વંચિતોની વીતકની વાત અને સામાજિક ન્યાય માટે ગયાં ચારેક દાયકાથી કાર્યરત પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાનીને  શનિવારે ‘સદ્દભાવના સન્માન 2015’થી નવાજવામાં આવ્યા.

ગુજરાતના સદ્દભાવના ફોરમ નામના મંચનો આ પુરસ્કાર રામકથાકાર મોરારિબાપુને હસ્તે મહુવાના કૈલાસ ગુરુકુળ ખાતે આપવામાં આવ્યો. ઇન્દુકુમારની સાથે આ સન્માન સમસ્યાપ્રધાન દસ્તાવેજી ફિલ્મો બનાવનાર માધ્યમકર્મી આનંદ પટવર્ધનને પણ આપવામાં આવ્યું. ‘સન્નિષ્ઠ અને નિષ્કામ સેવા દ્વારા સામાજિક સંવાદિતાના નિર્માણ-કાર્યમાં મૂલ્યવાન યોગદાન’ માટેના આ પુરસ્કારની એકાવન હજાર રૂપિયાની રકમ  ઇન્દુકુમારે ‘નયા માર્ગ’ પખવાડિકને અર્પણ કરી છે.

‘નયા માર્ગ’ને ઇન્દુભાઈ ચોંત્રીસ વર્ષથી એક મિશન તરીકે ચલાવી રહ્યા છે. ‘વંચિતલક્ષી વિકાસપ્રવૃત્તિ, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને શોષણવિહિન સમાજરચના માટે પ્રતિબદ્ધ પાક્ષિક’ એવો ‘નયા માર્ગ’ મુદ્રાલેખ ઇન્દુભાઈએ અસ્ખલિત અને ઉત્તમ રીતે ચરિતાર્થ કર્યો છે. તેમણે ‘નયા માર્ગ’ને સમાજના દરેક કચડાયેલા વર્ગની વાત મૂકવા માગતા લખનારનું ભરોસાપાત્ર માધ્યમ બનાવ્યું છે. લગભગ કોઈ ભૂલ વિના નીકળતા એકેએક અંકમાં ઇન્દુભાઈની નિસબત, જહેમત અને માવજત જ નહીં પણ લગભગ ફનાગીરી દેખાતી રહી છે. ગુજરાત ખૂંદીને ઇન્દુભાઈએ કચડાતાં માણસોની જિંદગી અને તે સારી બને તે માટે મથનારા લોકો વિશે સતત લખ્યું છે.

દક્ષિણ ગુજરાતના શેરડી કામદારોના શોષણ અંગેની તેમની લખેલી લેખમાળાને આધારે લોકાધિકાર સંઘે અદાલતમાં  કરેલી જાહેર હિતની અરજીને કારણે એ શ્રમજીવીઓનું લઘુતમ વેતન નિયત થયું અને કામદારોને પોણા આઠ કરોડ રૂપિયા જેટલો વેતન તફાવત મળ્યો. ડાંગમાં નક્ષલવાદને નામે મચાવાતો હોબાળો, ખેતમજૂરો પર સીમરખાના અત્યાચારો, આદિવાસીઓ અને દલિતોને જમીન અપાવવી, ટીમરુના પાનના દરોમાં વધારો કરાવવો, માથે મેલું ઉપાડવાની બદીની નાબૂદી જેવી અનેક બાબતોમાં ઇન્દુભાઈનાં લેખન અને પ્રત્યક્ષ સામેલગીરી બહુ મહત્ત્વનાં રહ્યાં છે. ગોલાણા અને સાંબરડામાં દલિતો પરનાં તેમ જ દક્ષિણ અને ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસીઓ પરના અત્યાચારો વિરુદ્ધ તેમણે નક્કર અહેવાલો લખ્યા છે. અનામતવિરોધી આંદોલન કે કોમી તોફાનોના અસરગ્રસ્તોની વ્યથાકથા તેમણે વર્ણવી છે. અછતનાં વર્ષો અને ભૂકંપમાં ‘નયા માર્ગે’ નોંધપાત્ર કામ કર્યું છે. ગોધરાકાંડ પછીનાં રમખાણોમાં રાહત-પુનર્વસન અને શાંતિયાત્રાઓ જેવી કામગીરીમાં તો ઇન્દુભાઈ જોડાયા જ હતા. વળી, તેમણે બે કર્મશીલો સાથે જોડાઈને કાયદો, વ્યવસ્થા અને કોમવાદના સંદર્ભે રાજ્યની સામે જાહેર હિતની અરજી પણ દાખલ કરી હતી. જો કે તે પહેલાં 1993-94નો રાજ્ય સરકારનો શ્રેષ્ઠ પત્રકાર તરીકેનો પુરસ્કાર તેમને મળ્યો હતો. ઇકોતેર વર્ષના ઇન્દુભાઈ અને તેમના પાંચ સાથી કર્મશીલોને પોલીસે હમણાં અગિયારમી જાન્યુઆરીએ આખો દિવસ ગાયકવાડ હવેલી પોલીસ સ્ટેશનમાં અટકાયતમાં રાખ્યા હતા – તેઓ વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતની ઉજવણી દરમિયાન સરકારની જમીનવિરોધી નીતિ સામે વિરોધ કરવા જવાના છે એવા સગડ પોલીસને મળ્યા હતા ! અદના વાચકને તરત સમજાય એવી સાદી છતાં ય અસરકારક ભાષામાં હંમેશા લખનાર ઇન્દુભાઈએ ‘અસ્પૃશ્યતા અને અત્યાચારના બે પડ વચ્ચે પીસાતા દલિતો’, ‘માનવ અધિકાર : સાબાર ઉપરે મનુષ્ય સત્ય’, ‘રેશનાલિઝમ : નવલાં મુક્તિનાં ગાન’ પુસ્તકો લખ્યાં છે.  આદિવાસીઓના પ્રશ્નો વિશેનાં પુસ્તકો છે :  ‘તમે કહો છો એ આઝાદી ક્યાં છે?’ ‘બે દાયકાનો સફળ સંઘર્ષ : જંગલ-જમીન નામે કરો …’ અને ‘આદિપર્વ’. બાબા આમટે, નારાયણભાઈ રાઠોડ, પાનાચંદ પરમાર અને મુનિ સંતબાલ પરની પુસ્તિકાઓ તેમની પાસેથી મળી છે. ઊંડી નિસબત અને અભ્યાસ સાથેના તેમનાં વ્યાખ્યાનો તેમ જ ‘રચના અને સંઘર્ષ’ તેમ જ ‘જિંદગી : એક સફર’ નામે વર્ષો સુધી લખેલાં કંઈક સો અખબારી લેખોનાં સંચયો થાય તે જરૂરી છે.

રંગભૂમિના વિખ્યાત કલાકાર અમૃત જાનીના પુત્ર ઇન્દુભાઈએ ખેતી બૅન્કની બારેક વર્ષની નોકરી બાદ 1978માં સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લઈને બે વર્ષ વકીલાત અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓમાં કમગીરી કરી. ત્યારબાદ પૂરા સમયના સામાજિક કાર્યકર્તા તરીકે તે ગુજરાત ખેત વિકાસ પરિષદમાં જોડાયા. વૉશિંગ્ટન ડી.સી.ની એડવોકસી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ખાતે છ અઠવાડિયાં રહીને એડવોકસી ફેલો થયા છે. ઇન્દુભાઈ એમના ઘડતરમાં ઝીણાભાઈ દરજીના બહુ મોટા પ્રદાનને અનેક વખત યાદ કરે છે. ગાંધીજી, બાબા આમટે, ભાનુભાઈ અધ્વર્યુ, જોસેફ મેકવાન વિશે પણ તે ઊંડો આદર ધરાવે છે. તેઓ અનેક જાહેર સંસ્થાઓ સાથે સ્પષ્ટ વક્તા તરીકે સંકળાયેલા છે. સેન્ટર ફૉર સોશ્યલ જસ્ટિસ અને નવસર્જનનો હ્યૂમન રાઇટસ્ પુરસ્કાર, સાવલિયા રિસર્ચ સેન્ટર દ્વારા કીર્તિ સુવર્ણ ચન્દ્રક મેળવનાર ઇન્દુકુમાર ગુજરાત જર્નાલિસ્ટ યુનિયનનું વરિષ્ઠ પત્રકાર તરીકેનું સન્માન પણ પામ્યા છે. 

કિશોરવયે પિતાજી સાથે અવારનવાર નાટકો માણનારા, ક્યારેક તખ્તા પર પાઠ ભજવનારા, સરસ રીતે ભજન ગાનારા ઇન્દુભાઈએ વાયોલિન પર પણ હાથ અજમાવ્યો હતો. તેમની સાહિત્યરુચિ ‘નયા માર્ગ’માં ‘નવું વાચન’ વિભાગની સંખ્યાબંધ પુસ્તક નોંધોમાં અને તેના છેલ્લા પાને આવતી પદ્યરચનાઓની પસંદગીમાં જોવા મળે છે. આ પાનાએ દલિત કવિતાને મંચ પૂરું પાડવાનું મોટું કામ કર્યું છે.  

ભેખધારી પત્રકાર ઇન્દુભાઈ પોતાના કામ વિશે એ ભાગ્યે જ કંઈ કહે છે,અને જે કહે છે તે લગભગ નજીવું કામ કરતા હોય તેવી રીતે અલ્પોક્તિમાં કહે છે. આ નીડર કલમનવીસ બહુ લાગણીશીલ છે. એમની સાથે અદના આદમીની કોઈ પણ પ્રકારની હાડમારીની વાત કરીએ ત્યારે તેમના ચહેરા પર સાચકલી પીડા દેખાય છે.જો કે તેમની વ્યક્તિગત તકલીફ વિશે તો બહુ મોડેથી, ફરતી-ફરતી વાત થકી જ જાણવા મળે છે.

ઇન્દુકુમાર ઘણી વખત દુષ્યંતકુમારનો એક શેર ટાંકે છે :

‘સિર્ફ હંગામા ખડા કરના મેરા મકસદ નહીં
મેરી કોશિશ હૈ કિ યે સૂરત બદલની ચાહિએ’.

9 જૂન 2015 

+++

સૌજન્ય : ‘કદર અને કિતાબ’ નામક લેખકની કોલમ, “નવગુજરાત સમય”, 10 જૂન 2015

e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

‘કોઈ પુરુષ સુંદર યુવતીને કિસ કરતી વખતે કુશળ રીતે ગાડી ચલાવી શકે તો એનો મતલબ એને કિસ કરતા આવડતું નથી.’ આઇન્સ્ટાઈને આવું કહ્યું હતું એવું મનાય છે. આઇન્સ્ટાઈનનો ડહાપણનો આઈક્યૂ બહુ ઊંચો હતો એટલે દરેક બાબતોમાં એ ડહાપણ ડહોળતા હતા એવું હવે સર્વસ્વીકૃત છે. દાખલા તરીકે એમની જગપ્રસિદ્ધ સાપેક્ષવાદની થિયરીને સાદી ભાષામાં સમજાવતાં એમણે કહેલું કે, ‘સુંદર છોકરી સાથે બગીચામાં એક કલાક બેસીએ તો ય એક જ મિનિટ થઈ છે તેવું લાગે પણ સળગતા ગેસને મિનિટ માટે અડીએ તો એક કલાક જેવું લાગે અેનું નામ સમયનો સાપેક્ષવાદ.’

અવતરણોની ચોપડીમાંથી મહાન માણસના અવતરણને ઠઠાડવાથી આપણો લેખ પણ મહાન થઈ જાય એવા આશયથી અહીં આઇન્સ્ટાઈનનું ‘નેઇમ ડ્રોપિંગ’ કર્યું છે એવું જો તમને લાગતું હોય તો તમે ય આઇન્સ્ટાઈનના ગાડી ચલાવવાવાળાની જેમ કિસ પર ફોકસ કરવાના બદલે આઇન્સ્ટાઈન પર (ખોટી) નજર બગાડી રહ્યા છો. કિસમાં ગાડી આડા પાટે ચઢી જાય એ નવું નથી. એકબીજા પ્રત્યે સ્નેહ વ્યક્ત કરવા માટે માણસો બોડી લેંગ્વેજનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં કિસ સૌથી ઓછી સમજાય તેવી દેહબોલી છે.

એક મિત્રે ઇમેલ મોકલ્યો છે. એમાં સમાચાર છે કે વાઇકિંગ સંસ્કૃિત વખતની રુન્સ બોલીમાં સાંકેતિક રીતે લખાયેલા 900 વર્ષ જૂના એક શબ્દને શોધકર્તાઓએ ‘કિસ મી’ તરીકે ઓળખી કાઢ્યો છે. રુન્સ પૌરાણિક જર્મન પ્રથમાક્ષરોમાંથી બનેલી બોલી હતી જે પ્રથમ સદીની આસપાસ સ્કેન્ડેનેિવયન વાઇકિંગ સંસ્કૃિતમાં લોકપ્રિય હતી. એ એક સાંકેતિક બોલી હતી અને જગતમાં એનાં નવ દૃષ્ટાંત જ ઉપલબ્ધ છે જેમાંથી આ ‘કિસ મી’ એક છે.

ઓસ્લો યુનિવર્સિટીના રુનિયોલોજિસ્ટ (રુન્સ ભાષાશાસ્ત્રી) કે. જોન્સ નોર્ડબાય કહે છે કે વાઇકિંગ સંસ્કૃિતનાં પ્રેમી યુગલો લાકડામાં આવા રોમેન્ટિક સંદેશા કોતરેલા છે. આ ‘કિસ મી’ સંદેશાવાળું દૃષ્ટાંત 900 વર્ષ જૂનું છે અને એને સમજવાના અત્યાર સુધીના તમામ પ્રયાસો નિષ્ફળ રહ્યા છે. અન્ય શોધકર્તાઓ કહે છે કે લાકડા પરની એ કોતરણીમાં ‘કિસ મી’ એવો સંદેશો હોવાનો નોર્ડબાયનો નિષ્કર્ષ કદાચ સાચો છે.

કિસનો સૌથી પ્રાચીન સંદર્ભ મહાભારતમાં હોવાની માન્યતા છે પરંતુ એમ. કે. અગ્રવાલ એમના અભ્યાસગ્રંથ ‘ધ વૈદિક કોર ઓફ હ્યુમન હિસ્ટ્રી’માં લખે છે કે કિસનો સૌ પ્રથમ પ્રાચીન સંદર્ભ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં છે, એ પછી મહાભારત અને કામસૂત્રમાં એનો ઉલ્લેખ છે. કિસિંગને ગ્રીક લોકો ભારતની બહાર લઈ ગયા અને શંૃગારિક કિસને ઇટાલિયન લોકોએ પ્રચલિત બનાવી. કામસૂત્રમાં 16 કિસમની કિસનાં વર્ણન છે. વૈદિક શાસ્ત્રોમાં ‘કિસ’ અથવા ચુંબન શબ્દ નથી. એના સ્થાને ‘સ્પર્શ’ અને ‘ગંધ’ શબ્દો વપરાયા છે.

આપણે કિસ કેમ કરીએ છીએ? આ સવાલનો ઉત્તર નથી કારણ કે વિજ્ઞાને લગભગ તમામ વૃત્તિઓની છાનબીન કરી છે સિવાય કિસ. કિસિંગમાં એટલી વિભિન્નતા છે કે વિજ્ઞાન એનો સિદ્ધાંત કે નિયમ રચી શક્યું નથી. સંબંધે સંબંધે કિસ જુદી હોય છે. પતિ-પત્નીની કિસ, મા-દીકરાની કિસથી અલગ હોય છે. બે મિત્રોની કિસ બે ભાઈઅોની કિસ કરતાં જુદી હોય છે. ગાલ પરની કિસ હાથ પરની કિસ કરતાં ભિન્ન છે. ગુરુ એના શિષ્યના કપાળ પર કિસ કરે છે. શિષ્ય ગુરુના પગને કિસ કરે છે. ફ્રેન્ચ સંસ્કૃિતમાં 20 પ્રકારની કિસ છે. જર્મનો 30 પ્રકારે ચુંબન કરી શકે છે. જગતમાં 90 પ્રતિશત લોકો કિસ કરે છે. પરંતુ 10 પ્રતિશત સંસ્કૃિત એવી ય છે જ્યાં કિસ કરવી વર્જિત છે.

અભ્યાસકર્તાઓને કિસ અજીબ લાગે છે. એ શ્વાસોશ્વાસની જેમ એટલી સહજ ક્રિયા છે કે વિજ્ઞાન એનો ડેટા એકઠા કરવાનું ભૂલી ગયું છે અથવા એમાં એટલી વિભિન્નતા છે કે વિજ્ઞાનને એમાં કોઈ ચોક્કસ નિયમ શોધવામાં તકલીફ પડે છે. 17મી સદીના જર્મન અભ્યાસુ માર્ટિન વોન કેમ્પેએ 1000 પાનાનો કિસિંગ એનસાયક્લોપીડિયા લખ્યો છે. જેમાં એણે કિસિંગના 20 પ્રકારને અધિકૃત ઠેરવ્યા છે.

‘ધ એક્સપ્રેશન ઓફ ધ ઇમોશન ઇન મેન એન્ડ એનિમલ’ કિતાબમાં ચાર્લ્સ ડાર્વિન લખે છે, જગતના ઘણા ભાગોમાં નાકથી નાકનો સ્પર્શ કરીને કિસ કરવામાં આવે છે. ઉત્તર ધ્રુવના આર્કટિક પ્રદેશમાં ખોજકર્તાએ ઓસ્કીમોમાં આ વૃત્તિ જોયેલી એટલે એને ‘ઓસ્કીમો કિસ’ કહેવાય છે.

જેની લોકપ્રિયતા અપાર અને અમાપ છે તે હોઠ સે હોઠ મીલે કિસને ‘ફ્રેન્ચ કિસ’ કહેવાય છે. 20મી સદીની શરૂઆતમાં જગતમાં ફ્રેન્ચ લોકો એમની સેક્સ અભિવ્યક્તિમાં સાહસી અને ખુલ્લા હતા. એમાંથી તસતસતા ચુંબનને ‘ફ્રેન્ચ કિસ’ નામ મળેલું. ફ્રેન્ચ લોકોની એક કિસનું નામ ‘હોટ એર’ (ગર્મ હવા) છે. જેમાં સ્ત્રીના કાન નીચેના ઇરોજીનસ (કામોત્તેજક) ભાગ પર ચુંબન કરતી વખતે એના કાનમાં હલકો હલકો શ્વાસ છોડવાનો!

‘એવરીથિંગ યુ એવર વોન્ટેડ ટુ નો અબાઉટ’ નામની કિતાબમાં અમેરિકન કિસ એક્સપર્ટ એન્ડ્રી દમીરજિયન લખે છે કે માણસ જ્યારે ગુફામાં રહેતો હતો ત્યારે બચ્ચાં જણતાં પહેલાં તેના/તેની પાર્ટનર તંદુરસ્ત છે કે નહીં તે ચકાસવા ચુંબન મારફતે સલાઇવા (થૂંક, લાળ) ટેસ્ટ કરતો હતો તેમાંથી ચુંબનનો આવિર્ભાવ થયો છે. એન્ડ્રીના કહેવા પ્રમાણે મોઢામાં 289 પ્રકારના બેક્ટેિરયાની વસ્તી છે અને એ કારણથી જ હિમાલયની કેટલીક જાતિઓ લિપલોક કિસ કરતી નથી. આફ્રિકા અને સુદાનના લોકોમાં માન્યતા છે કે મોં એ આત્માનું પ્રવેશદ્વાર છે અને હોઠથી હોઠ મિલાવીએ તો વચમાંથી યમરાજ અંદર ઘૂસી જાય!

અમેરિકાની ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીમાં રિસર્ચ સાયન્ટિસ્ટ શેરીલ કિર્શેનબોમની કિતાબ ‘ધ સાયન્સ ઓફ કિસિંગ: વોટ અવર લિપ્સ આર ટેલિંગ અસ’માં એ લખે છે, ‘કિસમાં સ્વાદ, ગંધ, સ્પર્શ અને ‘ખામોશ’ કેમિકલ’ ફેરોમોન દ્વારા બે વ્યક્તિ એકબીજાની અંદર ઝાંખીને એકબીજા પ્રત્યેનો સંકલ્પ અને જીનેટિક યોગ્યતાનો તાગ મેળવે છે.’

સી.એન.એન. પર એક ઇન્ટરવ્યૂમાં શેરીલ કહે છે કે શરીરનાં તમામ ખુલ્લાં અંગો પૈકી હોઠ એ સૌથી વધુ કામોત્તેજક ભાગ છે. એમાં ઠસોઠસ સંવેદનશીલ સ્નાયુઓ ભરેલા છે જે જરાક અમથા સ્પર્શથી મગજને ઢગલાબદ્ધ સિગ્નલ અને માહિતી મોકલીને ‘આગે બઢો હમ તુમ્હારે સાથ હૈ’ અથવા ‘ખબરદાર, રુક જાવ’ એ બેમાંથી એકની પસંદગી કરવામાં મગજને મદદ કરે છે.

જેને ક્રેનિયલ (કપાલીય) સ્નાયુ કહે છે તેવી 12 નર્વ્સમાંથી પાંચ નર્વ્સ કિસિંગ વખતે એક્ટિવ થઈને મગજ, હોઠ, જીભ અને ત્વચા વચ્ચે ઇલેક્ટ્રિક ઇમ્પલ્સની આપ-લે કરે છે અને એ પ્રક્રિયામાં ડોપેમાઈન નામનું કેમિકલ પેદા કરે છે. તમે દારૂ પીવો કે, કોકેઈન સ્મોક કરો કે ચોકલેટ ખાવ ત્યારે જે ‘મઝા’ પડે છે તે આ ડોપેમાઈનના કારણે. જેને આપણે લત કહીએ છીએ (પછી એ કોઈપણ પ્રકારની ‘મઝા’ની હોય) તે આ ડોપેમાઈનના કારણે.

‘રેસ ટુ’ નામની ફિલ્મમાં મયૂર પુરીના શબ્દો પર બેની દયાલ અને શલમલ ખોલગડે ગાય છે, ‘બેઈમાન દિલ બડા બેઈમાન, તેરે લિયે શૈતાન, મેરી ના એક માના, દિલ જીતે યા મૈં જીતું, દેખુંગી દેખેગા તું, લો દિલ સે શરત લગ ગઈ, મુજે તો તેરી લત લગ ગઈ, જમાના કહે લત ગલત લગ ગઈ.’ રોમેન્ટિક પ્રેમ વ્યસની હોય છે એવું શાયરો અને સાયન્ટિસ્ટ બંને કહે છે. ન્યુયોર્ક સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના એક સર્વેક્ષણ મુજબ 59 પ્રતિશત પુરુષો અને 66 પ્રતિશત સ્ત્રીઓએ એટલા માટે નવો-સવો સંબંધ તોડી નાખ્યો હતો કારણ કે સામેવાળો/સામેવાળી કિસ કરવામાં બેવકૂફ હતી.

કિસ માણસની સૌથી પ્રાઇવેટ અને પર્સનલ વૃત્તિ છે. એમાં એ પૂરી ઇમાનદારીથી બહાર આવે છે. કિસ અભદ્ર કે શરમજનક છે તેટલા માટે નહીં પરંતુ એમાં માણસની ઇમાનદારી એટલી તીવ્ર રીતે બહાર આવે છે કે અજાણી વ્યક્તિ એને સહી શકતી નથી એટલે એનું જાહેરમાં પ્રદર્શન થતું નથી.

સેક્સની જેમ કિસ દ્વારા માણસ પોતાની મંશા, સ્ટેટમેન્ટ જાહેર કરે છે. હોલિવૂડ સ્ટાર રિચાર્ડ ગેરે શિલ્પા શેટ્ટીને ગાલ પર અને ઇરાનિયન પ્રમુખ મહોમ્મદ અહેમદીનેજાદે એક વૃદ્ધ મહિલાને હાથ પર ચુંબન કર્યું ત્યારે એટલી ટીકા થયેલી કે બંનેએ માફી માગવી પડેલી. એ કિસ નહીં પણ એમનું સાહસિક સ્ટેટમેન્ટ હતું. અંડરવલ્ડમાં કિસ ઓફ ધ ડેથ છે. ડોન જો કોઈને જાહેરમાં કિસ કરે તો એનો મતલબ કે થોડા દિવસમાં એનું ખૂન થઇ જાય.

રોમન અફસરો ઓળખી શકે તે માટે જુડસે જીસસને કિસ કરેલી તેના પરથી આ કિસ ઓફ ધ ડેથ મુહાવરો આવે છે. ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીનો નૃવંશશાસ્ત્રી વૌઘન બ્રાયન્ટ કહે છે, ‘કિસ એ ખાલી કિસ જ નથી. એ એના આગવા વ્યાકરણવાળી એક ભાષા છે. બે વ્યક્તિ જ્યારે કિસ કરે છે ત્યારે તે કોણ છે, ક્યાંના છે, બંને વચ્ચે શું સંબંધ છે અને શું કરવા માગે છે તે બધું જ બહાર આવે છે.’

અંગ્રેજીમાં એક મુહાવરો છે : કિસ એન્ડ ટેલ. મતલબ કે નિજી, અંતરંગ સંબંધ બાંધવો અને પછી એને જાહેર કરવો. કિસ પ્રામાણિકતાનું પ્રતીક છે. આપણે કિસ કરીએ છીએ કારણ કે આપણે પ્રેમ કરીએ છીએ, આપણે કોઈની ઇજ્જત કરીએ છીએ, આપણે કોઈને આવકાર આપીએ છીએ અથવા આપણે કોઈને અલવિદા કરીએ છીએ. આપણા પરિવારમાં કોઈનું મૃત્યુ થાય તો એને કપાળ પર ચુંબન કરવાની પ્રથા છે.

કિસ આવકાર અને અલવિદાની કહાની છે.

કિસ યુ, મીસ યુ !

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1406584663002922&id=1379939932334062&substory_index=0

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીની સ્વાયત્તતાનો પ્રશ્ન ફરીથી એક વખત વિવાદનો મુદ્દો બન્યો છે, ત્યારે સ્વાયત્તતાની થોડી તાત્ત્વિક ચર્ચા પ્રસ્તુત છે.

લોકશાહીનું હાર્દ લોકોના વાણીસ્વાતંત્ર્ય, પોતાના શાસકોની પસંદગી કરવાના લોકોના અધિકાર અને કામદારના શાસનમાં રહેલું છે. તેની સાથે લોકોમાં સત્તાની વહેંચણીમાં પણ રહેલું છે. સત્તાની આ વહેંચણીનું માધ્યમિક વિવિધ સ્વરૂપની કામગીરી બજાવતી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા છે. લોકશાહી ધરાવતા દેશોમાં આવી વિવિધ સંસ્થાઓ પોતાની રીતે કામ કરતી હોય છે. ઇંગ્લૅન્ડ, ફ્રાન્સ, જર્મની, અમેરિકા વગેરે દેશોમાં યુનિવર્સિટીઓ તેનું એક ઉદાહરણ છે. ઇંગ્લૅન્ડ આદિ અનેક દેશોમાં રાજ્ય યુનિવર્સિટીઓને ગ્રાન્ટ આપે છે, પણ યુનિવર્સિટીઓની કામગીરીમાં હસ્તક્ષેપ કરતી નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ, તો યુનિવર્સિટીઓને સ્વાયત્ત રાખવામાં આવી છે.

લોકશાહી દેશોમાં જેમને હવે બિનસરકારી સંસ્થાઓ (NGO) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેઓ અનેક સામાજિક કાર્યો કરે છે. આ બધી સંસ્થાઓને કાયદાની મર્યાદામાં રહીને કામ કરવાનું હોય છે, એ ખરું, પણ તેમને પોતાની રીતે સંસ્થાના ઉદ્દેશો પાર પાડવા માટેની મોકળાશ આપવામાં આવે છે. મુદ્દો એ છે કે લોકોમાં નવપ્રવર્તનો (ઇનોવેશન) કરવાની જે ક્ષમતા રહેલી છે, તેમનામાં જે સર્જકતા રહેલી છે, તેને આવી સ્વાયત્ત સંસ્થાઓમાં જરૂરી મોકળાશ મળતાં તે ખીલી ઊઠે છે.

આ મુદ્દાનું બીજું પાસું પાસું પણ નોંધવું જોઈએ. ઉપર નોંધ્યું છે તેમ સત્તા લોકોમાં વહેંચવાની છે, એનો મતલબ રાજ્યની સત્તાને સીમિત કરવાની છે એવો થાય છે. દેશમાં રાજ્યવહીવટના ક્ષેત્રે સભાનું વિકેન્દ્રિકરણ કરીને ગ્રામ પંચાયતો દ્વારા લોકોને કેટલીક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે. એ જ રીતે રાજ્યો અને કેન્દ્ર વચ્ચે કાર્યો અને સત્તાની વહેંચણી થયેલી છે. પંચાયતો અને રાજ્ય સ્તરે પ્રજાના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ દ્વારા વહીવટ ચલાવવામાં આવે છે, કેન્દ્ર સરકાર વહીવટદારો નીમીને એ સ્તરોની સરકારોનો વહીવટ ચલાવતી નથી. આ જ મુદ્દો રાજ્ય દ્વારા રચવામાં આવતી સંસ્થાઓને (જેમ કે યુનિવર્સિટીઓને) લાગુ પડે છે. આવી પ્રજાકીય સંસ્થાઓનો વહીવટ રાજ્યે વહીવટદારો નીમીને પોતાના હાથમાં રાખવાનો નથી, પણ સંસ્થાઓને આવશ્યક સ્વાયત્તતા આપીને ચૂંટાઈ આવતા પ્રતિનિધિઓના હાથમાં મૂકવાનો છે. લોકોમાં સત્તા વહેંચવા માટેનો આ એક માર્ગ છે.

અહીં સુધીની ચર્ચાના સૂચિતાર્થો સાહિત્ય અકાદમીના સંદર્ભમાં સ્પષ્ટ કરીએ. પાયાનો પ્રશ્ન તો આ છે : સરકારે સાહિત્ય અકાદમી રચવી જરૂરી હતી? ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીની રચના કરવામાં આવી, ત્યારે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અને બીજી અનેક સાહિત્યિક સંસ્થાઓ પોતપોતાની રીતે સાહિત્યનાં કાર્યો કરી રહી હતી. તેથી અકાદમીના રૂપમાં સંસ્થા રચીને સરકારે પોતાની સત્તા અને પોતાનું કાર્યક્ષેત્ર વિસ્તારવાનું પ્રયોજન શું હતું? અસ્તિત્વ ધરાવતી સાહિત્યિક સંસ્થાઓ ન કરતી હોય એવાં કયાં કાર્યો હતાં, જે કરવા માટે સાહિત્યિક અકાદમી રચવાનું અનિવાર્ય હતું? પ્રતિભાશાળી સાહિત્યકારોને ચંદ્રકો, ઍવૉર્ડો આપીને તેમનું ગૌરવ કરવામાં આવતું જ હતું; સારાં પુસ્તકોને પુરસ્કૃત કરવામાં આવતાં હતાં, સાહિત્યિક સામયિકો પ્રગટ થતાં હતાં; સાહિત્યિક પુસ્તકોનું પ્રકાશન ખાનગી પ્રકાશકો ઉપરાંત કેટલીક સંસ્થાઓ કરતી જ હતી. હા, લેખકના પ્રથમ પુસ્તકના પ્રકાશન માટે કોઈ નાણાકીય સહાય(ગ્રાન્ટ)ની વ્યવસ્થા કદાચ નહોતી. મુદ્દો એ છે કે ગુજરાતી સાહિત્યના ઉત્કર્ષ માટે સરકારે સાહિત્યિક સંસ્થા રચવી જરૂરી નહોતી. અસ્તિત્વ ધરાવતી સાહિત્યિક સંસ્થાઓનો ઉપયોગ કરીને સરકાર ગુજરાતી ભાષાસાહિત્યના ઉત્કર્ષનું  કામ કરી શકી હોત. એનું એક નમૂનારૂપ ઉદાહરણ ગુજરાત વિશ્વકોશનું છે. આરંભમાં સરકારે તેને ગ્રાન્ટ આપી ન હતી, પણ કેટલાક ગ્રંથોના પ્રકાશન પછી સરકારે ગ્રંથ દીઠ સહાય આપીને એ પ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપ્યું. ગુજરાતીમાં વિશ્વકોશનું પ્રકાશન એક સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ જ છે. ગુજરાતમાં કાર્યરત અન્ય સાહિત્યિક સંસ્થાઓને પણ આ રીતે પ્રોજેક્ટ આધારિત સહાય આપીને સરકાર ગુજરાતી ભાષાસાહિત્યને પ્રોત્સાહન આપી શકી હોત. પણ તત્કાલીન સરકારે વિવિધ ભાષાઓ માટે અકાદમીઓ રચવાનું પસંદ કર્યું. આરંભમાં તેણે અકાદમીઓને સરકારના એક ખાતાની જેમ ચલાવી, પણ ઉમાશંકર જોષી, દર્શક, યશવંત શુક્લ જેવા સાહિત્યકારોની માગણી સ્વીકારીને અકાદમીને એક સ્વાયત્ત સંસ્થા બનાવી. પણ એક સ્વાયત્ત સંસ્થા તરીકે તે પૂરો દસકો પણ કાર્ય કરી શકી નથી. ફરીથી તેને એક સરકારી વિભાગ બનાવી દેવામાં આવી છે.

આના સંદર્ભમાં પ્રથમ દૃષ્ટિએ પ્રબળ જણાતી એક દલીલ કરવામાં આવે છે : અકાદમી સરકારી છે એ સાચું, પણ એ પોતાનાં બધાં કાર્યો સાહિત્યકારો દ્વારા જ કરે છે; દા.ત., ઇનામો આપવા માટે ઉત્તમ પુસ્તકોની પસંદગી સાહિત્યકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે; ગૌરવ-પુરસ્કાર આપવા માટે સાહિત્યકારની પસંદગી સાહિત્યકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે. અકાદમી દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવતા માસિકનું સંપાદન સાહિત્યકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે. ટૂંકમાં, સાહિત્ય અકાદમી સરકારી હોવા છતાં એનાં કાર્યો તો સાહિત્યકારો દ્વારા જ કરવામાં આવે છે, સ્વાયત્ત અકાદમી પણ આ પૈકીના કોઈ ને કોઈ સાહિત્યકારો દ્વારા જ પોતાનાં કાર્યો કરશે.

દેખીતી રીતે આ દલીલમાં તથ્ય જણાય છે, પણ સહેજ ઊંડા ઊતરીને આ દલીલ તપાસતાં તેમાં રહેલો વિચારદોષ જણાઈ આવે છે. પૂર્વના સામ્યવાદી દેશોમાં યુનિવર્સિટીઓ અને સાહિત્યિક સંસ્થાઓ સ્વાયત્ત નહોતી, પણ તેમનાં કાર્યો તો સરકાર દ્વારા પસંદ કરવામાં આવતા અધ્યાપકો અને સાહિત્યકારો દ્વારા જ કરવામાં આવતાં હતાં. પ્રશ્ન – પસંદગીના અધિકારના છે. પોતાના શાસકોની પસંદગી કરવાનો અધિકાર લોકોનો છે, એ સિદ્ધાંત પર લોકશાહી વ્યવસ્થાને પસંદગી આપવામાં આવી છે. લોકશાહીનો આ સિદ્ધાંત સરકાર રચિત સંસ્થાઓને પણ લાગુ પડે છે. એમાં શિક્ષણસંસ્થાઓ અને સાહિત્યક સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બધી સંસ્થાઓમાં વિવિધ કામગીરીઓ માટે માણસોની પસંદગી સંસ્થાના બંધારણ પ્રમાણે ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો દ્વારા થવી જોઈએ. સંસ્થાની સ્વાયત્તતા અને સરકારીકરણ વચ્ચે આ તફાવત છે. સરકારી સંસ્થામાં વિવિધ કાર્યો માટે વ્યક્તિઓની પસંદગી સરકારનિયુક્ત હોદ્દેદારો દ્વારા કરવામાં આવે છે, જ્યારે સ્વાયત્ત સંસ્થાઓમાં એ પસંદગી બંધારણીય રીતે ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

સ્વાયત્તતાની ચર્ચામાં એક પ્રશ્ન ઊભો કરવામાં આવે છે : સ્વાયત્ત કે સ્વૈચ્છિક સંગઠન સ્વરૂપની સાહિત્યિક સંસ્થાઓમાં જે પસંદગીઓ થાય છે; દા.ત., પુરસ્કાર આપવા માટે પુસ્તકોની પસંદગી થાય છે, તે વિવાદાસ્પદ હોય છે. લોકશાહી ઢબે ચાલતી સંસ્થાઓમાં જૂથબંધી ચાલે છે અને કોઈ એક જૂથ વાસ્તવમાં સંસ્થાઓનો કબજો લઈ લેતું હોય છે. આ અને એ પ્રકારની દલીલોમાં તથ્ય છે, પણ એના આધાર પર સ્વાયત્તતાનો વિરોધ ન કરી શકાય. ઉપર નોંધવામાં આવી છે, એ બધી જ ટીકાઓ લોકશાહી શાસનપ્રથાને પણ ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં લાગુ પડે છે. લોકશાહી શાસનમાં આપણને મોટી સંખ્યામાં ભ્રષ્ટાચારી શાસકો મળ્યા છે. આમ છતાં આપણે લોકશાહી પ્રથાના વિકલ્પે સરમુખત્યારશાહી જેવી કોઈ શાસનપ્રથા સ્વીકારતા નથી, પણ મતદારોની જાગૃતિ અને ‘નાગરિકસમાજ’ દ્વારા લોકશાહી શાસનને સુધારવાના પ્રયાસો કરીએ છીએ. એ જ અભિગમ સ્વાયત્ત અને અન્ય પ્રજાકીય સંસ્થાઓમાં ચૂંટાઈ આવતા સભ્યો પૂરી લાયકાત કેળવે એ પછી જ સંસ્થાઓને સ્વાયત્ત બનાવવી જોઈએ, એવી દલીલ ન થઈ શકે.

૨૦૨, ઘનશ્યામ એવન્યૂ, જૂના શારદા મંદિર પાસે, પાલડી, અમદાવાદ-૪૦૦ ૦૦૭

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 જૂન 2015, પૃ. 01 & 09