વિજયભાઈ આચાર્યે આ તસવીર એમના એક મિત્ર વિપુલભાઈની ફેઇસબૂક વોલ પરથી લીધી છે. તે અહીં સાભાર પ્રસ્તુત. આ તસવીર જોઈને સ્ફૂરેલું કાવ્ય :

આજ દિવાળી, કાલ દિવાળી
ઘરમાં છે પણ બોલતાં નથી,
દિવેલ છે પણ પૂરતાં નથી,
એરિયું મેરિયું દિવાળીનું પેરિયું ……..
આજે તો દિવાળીનો લાગો લેવાનો હતો ને
શેઠાણીનાં છોકરાંને એમની
આનબાનશાન વધે તેવાં ગાણાં ગાવાનાં હતાં.
માએ પકડાવી દીધેલાં આ ફૂલોના ગજરા
કોઈ શેઠાણીના અંબોડાની શાન બને એવી
આશમાં આ નિંદરડી કયાંથી આવી લાગી!
આજે
બાપુ ફટાકડા ને મીઠાઈ લાવે,
મા પૂરીઓ તળે, બેના રંગોળી પૂરે
અને
અમે એરિયાંમેરિયાં ગાઈને ગામ ગજવીએ
એવી આશા કયાં ઊડી ગઈ?
લે, એને પકડી  લીધી!
જો તો ખરો!
પેલો ઘેલો માણસ બધાં ગજરા લઈને
એની માશૂકાને મનાવી  રહ્યો છે!
એણે આપેલી આ સોની નોટ
વખતે
ઘરમાં દીવો પ્રગટાવશે.
કદાચ શીરો પણ બને!
તનકતારાનો અજવાસ દિલને પણ અજવાળે!
મા, બાપુ ને બેન સાથે કદાચ સાલ મુબારક થઈ જાય!
અરે!
આ કોણ જગાડે છે મને?
લઈ લો શેઠ, લઈ લો આ ગજરા,
આ તો રહી ગયા હાથમાં જ,
કોઈ છે કે મારી દિવાળી ઝળહળ કરે!

ગુજરાતમાં આ વર્ષે દિવાળી અગાઉ જ કૉંગ્રેસનાં હેડક્વાર્ટર બહાર ફટાકડાં ફૂટશે એ નક્કી થઈ ગયું છે. આ લખી રહ્યો છું ત્યારે ગુજરાતમાં વિધાનસભાની છ બેઠકો માટે યોજાયેલી પેટાચૂંટણીનાં પરિણામો લગભગ સ્પષ્ટ થઈ ગયાં છે. આ પરિણામો ભા.જ.પ. અને કૉંગ્રેસ બંને માટે ચોંકાવનારા છે. ભા.જ.પ.ને અનપેક્ષિત અને આઘાતજનક આંચકો લાગ્યો છે, તો કૉંગ્રેસને સુખદ આંચકા સાથે રાહત મળી છે. અમરાઈવાડી, રાધનપુર, થરાદ અને બાયડની ચાર બેઠકો પર કૉંગ્રેસનાં ઉમેદવારો વિજય સરઘસની તૈયારી કરી રહ્યાં છે. આ પેટાચૂંટણીઓનાં પરિણામો સ્વસ્થ લોકશાહીમાં માનતા તટસ્થ મતદાતાઓ માટે આશાનાં કિરણ સમાન છે. વળી, રાધનપુર અને બાયડની બેઠકનાં પરિણામો પક્ષપલટુઓ અને એમને પ્રોત્સાહન આપનાર પક્ષો માટે લાલબત્તી સમાન છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે રાધનપુરમાં અલ્પેશ ઠાકોર અને બાયડમાં ધવલસિંહ ઝાલાને ભા.જ.પે. ઉમેદવાર તરીકે મેદાનમાં ઉતાર્યા હતાં. આ બંને યુવા નેતાઓ ૨૦૧૭ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસનાં ઉમેદવારો તરીકે મેદાનમાં હતા. એ વખતે રાધનપુરમાં અલ્પેશ ઠાકારનો ૧૪,૮૫૭ મતે અને બાયડમાં ધવલસિંહ ઝાલાનો ૭,૯૦૧ મતે વિજય થયો હતો. પણ પછી નાની ઉંમરે એકાએક પ્રાપ્ત થયેલી સફળતાનાં નશામાં આ બંને નેતાઓ વધારે સત્તાની લાલચમાં ભા.જ.પ.ને ભેટી પડ્યા હતા. જે કૉંગ્રેસે એમને મંચ પ્રદાન કર્યો એ જ પક્ષની સાથે એમણે વિશ્વાસઘાત કર્યો. આ બંને નેતાઓમાં એટલી સમજણ નહોતી કે જ્યારથી ગુજરાતમાં નરેન્દ્ર મોદીનાં નેતૃત્વમાં ચૂંટણી થાય છે, ત્યારથી ગુજરાતના મતદારોનું પણ કટ્ટર ધ્રુવીકરણ થઈ ગયું છે. મતદારો મોટા ભાગે બે પક્ષો વચ્ચે વહેંચાઈ ગયા છે અને એમની વિચારસરણીમાં ફેરફાર થવાનો અત્યંત ઓછો અવકાશ છે. ભા.જ.પ.નાં મતદારો હવે આંખો મીંચીને ભા.જ.પ.ને જ મત આપે છે અને કૉંગ્રેસના મતદારો કૉંગ્રેસને જ. યુવા મતદારોનો ઝુકાવ પણ વધતાઓછા અંશે ભા.જ.પ. તરફ છે. આ કારણે ગુજરાતની વિધાનસભાની ચૂંટણી પછી બે વર્ષથી ઓછા ગાળામાં જે તે બેઠકોનાં મતદાતાઓની માનસિકતામાં પરિવર્તન થાય એવી શક્યતા અત્યંત ઓછી હતી. આ સંજોગોમાં, પક્ષપલટો કરવાનો અર્થ તમારાં કાયમી મતદાતાઓ સાથે છેતરપિંડી કરવા સમાન બની રહ્યો.

મોટાં ભાગનાં રાજકીય વિશ્લેષકો ભા.જ.પ.ની સામ, દામ, દંડ અને ભેદની નીતિને અને ‘ચાણક્ય’ અમિત શાહની વ્યૂહરચનાને કારણે અલ્પેશ ઠાકોર અને ધવલસિંહ ઝાલાનો વિજય નિશ્ચિત માનતા હતા. જો કે, પેટાચૂંટણી અગાઉ બાયડ અને મોરબીના સૂત્રો પાસેથી મળેલી માહિતી મુજબ ભા.જ.પ.ના મોટા ભાગના મતદારો જ આ બંને નેતાઓને સ્વીકારવાનાં મૂડમાં નહોતા. વળી, આ બંને બેઠકો પર ભા.જ.પ.ના સ્થાનિક નેતાઓમાં પણ ભારે નારાજગી છે. એટલે તેમણે આ બંને નેતાઓ હારી જશે એવી ધારણા વ્યક્ત કરી હતી. સાથે સાથે ગુજરાતના તમામ જાગૃત મતદાતાઓની નજર પણ આ બંને નેતાઓની હારજીત પર હતી. સ્વસ્થ લોકશાહીમાં માનતા ગુજરાતી નાગરિકો આ બંને યુવાનોને પ્રજા બોધપાઠ શીખવે એવું ઇચ્છતાં હતાં. તેમની ઇચ્છા ફળીભૂત થઈ છે. ચૂંટણીનાં પરિણામોએ ગુજરાતના જાગૃત નાગરિકોની સ્વસ્થ લોકશાહીની આશાને જીવંત રાખી છે. આ બંને બેઠકોની પ્રજાએ પક્ષપલટુ નેતાઓ સાથે ભારતનાં રાજકીય પક્ષોને શીખ આપી છે કે  પ્રજાની યાદશક્તિ નબળી જરૂર છે, પણ પ્રજા બહુ ઝડપથી બધું ભૂલી જાય છે એવી અપેક્ષા રાખવી મૂર્ખામી છે.

(બપોરના બે,  ૨૪-૧૦-’૧૯)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 નવેમ્બર 2019; પૃ. 02

ગયા નાણાકીય વર્ષમાં, દેશની જનતાએ ૨૭,૩૨,૯૦૩ લાખ કરોડ રૂપિયા સરકારી તિજોરીમાં કર કે બીજાં સ્વરૂપમાં જમા કરાવ્યા હતા, જેને સરકારની મહેસૂલી આવક કહેવામાં આવે છે. આની સામે એટલી જ રકમ અને કદાચ એનાં કરતાં ઘણી મોટી રકમ છેલ્લાં દસ વરસમાં દસથી પંદર હજાર લોકો બેંકોમાંથી મારી ગયા છે. સરકારને થયેલી મહેસૂલી આવક સિવાયના બાકીના આંકડા હું અહીં આપી શકવાની સ્થિતિમાં એટલા માટે નથી કે સરકાર એને છૂપાવે છે. દાખલા તરીકે સ્ટ્રેસ્ડ એસેટની સરખી વ્યાખ્યા કરવામાં આવતી નથી, અને બેંકો તેને છૂપાવી ન શકે એવી જોગવાઈ કરવામાં આવતી નથી, એટલે આનો કોઈ તાળો જ મળી શકે એમ નથી. તમે જે કોઈ કલ્પના કરો એ ખોટી ઠરાવી શકાય છે.

બીજું, બેંકોના પૈસા કોણ મારી ગયા અથવા તો તેઓ ઉચાપત કરી ગયા કે પછી પ્રતિકૂળ આર્થિક સ્થિતિના શિકાર બની ગયા એ પણ આપણે જાણતા નથી. જો રઘુરામ રાજન રીઝર્વ બેન્કના ગવર્નરપદે રહ્યા હોત, તો આની પૂરી વિગતો હાથ લાગી શકે એમ હતી, પરંતુ એ વિગતો બહાર ન આવે એટલા માટે તેમની મુદ્દત વધારવામાં નહોતી આવી. જો રાજન રહ્યા હોત તો આપણને ખબર પડત કે દેશની વાર્ષિક મહેસૂલી આવકની સામે કેટલા રૂપિયા છેલ્લાં દસ વરસમાં ડૂબ્યા છે?

એમ લાગે છે કે એ રકમ ઘણી મોટી હોવી જોઈએ એટલે તો રાજને જવું પડ્યું હતું. રાજન હોત તો કેટલા રૂપિયા લૂંટાઈ ગયા અને કેટલા રૂપિયા આર્થિક સંકટના કારણે સલવાઈ ગયા તેની પણ જાણ થાત. રાજન હોત તો લૂંટનારા કે આર્થિક સંકટનો શિકાર બનેલાઓનાં નામ પણ બહાર આવ્યા હોત અને જો રાજન હોત તો બેંકોએ રીઝર્વ બેન્કના આદેશ હેઠળ કેટલાક સુધારા કરવા પડ્યા હોત. આનું કારણ એ નથી કે રાજન દેવદૂત હતા, પણ એનું કારણ એ છે કે રાજન એ કામે લાગ્યા હતા અને તેમણે તે કહ્યું પણ હતું. વર્ષોથી છૂપાવવામાં ઉકરડો તેમણે ફેંદવાનું અને સાફ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.

દેશની સવા અબજ પ્રજાએ સરકારી તિજોરીમાં જેટલા પૈસા જમા કરાવ્યા તેનાથી ઘણી મોટી રકમ માત્ર ૧૫ હજાર માણસો હજમ કરી જાય એ ગંભીર ઘટના કહેવાય કે નહીં? આ પંદર હજાર માણસો દેશની તિજોરીની બરાબરની રકમ મારી જવા જેટલી હિંમત શેને કારણે કરી શક્યા? કઈ તાકાત તેઓ ધરાવે છે?

આના ઉત્તર બે જ હોઈ શકે. એક તો એ કે જે લોકો દંડવાની સત્તા ધરાવે છે તે લોકો ભાઈબંધ છે, ભાગીદાર છે અને ખરીદી શકાય એવા છે. આને કારણે એ લોકો દંડવાની સત્તાનો ઉપયોગ નથી કરતા, પણ ફાયદો કરાવી આપવાની સત્તાનો ઉપયોગ અચૂક કરે છે. તેઓ ઉપર કહ્યા એવા પંદર હજાર લોકો સાથે લાભના ભાગીદાર છે અને દંડવાની સત્તાનો ઉપયોગ તિજોરી ભરી આપનારા સામાન્ય માણસ પર કરે છે કે જેથી લોકોને લાગે કે શાસન નામની કોઈ ચીજ છે. બીજો ઉત્તર એ હોઈ શકે કે જે લોકો સત્તા ધરાવે છે એ માત્ર સત્તાની ખુરશીમાં બેઠા છે, પણ વાસ્તવમાં તેઓ કોઈ સત્તા ધરાવતા જ નથી. તેમનાં દાંત અને નહોર ઘસાઈ ગયેલા બુઠ્ઠા છે. તેઓ ધારે તો પણ ખાસ કાંઈ બગાડી શકે એમ નથી તેની તેમને ખાતરી છે.

આ બન્ને ઉત્તર સાચા છે અને એક સાથે બન્ને ઉત્તર લાગુ પડે છે. શાસકો શાસનનો પસંદ કરેલા લોકોને લાભ અપાવવા માટે દુરુપયોગ કરે છે. તેમના પૈસા થકી સત્તા સુધી પહોંચી શકાય છે એટલે તેમની સાથે ભાગીદારીની સમજૂતી વિકસી છે. શાસકોએ શાસન કરવાનું અને શાસનના સાધનોને વાપરવાનું બંધ કરી દીધું છે એટલે શાસનના ઓજારો કટાઈ ગયાં છે. કાયદો જો ઈમાનદારીથી વાપરવામાં આવે તો એમાંની ઊણપનો ખ્યાલ આવે, પણ જો વાપરવામાં જ ન આવે અથવા ઊણપને જાણીબૂજીને રહેવા દેવામાં આવે તો શું થાય? જો એમ ન હોય તો ૨૦૧૦ પછીથી ભેગી થવા લાગેલી એન.પી.એ. ૨૦૧૯ સુધી છુપાવી શકાય? જો એમ ન હોય તો દેશની તિજોરીમાંની રકમ જેટલી રકમ પંદર હજાર લોકો લઈ જાય અને તેમનો વાળ પણ વાંકો ન થાય એવું બને? આવું બની શકે જો કાયદો કમજોર હોય અને શાસક આંગળિયાત હોય અને ભારતમાં આજે આવી સ્થિતિ છે.

બીજી વાત. અંદાજે જે ત્રીસ લાખ કરોડ રૂપિયા ડૂબ્યા છે એ જાણીબૂજીને ડૂબાડવામાં આવ્યા છે કે પછી વિપરીત આર્થિક સ્થિતિનું પરિણામ છે? કેટલી રકમની ઉચાપત કરવામાં આવી છે અને કેટલી આર્થિક સંકટનો શિકાર બની છે? આ પ્રશ્નનો કોઈ ઉત્તર નથી. શાસકો એ જાણવા પણ નથી માગતા કે કેટલો રૂપિયો ચોરાઈ ગયો છે અને કેટલો સંકટમાં ફસાયેલો છે? કારણ બહુ સ્પષ્ટ છે. જો ચોરીનું પ્રમાણ વધારે નીકળે તો નાક કપાય અને સંકટમાં ફસાયેલા રૂપિયાનું પ્રમાણ વધારે નીકળે તો પણ નાક કપાય. આના કરતાં જાણવું જ નહીં તો જણાવવાની ક્યાં જરૂર જ પડે. આ જગતમાં ભારતની સરકાર એક માત્ર સરકાર હશે જેની તિજોરીમાં જમા થતી વાર્ષિક આવક જેટલી રકમ ધોવાઈ ગઈ હોવા છતાં એ જાણવાની પણ કોશિશ નથી કરતી કે એ ગઈ ક્યાં? લૂંટાઈ ગઈ કે આર્થિક સંકટમાં ધોવાઈ ગઈ?

સૌજન્ય : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 24 ઑક્ટોબર 2019