ત થાય છે. નગરનાં આવાં દલિત-વંચિત બાળકોને જોતાં જ એને નાનપણના મિત્રો જીવો, પૂંજિયો યાદ આવે છે. જ્યારે પોતે કિશોરાવસ્થામાં ખેડબ્રહ્મામાં બૂટપોલિશ કરતો ત્યારે એક દારૂડિયાએ પોલિશ કરાવી પૈસા નહીં આપેલા તે એને માથામાં મારી ભાગી છૂટેલો એ પણ યાદ આવે છે.

નવલકથામાં ‘સમય’ આ રીતે અવળસવળ થયા કરે છે. હૉસ્ટેલમાં ભણતો નાયક ગોધરાકાંડ વખતે જે કોમીઆંદોલન થયું એનાં કારણે થોડો સમય વડાલી ચાલ્યો જાય છે. આ સમયે ગોધરા અનુગોધરાકાંડ ખેલાયો તેની અસર છેક ગામડાગામમાં કેવી પડી તે પણ ઝિલાયું છે. મુસ્લિમોની સામે દલિતોનો હાથા તરીકે ઉપયોગ થયો હતો.

“બજારમાં નકરાં ટોળાં હતાંઃ ક્યાંક નાનું ટોળું, ક્યાંક મોટું ટોળું , ક્યાંક બેઠું ટોળું, ક્યાંક ઊભું ટોળું, ક્યાંક આઘુંપાછું થતું ટોળું, ક્યાંક ટોળામાં ભળતું ટોળું. આખું બજાર ટોળાંથી ઉભરાતયું હતું.” (પૃ. ૪૮)

“ગુપસુપ ગુપસુપ ચાલી પછી મોટું ટોળું પાછું ટોળાંઓમાં ફેરવાઈ ગયું. ખરી ગરમીમાં ખાડો ખોદીને પરસેવાથી રૅબઝેબ થઈ ઝાડ નીચે બેઠા હોઈએ અને વાયરો અડવાથી જે આનંદ ચહેરા પર દેખાય એવો આનંદ ટોળાંઓમાં દેખાતો હતો. એકાએક દૂરથી નારો સંભળાયો. ટોળાંઓએ એને ઝીલી લીધો. ઊંચા થતા જમણા હાથ સાથે બોલાયેલો ‘જય શ્રીરામ'નો નારો ગગનભેદી બન્યો. પછી તો ‘વંદે માતરમ્‌' “ભારતમાતા કી જય”ના નારા બુલંદ બનવા લાગ્યા. ટોળાં ઘડીમાં રેલીમાં ફેરવાઈ ગયાં. બધાનાં માથે કેસરી પટ્ટી બંધાઈ ગઈ. નારાઓ ક્યારેક સ્પષ્ટ તો ક્યારેક ઘોંઘાટરૂપે સંભળાતા.” (પૃ. ૪૮)

નવલકથામાં ક્રાંતિનું કેન્દ્ર નરસિંહ ભગત છાત્રાલય છે. આ છાત્રાલયમાં ભણતા વિધાર્થીઓની સાથે નાયક હંમેશાં ચર્ચા છેડતો અને એને દલિત સંદર્ભથી મૂલવતો દા.ત. ૧૫મી ઓગષ્ટે ધ્વજસલામી વખતે થતી ચર્ચા જુઓઃ

“નરસિંહ ભગતનો ઓટલો એ દિવસે ઘડીક વીસમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં આંટો મારી આવતો. આપણે હજુ આઝાદ થ્યા નહીં તોય તિરંગો ફરકાઈન દંભ કરવાનો? વિનોદની બોલવાની ઝડપમાં અને આંખમાં આક્રોશ જણાયો. આઝાદ ના થયા હોત તો નરસિંહ ભગતમાં આપણે ભણત ખરા? ભરતભાઈએ વાત વાળી. ના, ભરતભાઈ ઓંય તમારી ભૂલ પડે છે. તમે એવું કેમ નથી કહેતાં કે આઝાદી હોત તો બનાસકાંઠામંઅ પોલીસોએ મહિના પહેલાં બે દલિતોનઅ વીંધી નાંખ્યા હોત ખરા? મેં ભરતભાઈની વાતો છેદ ઉડાડ્યો.

“હજારો વરસની માનસિકતાને બદલાતા સમય તો લાગે ને, પ્રકાશ?”

“માનસિકતા બદલાય તોં હુધી આપણે ભોગ પણ આપવાનો અને તિરંગોય ફરકાવવાનો?” પરસેવાનું એક ટીપું મારી ડાબી આંખની ભ્રમર પરથી સરકી ચીબુક પર અટક્યું.” (પૃ. ૫૯)

વાત તો ગાંધીજી લગી જ પહોંચી.

“ગાંધીજીની ટીકા કરવાનો આપણને અધિકાર નથી. આપણું લેવલ શું?

ભરતભાઈ, ગોંધીની ટીકા આપણે તો હુ, રસ્તે રખડતું દલિતનુ નૉનું છોકરુંય કરી હકે. ગોંધીની ટીકા કરવાનો, પાછી ગાળ ઘઈન ટીકા કરવાનો દરેક દલિતને અધિકાર છે. કારણ, ગોંધીને વર્ણવ્યવસ્થા ગમતી તી અવ જેનઅ વર્ણવ્યવસ્થા ગમતી હોય એનઅ આપણઅ હુ ગમાડવાના. એવા લોકો તો આહડે મારી. મારો ઊંચો અવાજ ત્રીસેક ફૂટ દૂર નરસિંહ ભગતના દરવાજા સુધી પહોંચી ગયો.” (પૃ. ૬૦)

આ નાયક ભગવાનને માનનારા હૉસ્ટેલના છોકરાંઓને એ એક જ સવાલ પૂછતો –

“તારા ગામમાં દલિતોની હાલત કેવી છે?

બઉ હારી નહીં.

આ તું જ કેય છે ને બઉ હારી નહીં. એ હજારો વરસથી હારી નહીં. તેં વિચાર્યું કઅ ત્યાર ક્યોં જાય તારો ભગવૉન.” (પૃ. ૬૧)

ધીરે ધીરે આવા એક વિધાર્થી પર નાયકની તાર્કિક વિચારસરણીનો વિજય થાય છે ત્યારે નાયકને આવી અનુભૂતિ થાય છે. “છેવટે એક મહિના પછી એસ.ટી. બસ પાછળ ચોંટાડેલા નાના સ્ટિકરનો એકાદ ભાગ ઊખડી જતાં ધીમે ધીમે આખું ઊખડીને ફંગોળાઈ જાય એમ દયાનંદનો ભગવાન દયાનંદ પરથી ઊખડીને કંગોળાઈ ગયો.” (પૃ. ૬૧, ૬૨)

ગાંધીનો નાયક સબળ વિરોધ કરે છે પરન્તુ તલવાર હવામાં નથી વીંઝતો. ગાંધીજીને પૂરેપૂરાં વાંચીને સવાલો કરે છે. જુઓ એક મિત્ર સાથેની વાતચીત.

“ગાંધી પરનો તારો આક્રોશ તને વધારે પડતો નથી લાગતો?

શું કરું ભરતભાઈ, ગોંધી વિશે જ્યારે પણ વિચારું છું, ત્યારે એ મને વર્ણવ્યવસ્થાની પોતડી પહેરીને ઊભેલા દેખાય છે. અને પોતડીને પૂનાકરારની હવા લાગ્યા કરે છે. ગાંધીને નાગા થવાનું ગમ્યું નહીં અને ગોંધીવાદીઓ ગૉંધીને નાગા કરવામાં માનતા નથી.

એટલે તું એમ માને છે કે પૂનાકરાર એ ગાંધીએ દલિતો સાથે કરેલી છેતરપિંડી છે?

સવાલ જ નથી.

પૂનાકરાર ના થયો હોત તો દલિતો આગળ આવી ગયા હોત, આ માન્યતા ભૂલ ભરેલી છે, પ્રકાશ.

ભરતભાઈ, પૂનાકરારે દલિતો પાસેથી પોલિટિકલ ડિગ્નિટી છીનવી લીધી, દલિતોને રાજકીય આશ્રયપણામાં ધકેલી દીધા. દલિતો પાસે આગવાપણાની તક આવી ન આવી કે ગોંધીએ એને ઝૂંટવી લીધી. દલિતોનું રાજકીય આગવાપણું છીનવી લેવાનું આળ ગોંધી પર રહેવાનું, રહેવાનું અને રહેવાનું'' (પૃ. ૬૨)

જો કે, ભરતભાઈના પ્રશ્નમાં પણ દમ છે પરન્તુ પૂનાકરાર છોડોને આખું પાકિસ્તાન જ મુસ્લિમોને આપી દીધું તો શું ત્યાં મુસ્લિમોની સ્થિતિ સુધરી છે? નાયકની જે માન્યતા છે તે અનેક દલિતકર્મશીલોની માન્યતાઓ પડઘો છે.

નાયક અને ભરતભાઈ હોસ્ટેલના મિત્રોને નિર્ભય બનાવે છે. હૉસ્ટેલમાં દારૂની ભઠી ચલાવનાર લુખ્ખાં તત્ત્વોને બોલાવી વિધાર્થીઓને દબાવવાની કોશિશ કરતા હાઉસમાસ્ટરની સામે અવાજ ઉઠાવે છે. અરજી કરે છે, સહીઓ ઉઘરાવે છે. નાયક ઘડાતો જાય છે. એના ઘડતરની ક્ષણે અનુભૂતિ સારી રીતે વ્યક્ત થઈ છે.

આમ, ત્રણ સ્તરે એ ક્રાંતિકારી ચેતના પ્રસરાવતો રહે છે. નરસિંહ ભગત છાત્રાલયમાં, ત્યારબાદ નોકરીના સ્થળે અને પછી જે ચાલીમાં એ વિધાર્થીઓ મફત શિક્ષણ આપે છે તે ચાલીમાં વડીલોની વચ્ચે પણ એ સિફતથી ફેરફાર આણે છે.

પ્રકાશ અભ્યાસી છે તેથી પ્રચલિત ઇતિહાસ અને દંતકથાઓની તિરાડોનું પ્રતિશ્રુતિ સમુ અર્થઘટન કરે છે. એમાં બ્રાહ્મણવાદે આ પ્રક્ષેપો ઊભા કર્યા હોવાની ધારદાર ધારણા રજૂ કરે છે. એણે જે ટાબરિયાંઓને ભણાવ્યાં એમાંથી એકાદનો પહેલો નંબર આવ્યો ત્યારે વાસમાં પેંડા વહેચ્યા અને ભજન રાખવામાં આવ્યાં તો એમાં પણ એ દલિતચેતનાનો અવકાશ ખોળી કાઢે છે.

“તમારું ગાવાનું બોલવાનું હરખું જ લાગ હ. મયના પેલાં ભજનમંઅ જાણ તમે કબીર નઅ રૉમાનંદની વાત કરી. નઅ જાતભાતના દાખલા આલીન કીધું ક રામાનં કબીરના ગુરુ નંઈ તાંણ ઝટકો તો લાગ્યો તો પણ હાચુંય લગ્યું તું એક વાત તો શીરાની જેમ ઊતરી જી ક રૉમાનંદ હગુણિયો અન કબીર નિરગુણિયો.

ભગત, નાથબાથ એમના, આપણા તો સાહેબ." (પૃ. ૮૧)

ભજન મંડળીમાં પણ નવતર ઉમેરતો જાય છે.

“તંબૂરો, તબલાં અને મંજીરા વચ્ચેના તાલમેલમાં મારી ગાયકીની ભૂલો ઢંકાઈ ગઈ. આમ પણ મારી પસંદગીમાં શબ્દોનું મહત્ત્વ વધારે રહેતું ગાયકીનું ગૌણ, ગાયકી શબ્દોને ધારદાર બનાવવા પૂરતી. એક પછી એક કબીરની રમૈનીઓ, સાખીઓ મારાથી ગવાતી જતી. ગાયકીમાં સમાજની સ્થિતિ મુખર થતી જતી. સાંભળનારમાં આક્રોશ કે આક્રોશ જેવું કશું ઊમટતું જતું. પીડા જેવું પીગળતું જતું. કબીરમાં લપાયેલો સામાજિક ઇતિહાસ પરિવર્તનનો સંકેત ધરબીને બેઠો હતો. એ સંકેત સાંભળનારમાં હજુ ઉઘડ્યો નહોતો.” (પૃ. ૮૨)

નરસિંહ અને કબીરની તુલના કરે છે, નરસિંહને નાતબહાર મૂકવાનાં કારણો ચર્ચે છે. નરસિંહની કવિતા ઉત્તરાર્ધમાં જ્ઞાનમાર્ગી કેમ બની તેની ચર્ચા કરે છે અને કહે છે. –

“જેમ બ્રાહ્મણોની ભક્તિપરંપરા હતી એમ અસ્પૃશ્યોની એટલે કે દલિતોની પણ આગવી સંતપરંપરા હતી. વર્ણવ્યવસ્થાનો વિરોધ, પુનર્જન્મનો વિરોધ, અવતારવાદનો વિરોધ, કુરાનનો વિરોધ, કર્મફળનો વિરોધ, કર્મકાંડનો વિરોધ, માનવ માટેનો પ્રેમ, માનવ માનવ વચ્ચે સમાનતાની વાત, આત્મતત્ત્વની આંતરખોજ, ટૂંકમાં સમાજ જે છે એવો નહીં પણ આવો હોવો જોઈએ એ દલિતોની સંતપરંપરાની વિશેષતા હતી. બ્રાહ્મણોની ભક્તિપરંપરા ભૂત અને ભાવિમાં વિહરનારી હતી. જ્યારે દલિતોની સંતપરંપરા વર્તમાનને ધ્યાનમાં રાખી ભવિષ્યને સૂચવનારી હતી.” (પૃ. ૮૪)

એટલું જ નહીં પણ અંધકારમાં દાટી દેવાયેલ ઇતિહાસ પર પણ પ્રકાશ પ્રકાશ ફેંકે છે આ રીતે લેખક દલિત પરિપ્રેક્ષ્યવાળો ઇતિહાસ પણ નવલકથામાં સિફતથી પરોવી દે છે!

દલિતો માટે વાલ્મીકિ, હરિજન, જેવાં અત્યંતજ શબ્દો શી રીતે આવતાં ગયા એની સિલસિલાબંધ વિગતો રોમહર્ષક છે. આમ, નવલકથા કઈ રીતે જરૂરી દસ્તાવેજોને પણ આવરી લે છે જોઈ શકાય છે.

દલિતોને માટે વપરાતો વાલ્મીકિ શબ્દોનો ઇતિહાસ પ્રકાશ આ રીતે ખોલી આપે છે. આ રીતે આ નવલકથા એના ખરા અર્થમાં દલિત નવલકથા બનતી જાય છે.

“અમીચંદને નાભાજીના ભક્તમાલમાં આવતી શ્વપચ વાલ્મીકિ વિશેની પ્રિયદાસ અને સૂરદાસની રચના પરથી પસંદ પડ્યું હોવું જોઈએ. આ બંને રચનાઓનો વિષય મહાભારતમાં આવતી એક કથા છે. કથા એવી છે કે કુરક્ષેત્રનું યુદ્ધ પૂરું થતાં યુધિષ્ઠિરે અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યો. યજ્ઞમાં બધા ઋષિમુનિઓ હાજર રહ્યા. યજ્ઞના પ્રભાવ માટે ત્યાં મૂકેલો શંખ ન વાગવાનું પૂછતાં કૃષ્ણએ શ્વપચ વાલ્મીકિ ભોજન વગર રહી જવાનું કારણ આપ્યું. ભીમ અને અર્જુન શ્વપચ વાલ્મીકિના ઘરે ગયા અને પ્રશંસા કરતાં કરતાં મહેલમાં આવીને ભોજન લેવાનું કહ્યું. શ્રપચ વાલ્મીકિએ કહ્યું, હું તો હંમેશાં તમારું એઠું ઉઠાવું જ છું, તમારા દરવાજા બહાર ઝાડુ લગાવું છું, પણ ભીમ અને અર્જુન પછી વિનવણી કરીને શ્વપચ વાલ્મીકિને લઈ ગયા. દ્રોપદીએ છપ્પન પ્રકારના ભોજન બનાવ્યાં અને આપ્યાં. શ્વપચ વાલ્મીકિ છપ્પન ભોજન એકબીજામાં ભેળવી ખાવા લાગ્યા. ભોજન પૂરું થયું પણ શંખ ના વાગ્યો. કૃષ્ણએ શંખને પૂછયું. શંખે દ્રોપદીને પૂછવાનું કહ્યું, તો દ્રોપદીએ જણાવ્યું કે, શ્રપચને બધું ભોજન ભેગું કરતા જોઈ મને થયું કે હીન જાતિ શું સમજે ભોજનનો સ્વાદ. દ્રોપદીએ શ્વપચની માફી માગી. તરત શંખ વાગ્યો. ઘણા ટીકાકારો આ કથાને આગળ વધારે છે, અને આ વધારેલી કથા જ અમીચંદને ગમી ગઈ હશે એટલે વાલ્મીકિ નામ ફરીથી ઉછાળ્યું હશે. વધારેલી કથા પ્રમાણે પાંડવના દરબારમાં માનપાન મેળવીને જતા શ્વપચ વાલ્મીકિને ઈર્ષાળુ ઋષિઓએ કપટ સાથે પૂછયું, તમે પહોંચેલા મહાત્મા હો તો ઠેર ઠેર પહેલાં મળમૂત્રને કેમ નથી ઉપાડતા? શ્વપચ વાલ્મીકિએ વળતો જવાબ આપ્યો, સારું ત્યારે, મારી પરીક્ષા જ કરવી છે ને? તો મારી જાતિના બધા જ લોકો આજથી સમાજની ગંદકી સાફ કરશે. બીજી રીતે જોઈએ તો ભંગીસમુદાય રામાયણના રચનાકાર વાલ્મીકિને ગુરુ કે ભગવાન માને છે. આ નામ પણ ગમાડવા જેવું નથી. કારણ કે એના મૂળમાં બ્રાહ્મણવાદ છે.” (પૃ. ૮૯, ૯૦)

એની એ ચર્ચાના અંતે જ વાસનું નામ વાલ્મીકિવાસમાંથી કબીરવાસ બને છે. નામકરણથી થતો ગુલામીનો, અપરાધબોધનો અનુભવ પણ દલિતોને ય થાય છે. ચર્ચાઓ ઉગ્ર પણ થાય છે. છતાં ધીમે ધીમે એવો સ્વીકાર થતો રહે છે. વણકરવાસ, ચમારવાસ બધામાં હવે પ્રકાશને ભજનનું આમંત્રણ મળતું ગયું. એણે ક્રાંતિકારી રીતેભાતે ભજનમાં ભંગ પાડ્યો જ! પ્રકાશની કબીરચર્ચાની અસર થાય છે. વાલ્મીકિવાસ કબીરવાસ બને છે. ત્યાં એક દિવાલ તોડીને તલાટી રામમંદિર બનાવવા આવે છે પણ વડીલો વિરોધ કરે છે અને એને જવું પડે છે.

“અવ અમે ભંજયા ય નહિ ક નહિ વાલ્મીકિયા, અવ અમે બધા કબીરિયા.” (પૃ. ૯૩)

શિક્ષિતથી નિરક્ષર સુધી પ્રકાશ લોકોને અંધશ્રદ્ધમાંથી બહાર લાવે છે. જેમ ચાલીમાં કબીરથી કામ લે છે તો હોસ્ટેલના શિક્ષિત વિધાર્થીઓને દસ્તાવેજો આપી આપીને સમજાવે છે. વાલ્મીકિના રામ અને તુલસીદાસના રામમાં ફરક છે. વાલ્મીકિના રામ સરેરાશ મનુષ્ય છે.

“મારા ટેબલના ખાનામાંથી વાલ્મીકિનું રામાયણ કાઢ્યું. કૈકૈયીને ભાંડતાં રામ, લક્ષ્મણ, સીતા, કૌશલ્યા, ભરત; તો દશરથને કામાંધ કહેતા રામ-લક્ષ્મણ; યજ્ઞમાં કાળિયારને મારી આહુતિ આપતા રામ-લક્ષ્મણ; હરણાંઓનું માંસ ખાતાં રામ-લક્ષ્મણ-સીતા; સ્ત્રીનું અપમાન કરતા રામ લક્ષ્મણ; નિર્દોષ રાક્ષસોને મારતા રામ-લક્ષ્મણ; વાલીની હત્યા માટે મરણતોલ ઘાયલ કરેલા વાલીને ઉડાઉ જવાબ આપતા રામ; સીતાના વિયોગમાં કામથી પીડાતા રામ; ભરત પર શંકા કરતા રામ. આ બધું સાંભળી દયાનંદ તો જાણે શ્વાસ ચૂકી ગયો. લાંબો શ્વાસ લઈ બોલ્યો, અરે, આ તો એકદમ માણસ! આ રામ તો થયા હોય.” (પૃ. ૧૦૩-૧૦૪)

રામાયણને પોલિટિકલ આઇડિયોલૉજી અને પોલિટિકલ રિલિજીયનને વરેલું પ્રકાશ માને છે. એનાં સચોટ ઉદાહરણો આપે છે અરણ્યકાંડ અને યુદ્ધકાંડમાંથી જટાયુ દ્વારા આદિવાસી ગામોનો નાશ તેમ જ રામ દ્વારા કહેવામાં આવે કે મેં જનસ્થાનમાં વસતા ચૌદહજાર રાક્ષસોને મારી નાંખ્યા. આ રાક્ષસો કોણ? એવો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. વાલીના વધનું કારણ આપે છે સનાતન ધર્મ છોડી ભાઈની પત્ની સાથે સંબંધ રાખતો હતો એટલે તો વાલીની પત્નીની અનિચ્છા છતાં સુગ્રીવને કેમ પરણાવી? એથી પ્રકાશ રામાયણ અંગે એક સ્ફોટક બિંદુએ પહોંચે છે.

“રામાયણ એટલે નીતિ-અનીતિ, ગુણ-અવગણ, ધર્મ-અધર્મ વચ્ચેનો સંઘર્ષ એ વાત જ ખોટી છે. રામાયણ એટલે બે ધર્મો વચ્ચેનો સંઘર્ષ, બે સંસ્કૃતિ વચ્ચેનો સંઘર્ષ, ઉપરાંત એક ધર્મ પ્રત્યેનું પક્ષપાતી વલણ.

ક્યા બે ધર્મ? ચંદ્રેશે મારા હાથમાંથી રામાયણ લઈ ટાઈટલ પર આંગળી ફેરવવા લાગ્યો. સનાતન ધર્મ અથવા બ્રાહ્મણધર્મ અને બીજા ધર્મ વિશે ચોક્કસ કહી શકાય એમ નથી. જે.ટી. વ્હીલર બૌદ્ધધર્મ માને છે, તો કોઈ એને દ્રવિડસંસ્કૃતિ સાથે જોડે છે, પણ એટલું ચોક્કસ કે એ ધર્મ સનાતન ધર્મની સામે પડનારો, અને નહીં સ્વીકારનારો શક્તિશાળી ધર્મ હતો. આ ધર્મને માનનારા દંડકારણ્યમાં વસતા હતા. દંડકારણ્ય એમનું હતું. આ ધર્મને માનનારાઓને મારવા માટે, ખદેડવા માટે અને સનાતન ધર્મ બનાવવા માટે સ્તો રામ દંડકારણ્યમાં ગયા હતા. અરણ્યકાંડમાં આને લગતા સર્ગ-૬માં ૪ શ્લોક, સર્ગ-૯માં ૨ શ્લોક અને સર્ગ-૧૦માં એક શ્લોક છે.” (પૃ. ૧૦૬)

આમ, જાતિવાદના મૂળિયાં સમી પુરાકથાઓનું નિમર્મ ઓપરેશન આ નવલકથાને દલિત નવલકથા બનાવવામાં મોટો ફાળો આપે છે. રાવણને બ્રાહ્મણ બનાવવામાં પણ રાજનીતિ હતી એમ માને છે. પુરાતત્ત્વવિદ હસમુખ સાંકળિયાએ રાવણને ગૌડ આદિવાસી ગણાવ્યો છે એમ આ નાયક પણ એને ભીલ માને છે! રામની ક્રૂરતાની પરાકાષ્ટા પણ એ ચીંધી બતાવે છે.

“મેં ચંદ્રેશને હાથમાંથી રામાયણ લઇ યુદ્ધકાંડના સર્ગ-૧૧૫ના પચીસે પચીસ શ્લોક વાંચ્યા બે મિનિટ તો સોપો પડી ગયો. રામ આવું બોલ્યા ત્યારે રામનો કોઈએ વિરોધ ના કર્યો?

ભરતભાઈ, વિરોધ કરવાની કોઈનામાં હિંમત જ નહતી. બીજાની વાત જવા દો, બધાની વચ્ચે અપમાનિત થતી સીતા પર શું વીત્યું હશે જ્યારે રામ ૧૪થી ૨૩ શ્લોકમાં બોલ્યા હશે કે, રાવણને ત્યાં ઘણા દિવસ રહેવાથી મને તારા ચરિત્ર પર શંકા ગઈ છે. જેમ દુખતી આંખોવાળાને દીવો સારો નથી લાગતો તેમ તું મને સારી નથી લાગતી. એટલે કે, હે સીતા, તારામારા વચ્ચે હવે કોઈ સંબંધ નથી. તારે જ્યાં જવું હોય ત્યાં જા! કારણ કે ઉચ્ચ કુળનું એવું કોણ હશે જે પારકાના ઘરમાં રહેલી પત્નીને અપનાવે. એટલે રાવણના ખોળામાં બેસેલી, એની કુદષ્ટિથી જોવાયેલી તને હું કેવી રીતે સ્વીકારું. જેના માટે તને જીતી એ કામ પૂરું થયું એટલે તારોમારો સાથ હવે પૂરો થયો. હે ભદ્રે, આ બહુ વિચારીને કહું છું કે તારી ઈચ્છા હોય તો લક્ષ્મણ અથવા ભરત અથવા શત્રુઘ્ન કોઈની પણ સાથે રહી શકે છે. અને જો ઈચ્છા હોય તો સુગ્રીવ અથવા વિભીષણ સાથે પણ તું રહી શકે છે. રામના આવા જીવલેણ આક્ષેપો પછી સીતા શું કરે? સીતાએ નારીને છાજે એવો વિરોધ કર્યો, રામ પર એની ઊલટી અસર થઇ. રામ વધારે લાલપીળા થઈ ગયા, વાલ્મીકિએ કહ્યું એ મુજબ રામે પોતાનો ચહેરો એવો કાળરૂપ કર્યો હતો કે કોઈ એમની સામે જોવાની હિંમત પણ નહોતું કરી શકતું. છેવટે રામની સંમતિથી લક્ષ્મણે સળગાવેલી અગ્નિમાં પ્રવેશી સીતાએ આત્મહત્યા કરી લીધી.” (પૃ. ૧૦૯-૧૧૦)

સીતાના લંકામાં અગ્નિપ્રવેશ, આત્મહત્યા સાથે જ રામાયણ પૂરું થયું છે એ પછીનું બધું પ્રક્ષિપ્ત છે તે સદષ્ટાંત ચર્ચો છે. એ પ્રક્ષેપણના કારણો પણ રજૂ કરે છે.

“ભરતભાઈ, આ સર્ગ પછી સીતાને જાણે જીવતી કરવા માટે બીજા સર્ગો લખાયા હોય એવું લાગે છે. કારણ કે રામાયણ અહીં પુરું થતાં રામના ચરિત્રનું ઘોવાણ થયું હશે. સમાજ આવા રામને સ્વીકારી નહીં શકયો હોય કે ખચકાટ અનુભવતો હશે એટલે પાછળથી નવા સર્ગો ઉમેરવામાં આવ્યા હશે. વળી, આ સર્ગનો પડઘો ઉત્તરકાંડમાં પડે છે. ઉત્તરકાંડમાં સીતાને ધરતીમાં સમાઈને આત્મહત્યા કરતાં બતાવ્યાં છે. જીવતાં કરેલાં સીતાની ફરી આત્મહત્યા, પછી શંકા તો પડવાની ને!” (પૃ. ૧૧૨)

“રામાયણનાં મૂળિયાં રામાયણમાં છે એમ કહી ઘણાં રામાયણનું ગૌરવ લે છે. આજે બરાબર સમજાયું કે એ મૂળિયાં એટલે બ્રાહ્મણવાદ અને સામંતવાદ. ગૌરવ લેનારને આ મૂળિયાંમાંથી જ પોષણ મળતું રહે છે. એટલે દશરથપુત્ર રામનો કોઈ પણ સ્વરૂપે પ્રચારપ્રસાર કરનારને શંકાની નજરે જ જોવા પડે. ભલેને પછી કોઈ ધનુષબાણ વગરના રામની મૂર્તિ બનાવી રામને માથે ચડાવે.” (પૃ. ૧૧૨)

પ્રકાશ સાથે સહમત થતાં વાર લાગે પણ એની દલીલોમાં ભરપૂર વજન છે. રાવણ-રામ, કબીર-તુલસી, ભગતસિંહ-ગાંધીજી એમ હૉસ્ટેલમાં એની ચર્ચાઓ પ્રાચીનથી અર્વાચીન ભારત સુધી ચાલે છે. આખી દાંડીકૂચને ભગતસિંહની વિચારધારા અટકાવવા માટેનું પગલું હતું એ સાબિત કરે છે. એ કહે છે.

“ઇતિહાસનાં પડળો ખોલું છું ત્યારે ઘણીવાર ભગતસિંહની વૈજ્ઞાનિક વિચારધારા મને વાલીના રૂપમાં દેખાય છે અને એ વાલીને ગાંધીજી રામ બનીને હણતા દેખાય છે.” (પૃ. ૧૧૭)

નાયક આ રીતે માને છેકે –

“ગાંધીજી દલિતસમાજને પંપાળી પંપાળી વર્ણવ્યવસ્થાને જાળવી રાખવા માગતા હતા. કારણ કે ગાંધીજી મનુના ચીલે ચાલ્યા હતા. સમય મનુનો હતો નહીં એટલે ગાંધીજીને મનુમાંથી હિંસા કાઢી નાખવી પડી. મારે મન ગાંધી એટલે પ્રચ્છત્ર મનુ.” (પૃ. ૧૪૩) “ટૂંકમાં ખેતમજૂરોના વિદ્રોહને શમાવી સામંતવાદને રક્ષણ પૂરું પાડવાનું કામ એક સમયે પશ્ચિમમાં ચર્ચે કર્યું હતું એવું જ કંઈક કામ ગામડાંઓમાં ગાંધીવાદીઓએ કર્યું.” (પૃ. ૧૫૫) “અને અતીતગૌરવ તો જુઓ, ભરતભાઈ, કે રાષ્ટ્રવાદને સંકુચિત અને જોખમી માનનારા ટાગોરને જાતિવાદમાં સામાજિક સહકાર દેખાય છે. માણસની અંદર પડેલી વિવિધ સંભાવનાઓને દાબી દેનારું દમન દેખાતું નથી.” (પૃ. ૧૫૮)

આમ, નવલકથામાં નાયક પોતાની દલીલોને મજબૂત રીતે મૂકવા માટે કોઈ મોટી હસ્તિની ટીકા કરતા અચકાતો નથી. પુનઃ એ પણ ઉમેરવું જોઈએ કે એ પરંપરામાંથી જ પ્રગતિશીલ તત્ત્વો ખોળી કાઢે છે. કબીર એનો આધાર છે. એ માને છે. કબીર ભગત નથી. કબીર મુરાડાધારી છે, લુકાઠાધારી છે, મશાલધારી છે. હવે જે ઘર બાળી સળગતો મુરાડો લઇને નીકળ્યો હોય એ શું શું ના બાળે, બધું બાળે, અને બાળ્યું, વેદ બાળ્યાં, પુરાણ બાળ્યાં, કુરાન બાળ્યું, ગીતા બાળી, સ્મૃતિ બાળી, મંદિર બાળ્યું, કાશી બાળ્યું, મસ્જિદ બાળી, મગહર બાળ્યું. કબીરને હાથી નીચે ચગદવાનો પ્રયત્ન, કબીરને ગંગામાં નાખી દેવાની વાત, કબીરને તોપથી ઉડાવી દેવાની કથા વગેરે ઇતિહાસ નથી, પણ કબીર પર થયેલા એકાદ અથવા એક કરતાં વધારે જીવલેણ હુમલાનો સંકેત તો છે જ. એ તત્કાલીન સત્સંગ અને ભજનને એક પ્રકારનાં સ્ટડી સર્કલ અને મોબાઈલ ટ્રેનિંગ સ્કૂલ જ માને છે. આજે પણ દલિતોનાં સંત્સંગ અને ભજનમાં રાજકારણની ચર્ચા થાય છે, સમાજના નિયમોની ચર્ચા થાય છે, પ્રશ્નો પુછાય છે, તો શું ત્યારે આવું નહીં થતું હોય? એવો વિચાર ઘણીવાર એને આવે છે.

નાયક આ ક્બીરની તુલના માર્ટિન લ્યૂથર અને તુલસીદાસ સાથે કરે છે.

“ભરતભાઈ, મને એટલું તો સમજાય છે કે લ્યૂથરનો વિરોધ કૅથલિક ચર્ચ સામે હતો, ખ્રિસ્તીધર્મ સામે નહીં. જ્યારે કબીરનો સીધો વિરોધ બ્રાહ્મણધર્મ સામે હતો, આજના સંદર્ભમાં વિચારીએ તો હિંદુધર્મ સામે હતો, મુસ્લિમધર્મ સામે વિરોધ હતો, નાથો સામે વિરોધ હતો, જૈન સામે વિરોધ હતો, બૌદ્ધ સામે વિરોધ હતો.

તમને ઢગલાબંધ લોકો એવા મળી જશે કે જે કહેતા ફરે છે કે પ્રભાવ પાડવાની બાબતમાં કબીર કરતાં તુલસીદાસ આગળ છે. હું આવી સરખામણીમાં માનતો નથી. કારણ કે તુલસીદાસ આજે ઓક્સિજન પર છે. તુલસીદાસને બચાવવા સરકારી મશીનરી લાગી છે, શૈક્ષણિક મશીનરી લાગી છે, ધાર્મિક મશીનરી લાગી છે. હવે આમાંથી કઈ મશીનરી કબીર સાથે છે? એકેય નહીં. છતાં ય કબીર લોકોમાં જીવે છે અને નિરોગી જીવે છે.” (પૃ. ૧૬૫)

ક્બીરના મૃત્યુ વિશે પણ નાયક નવો જ વિચાર રજૂ કરે છે. કબીરે જો બ્રાહ્મણવાદી વ્યવસ્થાના પાયા હચમચાવી નાખ્યા હોય તો સ્વાભાવિક છે કે કાશીના બ્રાહ્યણોને ધંધો ચોપાટ થઈ ગયો હશે, ધંધો ચોપટ થયા પછી બ્રાહ્મણો ચૂપ બેસી રહે એ તો બનવાનું નહીં. કબીરની મગહરકૂચથી તો બ્રાહ્મણવાદી વ્યવસ્થાને મરણતોલ ફટકો જ લાગ્યો હશે. વળી કબીર પર મુલ્લાઓ પણ કોપાયમાન હતા જ. બ્રાહ્મણો અને મુલ્લાઓની મિલીભગતે મગહર-કૂચ વખતે કે મગહરમાં કોઈક રાતે કબીરને હત્યા કરાવી દીધી હશે. લોકોમાં કબીરની હત્યાની થોડી ગંધ ગઈ હશે. લોકોના પ્રકોપને બહાર આવતાં પહેલાં દબાવી દેવા માટે કબીરને પહોંચેલી વ્યક્તિની વાત વહેતી કરી ફૂલોવાળી ચમત્કારિક ઘટના જોડી કબીરની લાશને ક્યાંક ઠેકાણે પાડી દીધી હશે.

વિચારપ્રધાન આ નવલકથાનું ગધ પણ નોંધપાત્ર છે. એના અણસારા સતત મળતા રહે છે. કેટલાક દષ્ટાંતો નીચે મુજબ જોઈ શકાય.

સિમેન્ટના તળિયા પર પડયા પછી અવાજ કરતા સ્ટીલના વાસણ જેવું અમારું ઘર થઈ ગયું.(પૃ. ૩૩) હીનાને ચુંબન કરતાં હીનાના હોઠ માતી હુકવણી જેવાં લાગે છે. (પૃ. ૪૧) માણિકાકી નાનું છોકરું હસે એમ હસી પડ્યા (પૃ. ૪૫) વાસમાં મારું રહેવું ઉત્સવ જેવું બની ગયું (પૃ. ૪૬) સરકારી બાંકડો ધૂળની ચાદર ઓઢીને ઊંઘતો હોય એવું લાગ્યું (પૃ. ૧) શિયાળાના ધાબળા જેવી બપોર હતી (પૃ. ૬) અફસાના હવે મને વર્ગના ગાલ પર ચોંટેલી ઝરી જેવી લાગે. (પૃ. ૧૧) બાપાના જવાથી વંટોળમાં ફંગોળાયેલી પ્લાસ્ટિકની થેલીની જેમ અમે ઊડવા લાગ્યા (પૃ. ૧૫) પાત્રોના સંદર્ભે પાત્રોના મેનેરેઝિમ્સ પકડ્યા છે. નોનસેન્સ બોલ્યા કરતો હાઉસમાસ્ટર, હાયહાય કરતી કૃતિ, રિસ્સલ બોલતો દીપક આ સંદર્ભે જોઈ શકાય.

આનો અર્થ એ નથી કે નવલકથામાં કોઈ મર્યાદા છે જ નહીં. કંટાળો, વિષાદ અનુભવતા નાયકનો નિરૂપિત વિચારવાયુ કેટલીક જગાએ વાચકને પણ કંટાળો આપે છે, કહી શકાય કે ત્યાં બિનજરૂરી પ્રસ્‍તાર છે. સામાજિક સંઘર્ષની આ નવલકથામાં સવર્ણોની સદંતર રહી શકાય એવી ગેરહાજરી પણ ખટકે છે. બીજું કે નાયકની ક્રાંતિકારી ચેતના અને કાર્યોને પડકાર હંમેશાં ભારતીય સમાજમાં કુટુંબીજનો તરફથી ફેંકાતો હોય છે. નાયકની આવી આકરી કસોટી પણ અહીં નજરે ચઢતી નથી. હૉસ્ટેલની ચર્ચાઓ, ચાલીની ભજનમંડળીઓની ચર્ચાઓ, ચાલીમાં દલિત બાળકોને એનું ભણાવવું ચોક્કસ એક વાતાવરણ સર્જે છે પણ સદીઓથી જડ, ચુસ્ત થયેલી સામેની સત્તા એને વિશેષ હંફાવતી નથી એવું લેખકે ગોઠવ્યું છે! દલિત સમાજના પ્રશ્નો પણ રજૂ થયાં જ છે. સામાજિક કુરૂઢિઓ, સમાજના વડીલોની લગ્ન વગેરે બાબતમાં વાંધા વચકા કાઢી પૈસા-દારૂ પામવાની વૃત્તિ પણ અન્ય સમાજની માફક અહીં છે. પ્રગતિશીલ વિચારોના પ્રસાર કરનારી આ હેતુલક્ષી નવલકથા ભલે કળાકીય ધોરણે ઉત્તમ ન ઠરતી હોય પરન્તુ પોતાનો ‘હેતુ’ પાર પાડવામાં ચોક્કસ સફળ થાય છે. અંતે હું કહી શકું આ ‘ફેરફાર' નવલકથા ગુજરાતી દલિત નવલકથામાં આવેલ ફેરફારનું ધારદાર વળાંકનું તેમ જ આંબેડકરી નવલકથાનું દષ્ટાંત છે.

લેખક ઉમેશ સોલંકીએ ૨૬ પ્રેમકાવ્યો' અને આ નવલકથાનું જાતે જ પ્રકાશન કર્યું છે. ઠેરઠેર યુવાનો સાથે આ નવલકથા/કાવ્યો નિમિત્તે ચર્ચાઓ કરી છે. નવલકથા અને કવિતાના માધ્યમથી સમાજમાં ક્રાંતિકારી ચેતના પ્રસરાવવાનો એમનો હેતુ બર આવો એવી શુભેચ્છા. વળી, હજુ લેખક નાની વયના છે તેથી એમના દ્વારા વધુને વધુ ક્રાંતિકારી સાહિત્ય ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઉમેરાશે એવી આશા રાખી શકાય. ખાસ કરીને આજના ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેમ જ સમાજમાં આવી રચનાઓની વિશેષ જરૂર છે.

પ્રગટ : “બુદ્ધિપ્રકાશ”, જાન્યુઆરી 2021, પાના-નંબર 23થી 33

કોરોનાની મહામારી દુનિયાના દરેક દેશમાં વ્યાપી વળી અને ભારતમાં પણ તેણે પગપેસારો કર્યો. એને ખાળી શકાય એ હેતુથી આપણે ત્યાં વડા પ્રધાને લગભગ તાત્કાલિક કહી શકાય એ અસરથી લૉકડાઉન જાહેર કર્યું. ઉપરાછાપરી ત્રણ લૉકડાઉન આવ્યાં. આ સંજોગોમાં દેશના તમામ વર્ગના લોકોને બે પ્રકારે ગંભીર પરિસ્થિતિનો સામનો અચાનક જ કરવાનો આવ્યો. કોરોનાનો અને લૉકડાઉનનો. પોતે જ્યાં હતાં ત્યાં સ્થગિત થઈ ગયેલાં લોકો હતપ્રભ બની ગયાં? કોરોનાનો ડર અને લૉકડાઉનની ઘરના અર્થતંત્ર પર અસર ઘણાંને માટે જીવલેણ નીવડ્યાં. મૃત્યુ દર અને આપઘાત દરમાં ધરખમ વધારો હજી પણ થોભવાનું નામ નથી લેતો.

આટલી વાત પરથી કોરોનાની વ્યક્તિગત, પારિવારિક, સામાજિક, આર્થિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક અસર કેટલી ઐતિહાસિક છે, તેનો ખ્યાલ આવશે. બહારથી સ્થગિત કહી શકાય એવા આ સમયમાં આપણી ગતિ વિલક્ષણ પ્રકારે વિપરીત દિશામાં થઈ. એક તો એ કે માણસોનું ઘરની બહાર જવાનું સદંતર બંધ થઈ ગયું, પણ ટેક્નોલૉજીના વ્યાપક વપરાશને કારણે માણસોએ આભાસી રીતે બહારની દુનિયા સાથે સંપર્ક રાખવાનું વધારે જોરશોરથી શરૂ કર્યું. આની ઘણી સારી-માઠી અસરો થઈ. તો કેટલાકને જેને ખૂબ ઝંખતા હતા તે અવકાશ મળ્યો, કહો કે નવરાશનો સમય મળ્યો જેનો તેમણે હકારાત્મક ઉપયોગ કર્યો. પણ આ નવરાશનો સમય જેઓ ન જીરવી શક્યા તેમને અથવા તો જેમને કામ વગર રહેવું અનેક રીતે પોષાય તેમ નહોતું એ વર્ગના વ્યક્તિગત અને સામાજિક જીવન પર વિઘાતક અસરો પડી.

પોતાની આસપાસ અને પોતાની ભીતર અમીબાની જેમ જેમતેમ આકાર લઈ રહેલી આ પરિસ્થિતિને પોતાના લખાણોમાં ઝીલવાનું કામ લેખકોએ કર્યું. આમાંનું કેટલુંક સાહિત્યની વ્યાખ્યામાં આવે અને કેટલુંક ન પણ આવે. પરંતુ એક વાત તો સાચી કે આ બધું કામ સ્વયંપ્રતીતિમાંથી આવ્યું છે. આ સમયમાં લેખન સાથે કામ પાડનારા સમુદાયને પણ એક અવકાશ મળ્યો અને તેનો લેખન-વાચન-વક્તવ્ય માટે ઉપયોગ થઈ શક્યો. કોઈ પણ કલા દ્વારા અભિવ્યક્તિ એ સંવેદનશીલ સર્જકજીવની જરૂરિયાત છે. એટલું જ નહીં લેખન એ લખી શકે એવા દરેકને માટે ઉપચાર છે. Expression has a therapeutic value? એરિસ્ટોટલે પણ કેથાર્સિસની વાત કરી જ છે. તો આ વિશેષ સંજોગોમાં લેખકો અને કલાકારોને સર્જનાત્મક હોવાનો લાભ રહ્યો.

આ સંદર્ભે ગુજરાતી ભાષાના લેખકોએ જુદા જુદા સ્વરૂપમાં સર્જન કર્યું. કવિતા, લઘુકથા, વાર્તા, નવલકથા, નાટ્યસ્વરૂપ અને નિબંધો (જેમાં હાસ્યનિબંધ પણ આવી જાય) દ્વારા સ્વાનુભૂતિની વાત સામયિકોમાં, પુસ્તકોમાં, ઇ-સામયિકોમાં, બ્લૉગ પર, વેબસાઇટ પર તેમ જ ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર એમ  કોરોનાની અસર રૂપે પુષ્કળ લેખન થયું. તેની અસરકારકતા, સર્જકતા અને સાહિત્યિક તત્ત્વ વિષે મતમતાંતર હોઈ શકે, પણ આ અંગે પોતપોતાના મિજાજને અનુકૂળ વિધામાં લખાયું છે ! આ લખાણોમાંથી પસાર થઈએ તો ખબર પડે છે કે દરેક રસની અનુભૂતિ થાય એ પ્રકારે લખાયું છે. એવું બની શકે કે હજી કેટલીક કૃતિ કેટલાક લેખકોની કલમે આ દિવસોમાં ચર્વણામાંથી પસાર થતી હોય … કોરોનાની પશ્ચાદ્‌ અસર લોકજીવનમાં તેમ લેખન પર લાંબા અરસા સુધી ચાલશે જ.

આ ક્ષણે, આ ઉપક્રમમાં આપણે આ દિવસોમાં શું લખાયું અને પ્રગટ થયું તે અંગે વિહંગાવલોકન કરવાના છીએ. કેટલાંક સામયિકોએ ખૂબ સુંદર કામ કર્યું. ‘એતદ્‌’ એ સુરેશ જોશીના સમયથી ચાલતું આપણું સ્તરીય સામયિક છે. હાલ તેના સંપાદકો કમલ વોરા, નૌશિલ મહેતા અને કિરીટ દૂધાત છે. તેમણે કોરોના વિશેષાંક પ્રગટ કર્યો, જેમાં પ્રકાશિત કવિતા અને વાર્તામાં કોરોના સમયની વાત સૂક્ષ્મ સ્તરે થઈ. સંપાદકીયમાં લખાયું છે, ‘મનુષ્યમાત્રને કોરોના મહામારીની ભયાનકતા સ્પર્શી છે અને એની સંવેદનામાં, વાસ્તવને આકલન કરવાની વિચારશક્તિમાં અભૂતપૂર્વ અને ભારે ઊથલપાથલ થઈ છે. અમે એતદ્‌: ૨૨૫માં સાહિત્યકારમિત્રોને અનુરોધ કર્યો હતો કે તેઓ આ વિશિષ્ટ સમયથી પ્રેરિત અને પ્રભાવિત થઈ લખાયેલી રચનાઓ અંકના એક વિશેષ કોરોના – વિભાગ માટે અમને મોકલે.’ નોંધવું જોઈએ કે આ માગણીના ત્રણેક મહિનામાં જ આ અંક પ્રકાશિત થયો અને સંતર્પક કૃતિઓ આપણને સાંપડી. હરીશ મીનાશ્રુ દ્વારા સન્નિપાતના ઢાળમાં ‘મુમૂર્ષુની વિલાપિકાઓ’ શીર્ષકથી ૯થી ૩૦ મે દરમિયાન લખાયેલું દીર્ઘકાવ્ય સુરેશ જોશીને શતાબ્દીવંદના રૂપે અર્પણ કરાયું છે, જે વાંચીને સુરેશ જોશીનાં ‘તથાપિ’નાં દીર્ઘકાવ્યો યાદ આવે. કોરોનાના નિમિત્તે જાત સાથેની વાત જુઓ :

‘પ્રબુદ્ધ હું

હું તજ્‌જ્ઞ તતનો, રહસ્યવેત્તા, રમ્ય કલાધર
સ્કૉલર લગભગ સતનો
પ્રકાણ્ડપંડિત, વિદગ્ધ હું જ્ઞાનીવિજ્ઞાની
તદપિ કેવળ ક્ષણભંગુર ને દગ્ધ 
નિરુપાય હું સદાસર્વદા રોગી
મરણપ્રેયસીનો ભવભવનો ભોગી’

ભગવદ્‌ગીતા અને ઉપનિષદના અદ્વૈતના અધ્યાસ સાથે એકવીસમી સદીમાં ટી.વી. પર દેખાતી હનુમાનની સિરિયલની સહોપસ્થિતિ ((juxtaposition) આ કવિતામાં છે. ક્રીડાંગણો કૅરમબોર્ડમાં અને સ્ટેડિયમ સાપસીડીના ચોખંડા પૂંઠામાં સંકોચાઈ ગયા છે અને રેડ ઝોનમાં ઘર આખું નજરબંદ થયેલું કવિની નજર જોઈ શકે છે. ઝૂલણા અને ગઝલને એક શીર્ષક તળે પ્રયોજતા કવિ વાસ્તવની સેળભેળનો જાણે કે કાવ્ય રૂપે ચાર્ટ દોરે છે ! તેઓ લખે છે,

‘જીર્ણ વસ્ત્રો તજીને
મનુષ્ય જે રીતે નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે એ રીતે
મેં ધારણ કરી છે પીપીઈ કિટ
ને અશ્વિનીકુમારોનું આવાહન કરીને
મારી લાલાયિત જિહવા પરથી શબ્દ ઉપાડીને 
કર્યો છે સ્વેબટેસ્ટ :
હું સંક્રમિત છું આશાથી, સંભ્રમિત છું
ભાષાથી.’

અજય સરવૈયાનાં ગદ્યકાવ્યોમાં રશિયન લેખક અને ફિલ્મમેકર તાર્કોવસ્કીની ફિલ્મો સાથે સંલગ્ન કવિનું સંવેદન પ્રગટ થયું છે. તેઓ લખે છે,

‘મારા મનમાં ચાલતું હતું, પહેલો તબક્કો ‘નોસ્ટાલ્જિયા’નો,
પરિવારને ઘરમાં ગોંધી રાખવાનો. બીજો ‘સેક્રિફાઇસ’નો,
પરિવારને બચાવવા ઘરમાં આહુતિ આપવાનો. ‘નોસ્ટલ્જિયા’નો,
નાયક મીણબત્તી પ્રગટાવે છે, ‘સેક્રિફાઇસ’નો ઘર, ત્રીજો
તબક્કો ‘સ્ટોકર’નો, ઝોનની શોધનો, ઝોનમાંથી રૂમની શોધનો,
ને એમ જાતની શોધનો.’

અહીં, નોસ્ટાલ્જિયા, સેક્રિફાઇસ અને સ્ટોકર એ તાર્કોવસ્કીની ફિલ્મનાં નામ છે … ચૉમ્સ્કી અને બુદ્ધની સાથે લૉકડાઉનને મૂકીને તેઓ માનવજાતની મૂળ સમસ્યા પર આંગળી મૂકે છે. ‘લૉકડાઉનઃ ચૉમ્સ્કી અને બુદ્ધ’ શીર્ષક તળે તેઓ લખે છે,

‘અને પછી તો આટલી પણ વાત નહિ થઈ શકે, આ રીતે પણ
વાત નહિ થઈ શકે. હાલમાં એક મુલાકાતમાં ચૉમ્સ્કી જણાવે
છે : વાઇરસ એ સમસ્યા નથી, આપણા વ્યવસાયનું મૉડેલ
સમસ્યા છે. બેફામ, બેસુમાર, બેહદ નફો, કોઈ પણ ભોગે
નફો. એટલે કોઈ પણ ભોગે. આ ગ્રહના ભોગે પણ. બીજું બધું
તો શું ગણાવું? કે કેટલું ગણાવું? તમે એ બધું જાણો જ છો.
આ લોભ ક્યાં જઈ અટકશે ? અટકશે ? લગભગ અઢી હજાર
વર્ષ પહેલાં ગૌતમ બુદ્ધે કહેલું કે આપણી મોટા ભાગની
પ્રવૃત્તિઓ અને આપણા મોટા ભાગના સંબંધો વ્યાવસાયિક
પ્રવૃત્તિના મૉડેલને આધારે ઘડાયેલા છે. એટલે વ્યવહાર કે
લેવડદેવડનું મૉડેલ. એમણે મૉડેલ એવો શબ્દ નહોતો વાપર્યો.
આ તો ચૉમ્સ્કીની વાત સાથે પ્રાસ બેસાડવા.’….

કાવ્યાન્તે લખે છે,

‘આમ જુઓ તો આ વાઇરસ છે, બહાર, ને અંદર. તેમ જુઓ
તો મેટાફર. આ ચૉમ્સ્કી અને બુદ્ધ તો આ કવિતાનાં પાત્રો છે,
કહો ને ડિવાઇસ. બુદ્ધ હવે નથી, ચૉમ્સ્કી નહિ રહે, આ
વાઇરસ હમણાં છે, ભલે, પણ નહિ રહે. ફળિયાં, શેરી, ચોક 
આમ સૂનાં નહિ રહે. જોતજોતામાં બધું પહેલાં જેવું, સમુંસૂતરું
થઈ જશે. પણ પેલા મૉડેલનું શું ?’

કાનજી પટેલ કહે છે, ‘પ્રલય અલગથી નહીં આવે.’ કવિ રમણીક સોમેશ્વર સ્તબ્ધતાનો તાગ પુરાકલ્પનો દ્વારા મેળવવાની કોશિશ કરે છે અને વિપાશા લખે છે,

‘જન્મીશ હું
આવતી કાલે
આજે તો લાવ
જરા
મરી જઈ જોઉં
પૂરેપૂરું’.

રાકેશ દેસાઇ લૉકડાઉન અષ્ટકમાં ગલી, ઘર, કુટુંબ, ટોળું, સ્પર્શ, પીળી ચકલી, મંદિર અને હું શીર્ષકથી સન્નાટ્ટાના, સૂનકારના કે ચાલીસ-પચાસનાં ટોળાં સંદર્ભે અછાંદસ રીતિએ લખે છે. તેઓ કહે છે,

‘માણસ
ટેરવું થઈ ગયો છે,
ને દરેક ટેરવું
હજી અડધી જ વંચાયેલી કોઈ ક્રાઇમ થ્રીલરનાં દરેક પાત્રની જેમ
શંકાસ્પદ ખૂની છે.
વારંવાર હાથ ધોતી શેક્સપિયરની લેડી મેકબેથ
હવે લોકહિતાર્થે સરકારી જાહેરાત જેવી લાગે છે.’

આ સંવેદનમાં સીધાં સનનન જતાં તીરની વેધકતા છે.

કોરોના નામની ઘટનાએ પશ્ચિમ અને પૂર્વને એક રેખા પર ઊભા કરી દીધાં છે. પૂર્વે એમ હતું કે આપણે ત્યાંની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે આધુનિક અને અનુઆધુનિક વલણ પશ્ચિમની રીતે જ આપણે ત્યાંના સાહિત્યમાં ન લાગુ પડે એવું યથાર્થ મનાયેલું’ પણ કોરોનાકાળના વૈશ્વિક અનુભવો સંદર્ભે જુદી રીતે વિચારવું પડે એમ છે. મેહુલ દેવકલા લખે છે,

‘દિવસ અને રાત્રિ જાણે
ભેળસેળ થઈ ગયાં છે.’

આ સંવેદનની હવે સમજૂતી આપવી પડે એમ નથી. શ્રમિકોની સ્થિતિ સંદર્ભે પ્રતિષ્ઠા પંડ્યાનું આલેખન કેટલું યથાર્થ છે !

‘રસોડાના પ્લૅટફૉર્મ પર
ખાંડ ઢોળાય ત્યારે
કે પછી કોઈ વંદો મારી ગયો હોય ત્યારે
બારસાખના નીચેના ખૂણામાંના
દરમાંથી નીકળી 
ઊભી-સીધી … જમણે …. નીચે …
ને પછી એક લાંબી લીટીમાં
થઈ આવી પહોંચતી
એક પાછળ એક
શિસ્તબદ્ધ હરોળમાં ચાલતી
કામદારો જેવી
ઝીણી લાલ કીડીઓ’

અને તે પછી કવિતામાં આગળ

‘બારીઓની ફાટમાંથી
દરવાજા નીચેની સાવ સાંકડી
ન દેખાય એવી જગામાંથી
ચાવીના નાના કાણાંમાથી
બારસાખની તિરાડમાથી
બાથરૂમના ખાળની જાળીનાં
એકેક ઝીણાં કાણાંમાથી
……
ઊભરાઈ, ઊભરાઈને આવી રહ્યાં
બેબાકળી કીડીઓનાં
ટોળેટોળાં
કોઈએ વેરવિખેર કરેલાં
તોડેલાં, ખતમ કરી નાખેલાં
એમનાં ઘર શોધતી
કોઈની ચપટીમાં
કોઈના ચંપલ તળે
ગૂંગળાઈ ગયેલાં
જીવન શોધતી
પોતાનાં દર શોધતી
ભૂખી, તરસી 
ભરીને અંદર
ભારોભાર ચટકા
તરફડતી લાલ કીડીઓ.’

સંવેદનશીલ સર્જકચેતનાનું શ્રમિકોની કતારો માટેનું આ સાદૃશ્ય તંતોતંત ! પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા અછાંદસ દ્વારા તો પારૂલ ખખ્ખર ગઝલમાં આ દારુણ સ્થિતિને હદયદ્રાવક રીતે મૂકે છે. પ્લૅટફૉર્મ પર પડેલા માના શબ પાસે અબુધ બાળકને જોઈને પારૂલ લખે છે,

‘સનસનીખેજ થઈ ખબર સૂતી, છીનવી બાળનું છતર સૂતી
આભ ઓઢી ધરાના પાથરણે, જીવતીજાગતી કબર સૂતી
પીળ કાઢો ને ચીર ઓઢાડો, એક નારી લઘરવઘર સૂતી.’

‘નિરીક્ષક’ એ આપણું વિચારપત્ર છે અને તેનું નામ સૂચવે છે તે પ્રમાણે, અને ખાસ તો કોરોનાકાળમાં આપદ્‌ ધર્મ તરીકે દરરોજ ડિજિટલ આવૃત્તિ ૨ એપ્રિલ, ૨૦૨૦થી શરૂ કરી ૫ જૂન,૨૦૨૦ સુધી પ્રકાશિત કરીને રોજબરોજની સ્થિતિનાં અહેવાલો અને નિરીક્ષણો આપ્યાં. ઉર્વીશ કોઠારી અને ચંદુ મહેરિયાએ તેનું સંપાદન કર્યું. તે પછી સાપ્તાહિક ધોરણે પ્રકાશિત થયું તે હમણાં ઑક્ટોબર સુધી. રોજ ઓછામાં ઓછી એક વાસ્તવને વ્યક્ત કરતી કવિતા અહીં પ્રગટ થઈ જેમાં જનસામાન્ય પ્રત્યેની ચિંતા વ્યક્ત થઈ. મધુસૂદન પટેલ ‘મધુ’ લખે છે,

તાવડી પર ધૂળ ચડતી જાય છે, ઝૂંપડી માટીમાં ભળતી જાય છે.
સૂર્ય સાથે ભૂખ ઊગતી જાય છે ને અમર આશા ય મરતી જાય છે.
એક વિધવા મા બીજું તો શું કરે, ધીમેધીમે બાપ બનતી જાય છે.

રાજ ગોસ્વામી લખે છે,

‘એ મહારાષ્ટ્રમાં મર્યા,
કારણ કે ટ્રૅક પર સૂઈ ગયા હતા,
વિશાખાપટ્ટનમમાં એટલા માટે મર્યા
કારણકે ઘર પર સૂઈ ગયા હતા
ઉત્તર પ્રદેશમાં એટલે મર્યા
કારણ કે ટ્રક પર સૂઈ ગયા હતા
એ પ્લૅટફૉર્મ પર એટલા માટે મરી ગયા
કારણ કે ટ્રેનમાં ભૂખ્યા સૂઈ ગયા હતા
તમે એટલા માટે મરી ગયા છો
કારણ કે તમને મરતા લોકો દેખાતા બંધ થઈ ગયા છે.’

પ્રવીણ ગઢવી, વજેસિંહ પારગી, નિલેષ કાથડ, આત્મારામ ડોડિયા, ભરત મહેતા, બકુલા ઘાસવાલા, સાહિલ પરમાર, રાજુ સોલંકી – આ સૌએ પોતાની લાગણી પ્રગટ કરી.

સાહિત્યિક ઇ-જર્નલ ‘સાહિત્યસેતુ’, જે પ્રા.નરેશ શુક્લ સંપાદિત કરે છે, તેમણે કોરોના-વિશેષાંક પ્રગટ કર્યો. એ માટે તેમણે વિવિધ માધ્યમો પર સૌને આમંત્રિત કર્યા હતા અને ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં જાણીતા અને અજાણ્યા લેખકોની કૃતિઓ પ્રગટ કરી. અહીં રક્ષા ચોટલિયાની કલમે ‘મારી દિનચર્યા’ શીર્ષક હેઠળ કોરોનામાં પતિ ગુમાવેલ સ્ત્રીનો દૈનિક ક્રમ જોવા મળે છે, તો આ અફરાતફરીના માહોલમાં કથકને અચાનક ભેટી ગયેલ એક બહેનની વાત છે, જેમના હાથનો શીરો નાનપણમાં ખૂબ ભાવતો. પ્રીતિ ભાર્ગવની કલમે આવા સુખદ અનુભવની લઘુકથા પણ મળે છે. ડાયરી, પત્ર જેવાં આપણાં પરંપરાગત લેખનસ્વરૂપો અહીં વાંચવા મળે છે. કોરોના નિમિત્તે પૂર્વે આવેલ વધુ ગંભીર મહામારી વિષે લખીને ડૉ. પ્રદ્યુમન ખાચર સૌને આશ્વસ્ત કરે છે.

સુરતની રાષ્ટ્રીય કલાકેન્દ્ર સંસ્થા ૧૯૫૫થી વિવિધ વિધામાં કલાપ્રવૃત્તિ કરે છે. પોપટભાઈ વ્યાસ, વજુભાઈ ટાંક, ચંદ્રકાંત પુરોહિત અને વાર્તાકાર સરોજ પાઠક ત્યાં એક સમયે કામ કરતાં. હાલ તેની સાહિત્ય સમિતિનાં કન્વીનર કવયિત્રી અને અભિનેત્રી યામિની વ્યાસ છે. સંસ્થાના પ્રમુખ-મંત્રીના સહકારથી કલાપ્રેમી અને સતત કાર્યરત સન્નિષ્ઠ નરેશ કાપડિયાએ ખૂબ મહેનતથી કોરોના કાવ્યના બે ઇ-સંચય પ્રગટ કર્યા. પ્રથમ સંચયમાં તેમણે નીવડેલા કવિઓને આમંત્ર્યા અને ૩૦૬ રચનાઓ પ્રગટ કરી. બીજા સંચય માટે તેમણે સ્પર્ધા જાહેર કરી, જેમાં ૩૦૩ રચનાઓ પ્રગટ થઈ. આ સંચયમાં લગભગ દરેક કવિની કૃતિ મળશે. આ પ્રકારના ઉપક્રમથી દરેકને એક મંચ મળ્યો અને લાગણીના આવિર્ભાવનું વહેણ મળ્યું. કવિની સાહિત્યિક સજ્જતા અંગે પ્રશ્ન ન ઉઠાવતા શબ્દ માટેની નિસબત અને જિકર તરફ  જ આપણી દૃષ્ટિ હોવી ઘટે. કિસન સોસાની ગઝલનું આચમન કરીએ :

‘કાગ બોલે એકલો ટગડાળમાં, આ કાળમાં, પાંદડા ફફડે હવા વિણ ફાળમાં આ કાળમાં’
નાનકો એ કોણ કૂણી પાનીએ પથ કાપતો, આટલું બળ ક્યાંથી કૌવત બાળમાં આ કાળમાં

રાષ્ટ્રીય કળાકેન્દ્રએ એક સંચય સત્યકથાઓનો પણ કર્યો છે. જેમાં સુરતના કલેક્ટર, ડી.એસ.પી., સેવાસંસ્થાઓના સૂત્રધારો, ડૉક્ટરો – આ સૌના અનુભવો – સત્યકથાઓ નરેશ કાપડિયાના સંપાદનમાં સાંપડશે.

અછાંદસ, ગઝલ તેમ સંસ્કૃત છંદોમાં પણ કોરોના કાવ્યો લખાયાં છે. મુંબઈસ્થિત સ્નેહલ મઝુમદાર ‘તીરકિટ ધા’ નામે કૉલમ ‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી’માં લખે છે. ગંભીર વિષયોની વાત હાસ્યરીતિએ લખવા માટે તેઓ જાણીતા છે. હજી થોડા દિવસો પહેલાં જ કોરોનાના દરદી તરીકે તેમને હૉસ્પિટલમાં રહેવું પડ્યું. પણ ત્યાંથી રજા લીધા પછી તેમણે લખેલ કોવિડ-કેલિ-અષ્ટકની ચાર પંક્તિ સંભળાવું …

‘કોરોના શક લાગતા જ ભરતી રુગ્ણાલયે સત્વરે,
ઇન્ટ્રાવીનસ ભોંકિયું નસ મહીં, ઊંધા કર્યા બાટલા,
સોયોની વણઝારશી તનમહીં આવી મને વીંધવા,
જાણે ભીષ્મપિતામહે રણ મધે બાણો સહ્યા કારમા’.

લતા હિરાણીએ શરૂ કરેલ ‘કાવ્યવિશ્વ’ વેબસાઇટમાં પણ કોરોના કૉર્નર હેઠળ કાવ્યો છે.

માંડવી કચ્છ સ્થિત વિવેકાનંદ રિસર્ચ ઍન્ડ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અંતર્ગત ગોરધન પટેલ ‘કવિ’એ કોરોના કાળ પર આધારિત લઘુનવલની એક સ્પર્ધા યોજી, જેમાં ૩૬ જેટલી લઘુનવલ આવી હતી. વિજેતા કૃતિ મહેશ ‘સ્પર્શ’ની ‘લૉક્ડ’ અને મનસુખ સલ્લાની ‘નવો અવતાર’ને પ્રથમ ક્રમાંક મળ્યા. બંને લઘુનવલ નાનકડા મધ્યમવર્ગીય પરિવારની કથા છે. ‘લૉક્ડ’નો નાયક શરદ પ્રાથમિક શાળામાં શિક્ષક છે પણ હાલ તાલુકા હેલ્થ ઑફિસના કૉલસેન્ટરમાં તેણે ફરજ બજાવવાની છે. તે કવિજીવ છે, કામુ કાફકા વગેરેનાં પુસ્તકો પણ મંગાવીને વાંચે છે. પત્ની સ્મિતાને પણ નાટકફિલ્મ જોવાનો શોખ છે. પાંચ-છ વર્ષની પુત્રી દિયા છે જેના સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી માટે શરદ ખૂબ ચિંતિત છે. પુત્રીને રસી મૂકવાની હોય તો તે પણ જોઈ ન શકે એવો દીકરીની બાબતમાં અતિ લાગણીશીલ છે. એવામાં શરદને પોતાને કોરોના થાય છે, તે ક્વૉરન્ટાઈન થઈ જાય છે પણ તે પછી તે ખૂબ ડરી જાય છે, અસલામતી અનુભવે છે, વારંવાર પત્ની પર ખિજાય છે અને દીકરી પોતાની નજીક ન આવે તેમ કરે છે. વધારે પડતો સેનેટાઇઝરનો ઉપયોગ કરવાને કારણે તેના હાથ કહોવાઈ જાય છે. કોરોનાનો ઓથાર એક વ્યક્તિને કેટલો પામર, પાંગળો અને જાતમાં કેદી બનાવી દે છે, તેની રફતાર મહેશ ‘સ્પર્શ’ એ બરાબર બતાવી છે. એ સંજોગોમાં નજીકના મિત્રના મૃત્યુના સમાચાર આવે અને પત્ની સ્મિતાને પતિ અને પુત્રીને સાચવવા કેટલું સંતુલન રાખવું પડે છે તે પણ અહીં છે. ‘લૉક્ડ’ શીર્ષક નાયકના અંતરમનને વ્યક્ત કરે છે.

મનસુખ સલ્લાની લઘુનવલ પણ પરિવારકેન્દ્રી છે. અહીં દીપ્તિ, સુકેતુ અને દીકરો-દીકરી છે. લૉકડાઉનની શરૂઆતમાં તો આખો પરિવાર જાતભાતની રમત રમે છે, કિલ્લોલ કરે છે. પચાસની વયની આસપાસનાં આ દંપતીમાં ગૃહિણી દીપ્તિ સહજપણે સૂઝથી સંસાર સંભાળે છે, પણ ઑફિસના કામના ભારણે સુકેતુને ડાયાબિટીસ આપ્યો છે. સામાન્ય રીતે રેઢિયાળ ચાલતા દિવસોમાં જે વાત દીપ્તિ સુકેતુને તેના સ્વભાવ વિષે ન કહી શકી તે સંવાદ લૉકડાઉનના અવકાશમાં થઈ શક્યો. સુકેતુને અંતે થતો કોરોના જીવનનું મૂલ્યભાન કરવામાં નિમિત્ત બને છે. એક સ્પર્ધામાં પ્રથમ ક્રમે વિજેતા થયેલી બંને કૃતિ આ સમયનાં બે સામસામેનાં પરિમાણો બતાવે છે.

અન્ય નોંધપાત્ર લઘુનવલમાં પ્રજ્ઞા વશીની ‘અભિતપ્ત’માં કોરોના નિમિત્તે અમેરિકા અને ભારતની સંસ્કૃતિ તેમ જ માનવીય સંવેદનામાં જોવા મળતા ભેદની વાત છે. વિષ્ણુ પ્રજાપતિએ હાસ્યનવલનો સરસ પ્રયત્ન કર્યો છે. કોરોનાનું કમઠાણ જ તેની પાછળ છે પણ શીર્ષક કોઈ બીજું આપી શકાયું હોત. શોપિઝન નામની એક વેબસાઇટ પર પ્રગટ થયેલી મનહર ઓઝાની  ‘વુહાન ઇફેક્ટ’ લઘુનવલ ફેન્ટસીનો ઉપયોગ કરીને લખાઈ છે.

‘અમદાવાદ વાર્તાવર્તુળ’ દ્વારા કોરોના વાર્તાઓનું એક સંપાદન ‘કોરોનાકથાઓ’ શીર્ષકથી વાર્તાકાર દીવાન ઠાકોર અને મનહર ઓઝાએ કર્યું. કોરોના થયો હોય તેને સારું ખાવાનું મળે, સવલત મળે તે જાણીને શ્રમજીવીનું બાળક કહે છે, ‘ચાલને, આપડે ય ચોંકથી કોરોના લઈ આઇએ’ ! ગિરિમા ધારેખાન વંચિતોની આ વિડંબનાને વાર્તામાં વાચા આપે છે. ‘એતદ્‌’માં કોરોનાકાળના સંવેદનની બે વાર્તા છે. હર્ષદ ત્રિવેદીની ‘નિષ્ક્રમણ’ અને કોશા રાવલની વાર્તા ‘લૉકડાઉન’. પ્રથમ પુરુષના કથનકેન્દ્રથી લખાયેલી ‘નિષ્ક્રમણ’માં નાયક કોરોનાગ્રસ્ત છે. ઘરમાં ક્વૉરન્ટાઇન છે. રાત્રીનો સમય છે. પત્ની, પુત્ર-પુત્રવધૂ, વાડાનાં ફૂલોની સુગંધ, ઘરનું રાચરચીલું – આ તમામનો ઊંડેથી અનુભવ કરે છે. તેને થાય છે કે આ છેલવેલ્લો અનુભવ છે. પોતાની ગેરહાજરીમાં બધો વહીવટ-વહેવાર કેવા ચાલશે તેની ચિંતાથી વિગતવાર ચિઠ્ઠી લખે છે … નિષ્ક્રમણની … ચાલી નીકળવાની તૈયારીની વાર્તા અંતે ચોટ પણ સાધે છે.’ લૉકડાઉન’ ડાયરીની પ્રયુક્તિથી લખાયેલી લગ્નેતર સંબંધની વાર્તા છે. ભાષાની પ્રોફેસર હરિતાને પરિણીત સુજોય સાથે પ્રેમ છે, પણ તેની સાથે પોતે ઇચ્છે છે તે રીતનો સમય ગાળવા મળ્યો નથી. આ વખતે પણ સુજોય એક મિટિંગ માટે મુંબઈથી અમદાવાદ આવવાનો હતો, તેથી બપોર પછી હરિતાના ઘરે આવ્યો. સવારે નીકળવાનો જ હતો, ત્યાં લૉકડાઉન જાહેર થયું. સુજોય સાથે આમ અચાનક રહેવાનું મળતા હરિતા રોમાંચિત થઈ જાય છે. બંનેનાં મનોસંચલનો ડાયરી દ્વારા જણાય છે. શારીરિક સંબંધોથી મળતો સંતોષ ખુશી, ફરિયાદ, ઊણપો, સરખામણી, અણગમો – એમ અનેક ભાવપલટા પછી અંતે ફરી એક વાર લૉકડાઉન જાહેર થાય છે ત્યારે …..? તેમનો સંબંધ આટલા દિવસોના સહવાસ પછી કયાં ઊભો છે ? એ માટે વાર્તા વાંચવી પડે.

આપણા મહત્ત્વના વાર્તાકાર મોહન પરમાર ‘કાલપાશ’ લઘુનવલ આપે છે. પતિ-પત્ની-બે દીકરીઓ અને બા-બાપુજી એક પરિવારમાં રહે છે. કોરોનાને કારણે બધાં આખો દિવસ ઘરમાં. ગૃહિણીનું કામ વધે. પતિ-પત્નીને માંડ એકાંતની ક્ષણો મળે, પાડોશીઓ સાથે કોરોનાની વાતો, કોરોનાનું બાજુની સોસાયટી લગી આવી જવું, સગાંવહાલાંમાં મરણ – આપણે સૌએ અનુભવ્યું તે અહીં કથારૂપે છે અને વધારામાં સ્વપ્નપ્રયુક્તિથી અન્ય વર્ગની કરુણ સ્થિતિ પણ ખરી. વાસ્તવિક સ્થિતિનું બયાન કરતી આ લઘુનવલમાં કેટલીક સંવેદનશીલ ક્ષણો કાલપાશમાં સપડાયેલા લોકની દશા બતાવે છે !

ખેવના દેસાઈ અને ગૌરાંગ જાની સમાજશાસ્ત્ર સાથે સંકળાયેલાં છે અને સર્જનાત્મક સાહિત્ય તરફ પણ તેમની વાચક-લેખક તરીકેની ગતિ છે. ખેવનાએ કેટલીક એકોક્તિઓ લખી છે જે દ્વારા તે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ બતાવે છે. ‘ઘરમાં રહો, સુરક્ષિત રહો’માં સતત ઘરમાં રહેતો પતિ કામધામ વગર અને પોતાને જેની ટેવ પડી છે, તે પીણાંની અવેજીમાં પોતાના આવેશને કેવી રીતે પત્ની પર ઉતારે છે, તેની હચમચી જવાય એવી વાત છે. આવી દશા હોય ત્યારે સતત વાગતી રહેતી જાહેરાત ‘ઘરમાં રહો, સુરક્ષિત રહો’ને કેવી રીતે મૂલવીશું ?આ દિવસોમાં પહેલી વાર નર્સની સેવાનું મૂલ્ય આપણને સમજાયું. ખેવના લખે છે,

‘સદીઓથી અમને સદી ગઈ છે
આબાલવૃદ્ધ સૌને બેઠાં કરવાની
આ કળા
એમાં તે શી નવાઈ
કાળજી લેવી એ તો કાંઈ કળા કહેવાય ?
છોકરાં જણવાં અને ધવડાવવાં
જેવું જ સહજ છે એ તો … તમે ભજતા રહ્યાં પેલાં શ્વેતવસ્ત્રા વૃતાદેવીને
પણ, અમારાં શ્વેત વસ્ત્રો તો ઝાંખાં જ રહ્યાં…’

ગૌરાંગ જાનીએ ‘કોરોના બિંબ-પ્રતિબિંબ’ નામે એક અદ્‌ભુત પુસ્તક કેતન રૂપેરાના સંપાદનમાં આપ્યું છે. સામાજિક વિશ્લેષણને પોતાનો ધર્મ માનતા આ લેખકે ‘sociological imagination’ની પાંખે આસપાસ બનતી ઘટનાઓને ઘાટ આપ્યો છે. જુદા જુદા વર્ગ અને વ્યવસાય ધરાવતા લોકોની આ સમયમાં શું સ્થિતિ થઈ – ખાસ તો આવી વખતે આપણે જેમની ક્યારે ય વાત નથી કરતાં તે વર્ગ, ડાઉન સિન્ડ્રોમ વ્યક્તિઓ, કુપોષિત બાળકો, ઘરવિહોણાં કુટુંબો સાંકડા ઘરમાં રહેતાં કુટુંબો, સેક્સવર્કર્સ – આ સૌ વિષે આંકડા સહિત વાત કરી છે. ગૌરાંગ જાનીની કવિતાઓમાં હડસેલાયેલો લોક છે. બહાદુર બાઇસિકલ ગર્લ જ્યોતિ પર તેમણે લખ્યું,

‘ખૂબ લડુંગી મરદાની
મેં તો સાઇકલવાલી જ્યોતિ !
 
એક દિવસ, બે દિવસ
દિવસ પછી દિવસ ….
રાત પછી રાત
મારા પગ ને મારો શ્વાસ !

સાઇકલ મારી સરરર જાય
ટીનટીન ટોકરી વગાડતી જાય
પણ પંક્ચર તો પડે
પડે હાથમાં છાલાં !

ગીતો ગાતી જાઉં
પાપાને જગાડતી જાઉં
જોઉં આકાશે તારા
એ જ તો ગરીબના સહારા !

ક્યાંક મળે છાંયો
તો ક્યાંક કોઈનો ઓટલો
કોઈ આપે રોટલો
કેવો મારો ચોટલો !

થાક લાગે
લાગે પેટમાં ભૂખ
સાથે પિતાનું દુઃખ
સાવ સૂકું મારું મુખ !

પણ પહોંચી હું તો
ગામ મારે
ભેટી માને, ભેટી સખીઓને
હાશ ! હવે તો પડી માને ખોળે’. (પૃ.૯૮-૯૯)

કોરોના સમયના સાહિત્યને ‘મધુરેણ સમાપયેત’ તો ન કરીએ પણ હાસ્યેન સમાપયેત કરીએ. અને તે એ કે ડૉ. કિરીટ વૈદ્યે ‘કોરોનાસંગ, હાસ્યવ્યંગ’ નામે આખો સંગ્રહ આપ્યો છે. તેઓ લખે છે, ‘મોઢે-મોઢે માસ્કનું ઉપવસ્ત્ર લાગ્યું છે … માસધોરણે માસ્ક ખરીદી લેવાં, વરસ માટેનું કરિયાણું ઘરમાં ભરી લેવું, આલ્કોહૉલયુક્ત સેનિટાઇઝર મળે એટલું અને કોઈ પણ સાઇઝની બૉટલો ઘરભેગી અને કરભેગી કરી દેવી એ ‘કોરોના સે મરોના’ જેવી બીકનું  પૅનિક છે.’

હાસ્યલેખિકા કલ્પના દેસાઈના હાસ્યલેખનો આ પતિ-પત્ની સંવાદ જુઓઃ

‘હં .. તો હું એમ પૂછું કે આ કોરોનાની જાતે કઈ હશે ?’

‘લે, હવે આવા કોઈ જીવડાની કોઈ જાત આવતી હશે?? ને એની જાત કોઈ પણ હોય, એ કંઈ હિંદુમુસ્લિમ શીખ, ઈસાઈ કે ગોરા-કાળાને જોઈને નથી કોઈની બોચી પકડતો. કોને નિશાન બનાવે તે ખબર જ ન પડે.’

‘કોરોના સાહિત્ય’ – આ સંજ્ઞા ભવિષ્યમાં ભુલાઈ જાય એવું નરવું વાતાવરણ બને એવી અપેક્ષા રાખીએ.

[‘ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ’ના 50મા અધિવેશનમાં, 28 ડિસેમ્બર 2020ના,                                                                                                                                                                ‘મહામારીના સમયમાં સાહિત્ય’ નામક ઓનલાઈન પરિસંવાદમાંની રજૂઆત]

પી.આર.બી. આર્ટ્સ ઍન્ડ કોમર્સ કોલેજ, બારડોલી

e.mail : sandhyanbhatt@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ફેબ્રુઆરી 2021; પૃ. 08-11