AI ટૂલનું સબસ્ક્રિપ્શન હોવું અને સાચા પ્રોમ્પ્ટ આપીને તેનો ઉપયોગ કરતા આવડવું એમાં આસમાન જમીનનો ફેર છે, આ સાદા વાક્યમાં આપણી સમિટનું સત્ય છુપાયેલું છે.
ચિરંતના ભટ્ટ
જે સવારે ભારતે આખી દુનિયાને પોતાનું નેતૃત્વ જોવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું, તે જ સવારે પ્રવેશદ્વાર પરના ‘QR સ્કેનર્સ’ ન ચાલ્યા, દશેરાને દિવસે ઘોડું દોડવાની વાત તો દૂર પણ તબેલાનું તાળું જ ન ખુલ્યું.
ભારતની રાજધાનીના ભવ્ય ‘ભારત મંડપમ’ની બહાર એ દૃશ્ય આંખને કઠે એવું હતું. દેશભરમાંથી જે યુવા સંશોધકો, સ્ટાર્ટઅપ ફાઉન્ડર્સ અને ટેકનોલૉજીસ્ટ્સ પોતાની આંખોમાં નવા ભારતની મોટી આશાઓ સજાવીને આવ્યા હતા, તેમણે દિલ્હીની ગરમીમાં ત્રણ-ત્રણ કલાક સુધી લાંબી કતારોમાં ઊભા રહેવું પડ્યું. અંદર ‘ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026’ પૂર જોશમાં શરૂ થઈ ચૂકી હતી: સો જેટલા દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ હતું, સેમ ઓલ્ટમેન જેવા વૈશ્વિક ટૅક લેજન્ડ્ઝ સ્ટેજ પર હતા, સુંદર પિચાઈ હાજર હતા અને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ભારતને ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ની AI રાજધાની બનાવવાના વિઝન પર ગર્વ લઈ રહ્યા હતા. પરંતુ બીજી તરફ, વાસ્તવિકતા કંઈક જુદી જ હતી. ગેટ પર ઊભેલા અનેક વિદેશી પ્રતિનિધિઓ પાસે લોકલ સિમ કાર્ડ નહોતા અને તેઓ કોઈનો સંપર્ક કરી શકતા નહોતા, કારણ કે વડા પ્રધાનની સુરક્ષા માટે મુકાયેલા ‘જામર્સ’ને કારણે આખા વિસ્તારનું વાઈ-ફાઈ નેટવર્ક કાપી નાખવામાં આવ્યું હતું. સૌથી મોટી વિડંબના તો એ હતી કે, ભારતની ડિજિટલ ક્રાંતિના શિરમોર સમી UPI સિસ્ટમ, આ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એક્સ્પોમાં જ ઠપ થઈ ગઈ હતી. જે પરિસરમાં દુનિયાના ભવિષ્યની વાતો થતી હતી, ત્યાં ગ્રાહકોએ પીવાના પાણીની બોટલ માટે પણ ખિસ્સામાંથી રોકડા પૈસા કાઢવા પડ્યા હતા.
આ માત્ર એક આયોજનની નિષ્ફળતા કે નાની વિરોધાભાસી ઘટના નથી; આ તો ભારતની મહત્ત્વાકાંક્ષા અને તેને અમલમાં મૂકવાની ક્ષમતા વચ્ચેના અંતરની આખી વાત છે.
સમિટના દિવસો દરમિયાન ઘણાં ગલગોટા, એટલે કે ગોટાળા થયા. ‘નિયો સેપિયન’ નામના સ્ટાર્ટઅપના સ્થાપક ધનંજય યાદવ જ્યારે સુરક્ષાના કારણોસર ખાલી કરાવવામાં આવેલા પ્રદર્શન હોલમાંથી પરત ફર્યા, ત્યારે તેમના બૂથ પરથી લાખોના ખર્ચે તૈયાર કરાયેલા ‘AI વેરેબલ્સ'(પહેરી શકાય તેવા ઉપકરણો)ની ચોરી થઈ ગઈ હતી. તે આ ઉપકરણો દુનિયાને બતાવવા અને રોકાણકારોને આકર્ષવા લઇને આવ્યા, પણ ચોરી પછી ખાલીખમ બૂથે તેમને આંખે અંધારા લાવી દીધા. ‘બોલના AI’ ના મૈત્રેય વાઘ અને ‘રિસ્કિલ લાઈફલોન્ગ’ના પુનીત જૈન જેવા અનેક ઉદ્યોગસાહસિકોએ આખી સમિટ દરમિયાન નેટવર્કિંગ કે વ્યાપારી ચર્ચાઓ કરવાને બદલે માત્ર લાઈનોમાં ઊભા રહેવામાં અને લૉકડાઉન જેવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે ઝઝૂમવામાં જ સમય વિતાવ્યો. બીજા દિવસે આઈ.ટી. મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે જાહેરમાં માફી માંગવી પડી અને પરિસ્થિત સુધારવા ‘વૉર-રૂમ’ બનાવવાનું વચન આપ્યું, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં મોડું થઈ ગયું હતું. વિપક્ષોએ આ આખી ઈવેન્ટને માત્ર એક ‘PR એમ્બેરેસમેન્ટ’ (લોકસંપર્કની શરમજનક નિષ્ફળતા) ગણાવી. સૌથી વધુ ચર્ચા તો એ નકલી ‘રૉબો-ડોગ’ની થઈ, જે એક યુનિવર્સિટીએ સ્વદેશી મેકિંગ હોવાના દાવા સાથે રજૂ કર્યો હતો, પણ તે ચીની બનાવટનો હોવાનું સાબિત થયું અને ગલગોટિયા યુનિવર્સિટી ગલા ઘોંટિયાને નામે ટ્રેન્ડ થઈ ગઈ, એ આખા ખેલના બધા ઑપરેટરોને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા.
આ સમિટમાં બિલ ગેટ્સની હાજરીની પણ મોટી અપેક્ષા હતી, પરંતુ ‘એપ્સટીન ફાઈલ્સ’ને પગલે થયેલા નવા ખુલાસાઓને અને જાત-ભાતની વૈશ્વિક ચર્ચાઓ વચ્ચે તેઓ ગેરહાજર રહ્યા. આ પણ યાદ રાખવા જેવું છે કે વૈશ્વિક મંચ પર મોટા આયોજનો થાય ત્યારે ગમે તેટલો દેકારો કરીએ પણ વાસ્તવિક સંજોગો અને નૈતિક પડકારોને પગલે અણધાર્યા અવરોધો ખડા થઈ જ શકે છે.
સરકારી અધિકારીઓએ આ ઈવેન્ટની સફળતા દર્શાવવા માટે આંકડાઓનો સહારો લીધો : ૨.૫ લાખ રજીસ્ટ્રેશન અને ૭૦,૦૦૦ હાજર રહેલા લોકો! આપણે ત્યાં આ એક લોચો છે, આપણે કોઈ પણ કાર્યક્રમની ગંભીરતા કે સફળતા તેમાં હાજર રહેલા લોકોની સંખ્યા(Headcount)થી માપીએ છે. આપણા માટે જાહેરાતો એ જ ખરું કામ છે અને કરારો (MoUs) પર સહી થઈ એટલે જાણે લક્ષ્ય હાંસલ થઈ ગયું. આ સમિટ આ જ માનસિકતાનો એક ખૂંચે એવો દાખલો હતો, જ્યાં એક ટેકનિકલ કોન્ફરન્સને બદલે રાજકીય રેલી જેવો માહોલ ઊભો કરાયો. સ્કેલ કે કદ હોય એ સારી જ વાત છે પણ એ સ્કેલ તમારી રણનીતિ ન હોઈ શકે કારણ કે એવું થાય ત્યારે કામગારી ગૌણ બની જાય અને પછી ગોટાળા થાય અને નીચાજોણું પણ થાય.
જો આપણે આ ઈવેન્ટના સ્ટેજક્રાફ્ટને બાજુ પર મૂકીએ, તો કેટલીક પાયાની માળખાકીય ખામીઓ (Structural Deficits) નજર આવે છે જે કોઈ પણ ભાષણથી સુધરી શકે તેમ નથી. ભારત આજે વિશ્વનો અંદાજે પાંચમો ભાગ (20%) ડેટા પેદા કરે છે, પરંતુ આ ડેટાને સાચવવા કે પ્રોસેસ કરવા માટે જરૂરી ‘ડેટા સેન્ટર્સ’માં આપણો હિસ્સો વિશ્વના માત્ર 3 % જેટલો જ છે. ‘ઇન્ડિયા AI મિશન’ હેઠળ ફાળવવામાં આવેલું 10,000 કરોડનું ભંડોળ કાગળ પર તો મજબૂત લાગે છે, પણ તેનો જમીની સ્તર પર અમલ અત્યંત ધીમો છે. આપણા વીજળીના માળખા (Power Grids) આજે પણ જરા સરખો લોડ વધે એમાં ખોરવાઈ જાય છે, જ્યારે AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને તેનાથી અનેકગણી વીજળીની જરૂર પડે છે.
સૌથી મોટો પડકાર તો માનવ સંસાધન(Talent)નો છે. 2027 સુધીમાં ભારતમાં AI ક્ષેત્રે અંદાજે 10 લાખ નિષ્ણાતોની અછત સર્જાય તેવી શક્યતા છે. સ્થિતિ એવી છે કે ગૂગલ અને માઈક્રોસોફ્ટ જેવા વૈશ્વિક દિગ્ગજો ભારતના શ્રેષ્ઠ એન્જિનિયરોને જંગી પગારે લઈ જાય છે, જ્યારે આપણી આઈ.આઈ.ટી. (IITs) વર્ષે માંડ 10,000 જેટલા ગ્રેજ્યુએટ્સ તૈયાર કરી શકે છે. માર્કેટમાં એક્સપર્ટ્સની જરૂર બહુ જંગી છે. વળી, આ ક્ષેત્રમાં મહિલાઓનો હિસ્સો માત્ર 14% છે, જે દર્શાવે છે કે આપણે અડધી વસ્તીની બૌદ્ધિક ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છીએ. અધૂરામાં પૂરું ‘ગ્રામીણ ટેલેન્ટ’ની વાતો થાય છે પણ ભાષણોમાં બોલાયેલા શબ્દોને આપણે વાસ્તવિકતા નથી બનાવી શક્યા.
આ સાથે ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) પાસાઓ પણ ગંભીર છે. વિશ્વના AI ચિપ માર્કેટ પર આજે ‘Nvidia’નું 90% થી વધુ વર્ચસ્વ છે. અમેરિકાના એક્સપોર્ટ કંટ્રોલ નિયમો, વોશિંગ્ટનના મૂડ મુજબ બદલાતા રહે છે, તે ભારતની AI પહોંચને ગમે ત્યારે રોકી શકે છે. ભારત જે ‘સોવરિન AI'(સાર્વભૌમ AI)ની વાતો કરે છે, તે અત્યારે તો માત્ર એક આશાસ્પદ કલ્પના જ છે. સરકારના કડક નિયમો, જેમ કે 3 કલાકમાં ડીપફેક કન્ટેન્ટ હટાવવાની જોગવાઈ, સાંભળવામાં નિર્ણાયક લાગે છે, પણ તે નવા સંશોધકો માટે એવા અવરોધો ઊભા કરે છે જે ભારતની પોતાની સર્જનાત્મક ક્ષમતાને દબાવી શકે છે.
માત્ર ટીકા કરવાની છે એમ પણ નથી કારણ કે ભારતે પોતાની આવડતથી પહેલાં ય વિશ્વને ચોંકાવ્યું છે. ‘આધાર’ કાર્ડ કોઈ મોટા સ્ટેજ પ્રોગ્રામ વગર ધીમે ધીમે એક અબજ લોકો સુધી પહોંચ્યું. UPI એ આખા દેશની નાણાકીય લેવડદેવડની રીત બદલી નાખી. CoWIN પોર્ટલ દ્વારા કરોડો લોકોને વેક્સિન અપાઈ. આ બધી સફળતાઓ કોઈ ‘દેખાડા’ કે ‘spectacle’ના પરિણામ નહોતા. તે આકરી મહેનત, પરીક્ષણ અને જવાબદારી નક્કી કરવાની ‘બોરિંગ’ પણ મજબૂત વ્યવસ્થાનું પરિણામ હતા.
આજે AI ક્ષેત્રે પણ ભારત પાસેથી આવી જ ગંભીરતાની અપેક્ષા છે, જેનો આ સમિટમાં અભાવ જોવા મળ્યો. ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ એટલે કે વિકાસશીલ દેશો ભારત તરફ આશાભરી નજરે જોઈ રહ્યા છે. તેમને અમેરિકાના વેન્ચર કેપિટલના વર્ચસ્વ કે ચીનના સરકારી નિયંત્રણો વચ્ચે એક મજબૂત અને લોકશાહી વિકલ્પ જોઈએ છે. ભારતનું ‘પબ્લિક-પ્રાઈવેટ’ મોડલ, આપણી વિવિધ ભાષાઓ માટેના AI મોડલ્સ અને ભેદભાવ રહિત ગવર્નન્સ ખરેખર વિશ્વ માટે આકર્ષક છે. ભારત આમાં નેતૃત્વ કરી શકે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
બાય ધી વેઃ
અંતે તો સવાલ એ છે કે આપણા વિઝનના અમલીકરણ માટે આપણે સજ્જ છીએ? દુનિયાભરમાં જેની ચર્ચા હોય એવા કાર્યક્રમનું આયોજન સિસ્ટમો ઠપ થયા વિના ન થઈ શકે? આપણા મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવના ‘વૉર-રૂમે’ સમિટના બાકીના દિવસો સાચવ્યા પણ પ્રતિષ્ઠા વૉર-રૂમથી નથી બનતી. ખરી પ્રતિષ્ઠા વ્યવસ્થાશક્તિમાં હોય છે જે દબાણ હેઠળ ભાંગી ન પડે, એવા વચનોમાં હોય છે જેને વાસ્તવિકતા સાથે મેળ હોય. આપણે કહીએ કંઇ અને કરીએ કંઇ તો એમાં તો આપણી જ છાપ ખરાબ પડે. ઇરાદો ખરાબ નહોતો પણ વધુ પડતો આત્મવિશ્વાસ આપણને નડી ગયો એમ કહી શકાય. આ સમિટમા જે થયું એ ભૂલો નથી, એક અરીસો છે જે આપણી સજ્જતા સામે સવાલ કરે છે. આપણી ‘AI મોમેન્ટ’ સાચી છે, પણ આ ક્ષણને ઝડપીને સડસડાટ આગળ વધવા આપણે તૈયાર છીએ? સમિટને પગલે આપણે આ જ સવાલનો જવાબ શોધવાનો છે, તે જ આપણી ખરી કસોટી છે.
પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 22 ફેબ્રુઆરી 2026
