ચલો ચલો, ચલે ચલો
ના તુમ્હારે લિએ બસ હૈ,
ના તુમ્હારે લિએ રેલવે હૈ,
હવાઈ જહાજ તો કતઈ નહીં હૈ.
જો યહાંકે હૈં
ઉન સબકે લિએ સડકોંકા જાલ ફૈલા હુઆ હૈ
ચલો, ચલે ચલો ઉસ પર
ઔર પહૂઁચ સકતે હો તો પહૂંચો અપને ઘર
હમને તો સુની આપકી અરજી
અબ આપકી મરજી
કિરાયા ના દે સકો
તો કૈસે બૈઠ સકતે હો રેલવે મેં!
યહ હિન્દુસ્તાનકી રેલવે હૈ
ઉસ પર દેશકી પ્રજાકા હક હૈ,
બગૈર કિરાયા જાના, હૈ પ્રજાકા દ્રોહ
ના હમ ઔર ના આપ કર સકતે હૈં ઐસા દ્રોહ
કૌન કરના ચાહેગા દેશ દ્રોહ?

ચલો, ચલે ચલો
આગે આગે ઔર હૈં રાસ્તે
જા સકતે હો કહીં ભી
પર સોચો જરા
પાંવ, પાંવ હૈ, પહિયા નહીં,
ગાઁવ ગાઁવ હૈ, નગર નહીં,
ફિર ના કહેના
કામ દો, રોજી રોટી દો!
આપ ડિજિટલ બનના નહીં ચાહતે તો
આપ આત્મનિર્ભર બનના નહીં ચાહતે તો
ક્યા કર સકતે હૈં હમ?
વિકાસ તો જારી રખના હી પડેગા,
જગદ્ગુરુ બનના હી પડેગા।
ચલો, ચલે ચલો આગે ઔર આગે
મરતે મરતે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 21 મે 2020

ગયા વર્ષના ઓક્ટોબર મહિનાની ૧૮મી તારીખે (તારીખ અને વરસ પર ફરી એકવાર નજર કરો. આજથી સાત મહિના પહેલાં અને ચીનમાં કોરોના વાઈરસ જોવા મળ્યો એના બે મહિના પહેલાં) ‘ઇવેન્ટ ૨૦૧ : અ ગોલ્બ્લ પેન્ડેમિક એક્સરસાઈઝ’ નામની એક પરિષદ મળી હતી. પરિષદનું આયોજન ‘જૉહ્ન્સ હોપકિન્સ સેન્ટર ફૉર હેલ્થ સિક્યૉરિટી’એ ‘વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ અને બિલ એન્ડ મેલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન’ સાથે મળીને કર્યું હતું. એ એકસરસાઈઝ માટેની પરિષદમાં જગતભરના વિખ્યાત વિષાણુ-વિજ્ઞાનીઓ ભેગા મળ્યા હતા. જગત જે રીતે નજીક આવી રહ્યું છે, જે રીતે લોકોની જીવનશૈલી બદલાઈ રહી છે, જે રીતે પર્યાવરણના પ્રશ્નો પેદા થઈ રહ્યા છે એ જોતાં નવા યુગમાં આરોગ્યને લગતા નવા પ્રશ્નો પેદા થઈ શકે છે અને એનું કારણ સમયાંતરે પેદા થતા નવા નવા વાઈરસ હશે.

ઇવેન્ટ ૨૦૧ : અ ગોલ્બ્લ પેન્ડેમિક એક્સરસાઈઝમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે હવે પછી વાઈરસોના કારણે આરોગ્યની જે સમસ્યા પેદા થશે એ દરેક અર્થમાં વૈશ્વિક હશે અને કોઈ એક દેશ પૂરતી સીમિત નહીં હોય. ઉપદ્રવ ફેલાવાની ઝડપ પણ ઘણી વધારે હશે, કારણ કે જગત ખૂબ નજીક આવી ગયું છે. આ સ્થિતિમાં જગતની સરકારો, કોર્પોરેટ કંપનીઓ, આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં કામ કરતી સંસ્થાઓ, વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન જેવી જાગતિક સંસ્થાઓ અને મીડિયા વચ્ચે પરસ્પર સહયોગનું નેટવર્ક વિકસાવવું જરૂરી છે. જો આ રીતનો સહિયારો પ્રયત્ન નહીં કરવામાં આવે તો જગત ઉપર સહિયારી આફત આવી શકે એમ છે. અર્થતંત્ર, શાસનનું સ્વરૂપ અને ગુણવત્તા તેમ જ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો પર તેની સૌથી વધુ અસર થશે.

આ ક્યારે કહેવામાં આવ્યું હતું? સાત મહિના પહેલાં ૧૮મી ઓક્ટોબરે. માત્ર ચર્ચા કરવામાં નહોતી આવી. ‘પબ્લિક-પ્રાઇવેટ કૉઓપરેશન ફૉર પેન્ડેમિક પ્રીપેડનેસ ઍન્ડ રિસ્પોન્સ: અ કોલ ફૉર એક્શન’ નામની ચાર પાનાંની સમરી તૈયાર કરવામાં આવી હતી અને તેને જગતભરની સરકારોને મોકલવામાં આવી હતી. એ સમરીમાં સાત મુદ્દાનો એક્શન પ્લાન પણ સૂચવવામાં આવ્યો છે. જે વાચકોને રસ હોય તેમને અહીં  http://www.centerforhealthsecurity.org/event201/event201-resources/200117-PublicPrivatePandemicCalltoAction.pdf જોવા મળશે. 

કહેવાની જરૂર નથી કે ચર્ચાને અંતે કાઢવામાં આવેલા સારની અને સલાહની જગતની તમામ સરકારોએ અવગણના કરી હતી. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ પણ તેની અવગણના કરી હતી. આશ્ચર્ય એ વાતનું છે કે ચીનમાં કોરોનાએ દેખા દીધી એ પછી પણ તેની અવગણના કરવામાં આવી હતી. હજુ આજે પણ એના વિશે વાત કરવામાં નથી આવતી કારણ કે જગતનો કોઈ શાસક આયનામાં પોતાનું મોઢું જોવા તૈયાર નથી.

આ તો થઈ બેદરકારીની વાત. હવે વાત આવે છે કોરોનાની મહામારીના સ્વરૂપની અને પ્રતિસાદની.

વિશ્વપ્રસિદ્ધ સાપ્તાહિક ‘ધ ઇકોનોમિસ્ટ’ કોવિડના સંકટે જાગતિક સ્વરૂપ પકડ્યું છે ત્યારથી રોજ વેબ-બુલેટીન બહાર પાડે છે. એના ગયા ગુરુવારના અંકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે અત્યાર સુધીમાં જગતભરના જીવાણું અને રોગચાળાના નિષ્ણાતોના સાત હજાર કરતાં વધુ રિસર્ચ પેપર્સ બહાર પાડ્યા છે અને તેના ઉપર જો એક સામટે નજર કરવામાં આવે તો મહામારી વિશે ખાસ કોઈ ઘડ બેસતી નથી. ત્રણ મહિનામાં સાત હજાર રિસર્ચ પેપર્સ એ કોઈ નાનો આંકડો નથી. આના ઉપરથી ખ્યાલ આવશે કે સંકટ કેવડું મોટું છે અને વિકટ છે. વિકટ કહેતાં અટપટું છે. કઈ રીતે અટપટું છે?

વાઇરસ તો જગતમાં સમયાંતરે આવ્યા જ કરે છે, પણ આ પહેલો એવો વાયરસ છે જે માનવશરીરમાં દાખલ થયા પછી દસ, બાર કે પંદર દિવસે બીમારીરૂપે પ્રગટ થાય છે. આનો અર્થ એ થયો કે દરેક જીવતો માણસ દસથી પંદર દિવસ માટે જીવતો બોંબ હોય છે. તમે વાઈરસ સાથે એક પથારીમાં સૂતા હો એ શક્ય છે. વળી સંક્રમણના પહેલા દિવસની જાણ હોતી નથી એટલે છેલ્લા દિવસની પણ જાણ હોતી નથી, એટલે વાઈરસની રસી અને દવા ન શોધાય ત્યાં લગી દરેક માણસ તમારા માટે જોખમી નીવડી શકે છે. આને કારણે સાજા માણસને પણ તમે શંકાથી જુઓ છો. સતત શંકા સાથે અને સતત ભય સાથે જીવવું એનાં માનસિક પરિણામો તમે સમજી શકો છો. પાછું આ તો હજી શરૂઆત છે, આગળ જતા શું થશે એ કોઈ જાણતું નથી. ઈસ રાત કી સુબહ કબ હોગી એ કોઈ જાણતું નથી.

એક સીધો સાદો ઈલાજ શોધી કાઢ્યો હતો, લોકડાઉનનો. અજાણ્યા લોકોથી દૂર રહો, અંતર રાખો. બને ત્યાં સુધી ઘરમાંથી બહાર જ ન નીકળો. પણ આ ઈલાજ અકસીર હોય તો પણ ક્યાં સુધી તમે કોઈને પૂરી રાખો અને ક્યાં સુધી તમે પોતે પૂરાઈને રહો! કાયમ માટે આ શક્ય નથી, મન બળવો કરવા લાગે છે. ગુનાશાસ્ત્રમાં અપહરણના ગુના માટે એમ કહેવાય છે કે એક હદ પછી જેનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું હોય એ ધીરજ ગુમાવી દે છે અને જીવ ફગાવીને અપહરણકર્તા ઊપર હુમલો કરે છે. જો મોટી સંખ્યામાં લોકોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું હોય તો માનવસ્વભાવના આ અંગનો લાભ ત્રાસવાદીઓ લેતા હોય છે. તેમને ખબર હોય છે કે જે દેશના લોકોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું છે એ દેશની સરકાર એવી પળથી ડરશે જ્યારે અપહ્રત વ્યક્તિ કંટાળીને જાન ફગાવી દે અને પરિણામે સ્થિતિ હાથમાંથી વણસી જાય. સરકારને ફાળ હોય છે જેનો ત્રાસવાદીઓ લાભ લે છે અને માગણીઓ વધારતા જાય છે અને મનાવતા પણ જાય છે, સિવાય કે સરકાર અપહ્રતોના જાન હોમી દેવાનો નિર્ણય કરે.

આજે કોરોના વાઈરસ પણ આ જ કરી રહ્યો છે. ઘરમાં પૂરાયેલા માણસનું મન બળવો કરે એ પહેલાં આ લોક ડાઉનનો કોઈ વ્યવહારુ ઈલાજ કરવો જોઈએ. ઈલાજનો પણ ઈલાજ શોધવો પડે એમ છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે લોક ડાઉન એક ઈલાજ છે અને જો પાકી ચરી પાળવામાં આવે તો અકસીર ઈલાજ છે, પણ કાયમી ઈલાજ નથી. અત્યારે લોકો લોક ડાઉનનાં પરિણામે પેદા થનારી આર્થિક અસરો વિશે ચર્ચા કરી રહ્યા છે, પણ માનસિક અને આરોગ્યકીય ચર્ચા થતી નથી. સાહસ પણ ટોળાંમાં સંક્રમિત થતું હોય છે. એક સાહસ કરે, પછી બીજો કરે અને એ પછી ટોળું કરે. મર્યાદાલોપના સાહસનો પણ ચેપ લાગે છે. એટલે તો રાજકારણીઓ ટોળાંનો ઉપયોગ કરતા હોય. તો વાતનો સાર એટલો કે મગજ બળવો કરે અને માણસ આંધળું સાહસ કરે એ પહેલાં લોક ડાઉનનો ઈલાજ કરવો જોઈએ. હમણાં કેટલીક જગ્યાએ લોક ડાઉનને થોડો હળવો કરવામાં આવ્યો અને જે અરાજકતા પેદા થઈ એ બળવો કરતા માનસનું પરિણામ હતું.

બીજું, કોરોનાની અસરની અને તેના ઈલાજની કોઈ એક સરખી પેટર્ન પણ નજરે પડતી નથી. કોઈ પેટર્ન હાથ લાગે તો બચવાનો એક સરખો રસ્તો મળે. જ્યાં ન મરવા જોઈએ ત્યાં લોકો મરે છે, જ્યાં મૃત્યુનું પ્રમાણ વધારે હોવાનું અનુમાન હતું ત્યાં ઓછા મરે છે. વિકાસની એરણે એક સરખું સ્થાન ધરાવતા બે દેશોમાં કોરોનાનો પ્રભાવ અને ઈલાજનાં પરિણામ અલગ અલગ જોવા મળે છે. એક જ દેશમાં વિકાસની એરણે લગભગ એક સરખી સ્થિતિ ધરાવતાં બે પ્રદેશોમાં પેટર્ન અલગ છે. જ્યાં સૌથી વધુ કેસ છે એ મુંબઈ શહેરમાં કોરોનાની પેટર્ન એક સરખી જોવા મળતી નથી. 

તો બે મુદ્દા સામે છે. એક તો એ કે વિશ્વભરના શાસકો ગાફેલ પુરવાર થયા છે. પહેલો આવો અનુભવ છે એટલે એ થોડુંક સ્વાભાવિક પણ છે. અને બીજું, કોરોનાના પ્રસાર અને પ્રભાવની કોઈ પેટર્ન હાથ લાગતી નથી એટલે ઈલાજની પેટર્ન હાથ લાગતી નથી.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 21 મે 2020

હું બહારના વરંડામાં બેઠી હતી. મંદિરમાં આરતી થતી હતી તે વેળા એક રમૂજી બનાવ બન્યો.

પોરબંદર તરફના એંસી વરસના એક મેર અને તેનો દીકરો, દીકરાની વહુ વગેરે આવ્યાં. તેઓ આ આરતીનો અવાજ થતો હોવાથી પહેલાં સીધાં જ ત્યાં આવ્યાં. હું તો તેઓના પોશાક પરથી ઓળખી શકી કે આ લોકો કાઠિયાવાડ તરફના છે. મેં કુતૂહલથી ગુજરાતીમાં જ પૂછ્યું કે ક્યાંથી આવ્યાં છે ? પેલાં મેરાણી કહે : “આ મારા સસરા છે, ગોકુળ મથુરાની યાત્રા કરવા આવ્યાં. તેણે વેન લીધું કે, ‘મેં સાંભળ્યું છે કે પોરબંદરના દીવાનનો છોકરો મોહન છે તે બધા સાથે રમેલા, અને મોહન આ ગાંધી બાપુજી, મોટા મહાત્મા છે તે. તપાસ કરતાં ખબર પડી કે તેઓ દિલ્હીમાં છે એટલે થયું જાત્રા કરવા નીકળ્યા છીએ તો અહીં પણ આવી જઈએ.’”

પોરબંદરનું નામ પડતાં મને જિજ્ઞાસા વધી. (મેં પહેલાં તો એ ન બતાવ્યું કે હું પણ પોરબંદરની છું.) પેલા બુઢ્ઢા બાપાની સાથે જ વાત કરવાની શરૂઆત કરી − કેમ બાપા, ક્યાં રેવું ? …

મેર બાપા − “અરે આમ આઘે આઘે રહીએ સીયે … પોરબંદર – સુદામાપુરીમાં. આ તો જાતરા કરવી નીકળ્યા સીયે. ત્યાં હાંભળ્યું કે અમારા દવાનનો દીકરો મોહનભાઈ મારી હારે રમતો એ તો બઉ મોટો માતમા થઈ ગયો સે, અને સવરાજ પણ એ લાવ્યો સે. હવે તો એ બિસારો મને કાંથી ઓળખે ? પણ આ ગોકુળ મથુરા આવ્યો તઈં મારા ભાઈના દરહન પણ કરતો જાઉં. હવે તો ખર્યું પાન સું … એ અહીં રયે સે એમ હાંભળીને અઈં આવ્યા સીયે. હાસી વાત ? એનો બાપ તો પડછંડ હતો.” (પોરબંદર તરફની ભાષા લગભગ એક નામે જ બોલાવે.) મેં કહ્યું, બાપા બેહો. હમણાં ગાંધીબાપુ અહીંથી નીકળશે એટલે તમે દરશન કરી લેજો.

પાંચેક મિનિટમાં બાપુજી આવી રહ્યા હતા. મેં કહ્યું, બાપા, આ તમારા બાળપણના મોહન આવે છે હો. એમણે પાધડી માથા પર ચઢાવી, લાકડી લીધી. હું બાપુજી પાસે સામે ગઈ. હસતાં હસતાં કહ્યું,  બાપુજી, આજે આપને બાળમિત્ર મળવા આવ્યા છે. અને બધું ટૂંકમાં કહ્યું અને અમે અમારી ભંગી કોલોનીના ઓરડા પાસેના મંડપ નીચે આવ્યાં.

પેલા બાપા ‘અરે મોહનભાઈ, તને પગે લાગવા દે’ …એમ કહી પગ પાસે નમી પડ્યા. દૃશ્ય તો એવું રોમાંચક હતું કે દુનિયામાં દોસ્તીનો નાતો પણ આવો કીમતી છે, એમ થયું.

બાપુજી પણ આગળથી મારા કહેવાથી બધું જાણી ગયા હતા, એટલે ખડખડાટ હસીને બાપાને ઊભા કર્યા. રાજેન્દ્રબાબુજી પણ જોઈ જ રહ્યા. અમને તો પેલા બાપાએ બાપુજીને ‘તું’કારથી સંબોધ્યા એમાં જે અપૂર્વ પ્રેમ નીતરતો હતો એ જ સાંભળવાની લહેર પડી.

પેલા બાપાને એમ થયું કે, બાપુજીને જેવા તેઓ નથી ભૂલ્યા તેવા જ બાપુજી પણ તેમને નથી ભૂલ્યા. (કારણ કે બાપુજીને મેં કહેલું એટલે વર્ષોની ઓળખાણ જ છે એમ જ વરત્યા.)

‘ભાઈ, તું તો બઉ મોટો માણસ થઈ ગયો, મને હવે કાંઉ કરતાં ઓળખે ? પણ ઓળખી ગ્યો ! હા, આપણે હારે રમતા. હું તો મા પાંહે કામ કરાવતો, સાઈનો રોટલો મા રોજ ખવરાવતાં. રાતે રામમંદિરમાં જતા. આ હું તો ઈનો ઈ રયો અને તું થ્યો માતમા. નહીબ જોઈએને !! બાપા પણ કેવું ભલું માણહ હતા ?”

બાપુજીને પણ આ વાતમાં ઘણો રસ પડ્યો, અને વધારે તો પોતાનાં માતાપિતાની સ્મૃતિ યાદ કરી એટલે ઘડીભર પોતે તેમ જ પેલા બાપા ફરી જાણે બાળપણના ગોઠિયા હોય અને પોરબંદર શહેરમાં હોય એવું વાતાવરણ સરજી દીધું.

પછી બાપાએ પૂછ્યું : “હં ભાઈ, મારી ભાભી પણ આઈ સેને ? એને ય પગે લાગી લઉં. હવે મારી જાત્રા પૂરી થઈ. આ સોકરાને કીધું, મારે માતમા પાંહે તો જાવું જ સે. બિસારો મને લાવ્યો.”

ઘડીભર ‘ભાભી’ શબ્દે કાનને સતેજ કર્યા, પછી તુરત જ સ્મરણ થયું કે કસ્તૂરબાની વાત કરે છે.

બાપુજી કહે, એ તો જેલમાં ઈશ્વરના દરબારમાં પહોંચી ગઈ. એ હતી તો જ હું માતમા થયો સું હો.

બાપુજી એની ભાષા બોલવા ગયા. પણ પૂરી ન બોલી શક્યા, અને અમે તો પેટ પકડીને હસ્યાં.

પછી બાપુજીએ તેમના કુટુંબના ખબર અંતર પૂછ્યા, અને પોતાની પાસે વધારે સમય ન હતો, એટલે મારો હવાલો આપતાં કહે, આ છોકરી, અમૃતલાલને ઓળખો ને? એના દીકરાની દીકરી છે. એ તમને બધું કહેશે. એમ કહી બાપુજી અંદર ગયા.

બાપાએ મને પકડી. મારા દાદાની વાતો પૂછી. કયા દીકરાની હું દીકરી છું તે બધું પૂછ્યું, અને બધું જાણી રાજી થયા. “પણ દીકરી, તેં આ સોરણો ને ખમીસ (પંજાબીપોષાક) પેર્યા તે મેં તુને કાઠિયાવાડની નોતી હમજી. આ મને નથી ગમતું.” હું સાંભળી રહી. દલીલ કરવાનો કોઈ અર્થ ન હતો. મેં જમવા વગેરેનું પૂછ્યું. તેમણે ના કહી. અને બાપુજીને ધરવા માટે પેલા મેરાણીના કાનમાં સોનાના વેઢલા હતા. તે કઢાવ્યા. કહે “આવો અવહર ફરી ફરી નહીં મળે. વેઢલા તો હું ‘પોર’ પોંછ્યા કે તરત કરાવી આપહ.” અને બાપુજી તો માલિશમાં ગયા હતા એટલે મને આપીને ગયા. જતાં જતાં પણ તેમની ભક્તિ એવી હતી કે બાપુજી જે ગાદી પર બેસે છે ત્યાં દંડવત્‌ કરીને ગયા.

હું ઘણી વાર સુધી દોસ્તીના મહિમાનો વિચાર કરતી એમને જતાં જોતી ઊભી રહી.

[‘બિહાર પછી દિલ્હી’, 24 જુલાઈ 1947; નવજીવન ટ્રસ્ટ, પુનર્મુદ્રણ જૂન 2013; પૃષ્ટ 388-390]