વિવેચકોએ અન્યાય કર્યો તે ગાયા કરવાનો અર્થ નથી. એ વિવેચકોમાંના અત્યારે ઘણા નથી અથવા નિષ્ક્રિય છે, પણ તે પછી પણ વિવેચકોની પેઢીઓ આવી. એ લોકોએ શું કર્યું? એમાંના મોટે ભાગનાઓએ પીએચ.ડી મેળવીને અધ્યાપનમાં ગોઠવાઈને સલામત જિંદગી સ્વીકારી લીધી. સલામતી મળતાં પિરિયડ લેવા સિવાય વિવેચનની ચિંતા અપવાદરૂપે જ કરવાની રહી. જે સર્જકો હતા એમણે લખવા સિવાય બીજી ચિંતા કરી નહીં. એમને રસ, ઉપલક પ્રશંસાથી વધારે હતો નહીં. સર્જનનાં પણ ધોરણો બદલાયાં છે. કશુંક, સારું, જુદું થવાના અણસાર પણ મળે છે, પણ ગંભીરતાને અભાવે, અભ્યાસના અભાવે ઝાઝા ટકતા નથી.

બીજી તરફ થોડા કહેવાતા વિવેચકોએ પૈસા લઈને કે પૈસા વગર પ્રશંસામૂલક પ્રસ્તાવનાઓથી સંતોષ માન્યો છે. અત્યારે વિવેચન લગભગ મરવા પડ્યું છે. મોટે ભાગનાને હવે લાઈકસથી, કોમેન્ટસથી ચાલી જાય છે એટલે તટસ્થ, સૈદ્ધાંતિક વિવેચનાનો ખાસ ખપ જ કોઈને નથી. આજની આખેઆખી પેઢી સત્યથી વિમુખ છે ને ધંધો કરી ખાનારી છે. કેટલાક ગંભીરતાથી આજે પણ સર્જન, વિવેચનમાં પ્રવૃત્ત છે, પણ એની ટકાવારી ખૂબ ઓછી છે ને કદાચ એમની હવે જરૂર પણ નથી. ખાસ કૈં કર્યા વગર બધું જ મળી જાય એની ફિરાકમાં જ ઘણા રહે છે.

હવે કવિતા કૂટનારા કવિઓ છે એને ગાઈ નાખનારા ભોળા ગાયકો, સંગીતકારો છે. આસ્વાદ કરાવનારી બેસ્વાદ કોલમો છે ને માઇક્રોનો જમાનો છે એટલે વાર્તા, નવલકથા, નાટકો, નિબંધોમાં રસ જ કોને છે? જેને રસ હોય તે ખૂણે બેસીને લખે છે અથવા તો ખૂણો પાળે છે. એ સારું છે કે ખરાબ તે નથી ખબર, પણ અગાઉ ન હતી એવી દંભી સર્જક પેઢીમાં આપણે જીવીએ છીએ. આ બધું અગાઉ પણ હતું, પણ જે અપવાદોમાં હતું તે હવે નિયમોમાં ને મોટા પ્રમાણમાં છે. આ સમય ખસે એવું અત્યારે તો લાગતું નથી. જે સાહિત્યને ગંભીરતાથી ને અભ્યાસથી હાથમાં લે છે એ પોતાના પર ભરોસો રાખીને લખતા રહે તો ય ઘણું છે, બને કે એમને ભવિષ્યમાં મરણોત્તર વિવેચન મળે. અફસોસ સિવાય કોઈ સિલક જ બચી નથી ત્યાં કરવાનું શું?

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

= = = = ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યમાં રવીન્દ્રનાથને ઉપલબ્ધ કરાવવાના જે કંઈ પ્રયાસો થયા છે તેમાં 'રવીન્દ્ર દર્શન' ગુટકાએ અને સંલગ્ન ‘વિશ્વમાનવે’ પણ પાયાનાં પૂરણ કર્યાં હતાં = = = =

= = = = રવીન્દ્રસૃષ્ટિમાં નારી એના પ્રકૃતિગત સ્વરૂપે વ્યક્ત થઈ છે. મનુષ્યજીવનના એક દુર્નિવાર અને અવિનાભાવી ઘટક તરીકે નારીનું જે મૂલ્ય છે, તેને પોતાની સર્જકતાના દ્રાવણમાં ઑગાળીને એમણે નવેસરથી અજવાળી આપ્યું છે = = = =

ચાલો, રવીન્દ્રનાથ પાસે જઈએ, આજે એમનો જન્મદિવસ છે.

છેલ્લા દોઢ-બે માસથી સ્વાભાવિકપણે જ આપણે ભગવાનને બહુ યાદ કરીએ છીએ. ભગવાને મોકલેલા કોરાના વિશે એને-ને-એને શું કામ પૂછવું? પૂછવું તો શી રીતે પૂછવું? કેમ કે એનું સરનામું કોઈ પાસે નથી. ભગવાનના દૂતો જો કોઈ હોય તો એમને પૂછી શકાય. પણ એ ય મહિમાવન્તો ક્યાં છે આપણા નસીબે, આપણી વચ્ચે?

રવીન્દ્રનાથે એમના ‘પ્રશ્ન’ નામના એક કાવ્યમાં ભગવાનને ઠીક પ્રકારનો ઠપકો આપ્યો છે. એટલું જ નહીં, દેવદૂતોને પાછા વળાવ્યા છે.

કેમ કે, કવિએ અને એમના આ કાવ્યનાયકે જોયું છે ને કાવ્યમાં કહ્યું પણ છે કે આ સંસારમાં અસહાય વ્યક્તિઓ પર પ્રહારો થયા છે, હિંસાઓ થઈ છે. જોયું છે ને કહ્યું છે કે પ્રતિકારહીન પ્રબળ અપરાધી સામે ન્યાયની વાણી મૂંગી મૂંગી રડતી રહેતી હોય છે. જોયું છે ને કહ્યું છે કે ઘોર યાતનાને કારણે તરુણ બાળક પાગલ બની ગયું હોય ને પથ્થરે માથું કૂટી મરી ગયું હોય.

આમ, હિંસા અન્યાય અને યાતનાની વાતે નાયકનો કણ્ઠ રુદ્ધ છે. વાંસળી એની ગીતવિહોણી છે. એણે ભગવાનને પૂછ્યું છે : જેણે વાયુ તારો બનાવ્યો ઝૅરી, હોલવ્યો તારો દીવો, કરી છે તેં શું ક્ષમા એમને, વર્ષાવ્યો છે પ્રેમ-ઝરો? : એટલે નાયકે ભગવાનને કહી દીધું કે –

ભગવાન ! યુગે યુગે તેં વારંવાર પાઠવ્યા તારા દૂત
દયાહીન આ સંસારે
ઉપદેશ દઈ ગયા એ સૌ : ‘સૌને ક્ષમા કરો’.
કહી ગયા : ‘સૌ પર પ્રેમ રાખો, ધોઈ નાખો અંતર-દ્વેષ-વિષ’.
પૂજનીય એ સૌ, સ્મરણીય બધા યે
તો યે બ્હારને દ્વારેથી
આજે દુર્દિને પાછા વળાવ્યા મેં એમને
કરીને વ્યર્થ નમસ્કાર.

કોરોનાની પ્રબળતા અને રાજસત્તા જેવાં માનવીય તન્ત્રોની નિર્બળતા વચ્ચે આ મુશ્કેલ સમયમાં કશા પરિણામે નહીં પ્હૉંચાડનારો જ્યારે ગજગ્રાહ સંભવ્યો છે, ત્યારે માનવજાત અસમંજસમાં પડી ગઈ છે કે કયા ભગવાનને કે તેના કયા દૂતને શું કહેવું અને કહેવું તો કેવી રીતે કહેવું …

જો કે આજે ચિત્તમાં મારા રવીન્દ્રસૃષ્ટિના મારી કારકિર્દીમાં થયેલા પ્રવેશ અને તે પછીના અનુબન્ધનાં કેટલાંક સ્મરણો ઊભર્યાં છે. મારે એની વાતો અહીં ખાસ ઉમેરવી છે.

૧૯૬૧, રવીન્દ્રનાથનું જન્મશતાબ્દી વર્ષ. હું જુનિયર બી.એ.માં હતો. કૉલેજમાં ત્રિ-દિવસીય રવીન્દ્રોત્સવ યોજાયેલો. એમાં રવીન્દ્ર-સંગીત અને તેમાં કાવ્યગાનનો કાર્યક્રમ પણ હતો. ત્યારે હું ઠીક ઠીક સારું ગાઈ શકતો’તો. અમે ચારપાંચ જણાં રવીન્દ્રનાથનાં જુદાં જુદાં ગીત ગાતાં’તાં પણ એક જે ખૂબ યાદ રહી ગયું છે, તેના બોલ છે – બાદલ મેઘે બાદલ બાજે …

અમે ગાતાં હતાં બાદલ મેઘે .. અને બરાબર એ જ વખતે બન્યું એવું કે આખી સભા કૉલેજની બારીઓ બહારના આકાશે જોવા લાગી. સૌએ જોયું તો ઘનશ્યામ વાદળ ગગડેલાં ને જોતજોતાંમાં જોરદાર વરસાદ શરૂ થયેલો. જૂન-જુલાઈના એ સમયે અમારા ગાયને જ જાણે વર્ષાઋતુને ધરતી પર બોલાવી લીધેલી … એ (સાંજ અને) રાત મારા માટે કેટલીક સુખદ રાતોમાંની એક છે.

એ જ વર્ષમાં, ભોગીલાલ ગાંધીએ એમના ‘વિશ્વમાનવ’ સામયિકનો ‘રવીન્દ્ર દર્શન’ નામે વિશેષાંક પ્રકાશિત કરેલો. અંકનું ક્રાઉન સાઈઝમાં પુસ્તક પણ કર્યું હતું. એના પહેલા જ મુખપૃષ્ઠ પર છાપેલું – ‘કિંમત રૂપીઆ આઠ’. ૫૪૬ પૃષ્ઠનું એ પુસ્તક ત્યારે પણ મને બહુ જ સસ્તું લાગેલું. હું અને રશ્મીતા એને વ્હાલમાં ‘ગુટકો’ કહેતાં …

બાદલ મેઘે બાદલ બાજે-ની ધૂન તે દિવસથી મનમાં રમ્યા કરતી’તી, તે મને લગની લાગેલી કે બંગાળી શીખું, શીખું જ … પુસ્તકો લાવીને પ્રયાસ ચાલુ કરેલો, પણ વ્યર્થ ! મેં રશ્મીતાને કહેલું – તું બંગાળી શીખી લે. એને ગમેલું અને મને યાદ છે, કૅમ્પસના ઘરેથી બસમાં એ ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં શરૂ થયેલા બંગાળીના ક્લાસમાં પ્રેમથી શીખવા જતી. પણ દીકરાઓની કારકિર્દીના ઘડતર કાજે એણે જેમ પીઍચ.ડી. પૂરું કરવાનું જતું કર્યું એમ બંગાળી શીખવાનું પણ સાવ જ છોડી દીધું …

મારું બધું કામ એ ગુટકાથી નભી જતું. પણ હું જીવ વાર્તાનો હોઈશ તે સૌ પહેલો પૂરી ગમ્ભીરતાતી રવીન્દ્રનાથની ટૂંકીવાર્તાઓમાં પરોવાયો. મેં લેખ પણ કર્યો, ‘રવીન્દ્ર-નવલિકા’. મને રવીન્દ્ર-ચન્દ્રક પણ અપાયો. પંચધાતુના ચન્દ્રક પર રવીન્દ્રનાથની છબિ ઉપસાવી છે. મને અપાયેલા ચન્દ્રકોમાં સર્વથા સુન્દર એ સ્તો છે !

પણ મારો રવીન્દ્રપ્રેમ વિકસ્યો તે ગુરુ સુરેશ જોષીના કારણે. એમને વાંચું તેમ રવીન્દ્રનાથને પણ વાંચું. ગુરુ પર ‘ટાગોરવેડા’-નો આક્ષેપ થયો છતાં હંમેશાં લાગ્યું કે ના, સુરેશભાઈ સંસ્કૃત શિષ્ટ સાહિત્ય અને સમગ્ર ભારતીય પરમ્પરાથી સાવધાનપણે પ્રભાવિત છે, રવીન્દ્રનાથથી પણ, તે છતાં, સુરેશભાઈ સુરેશભાઈ છે. ભોગીલાલ ગાંધી-સમ્પાદિત એ ગુટકામાં લેખકો અને અનુવાદકોમાં ભોગીભાઈ ઉપરાન્ત ઉમાશંકર જોશી, સુન્દરમ્, સુરેશ જોષી, ગુલામ મોહમ્મદ શેખ, અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ, જયંતિલાલ આચાર્ય, કે.જી. સુબ્રહ્મણ્યન્, નગીનદાસ પારેખ, નારાયણ દેસાઈ, રમણલાલ સોની અને સુભદ્રા ગાંધી તો છે જ પણ સુરેશભાઈનાં લેખનો-અનુવાદો એમાં સર્વાધિક છે.

હજી હમણાં, ૨૦૧૯માં, વિપુલ કલ્યાણી અને તેમના પરિવારના આર્થિક સહયોગથી અને ગુજરાતી લૅક્સિકનના વ્યવસ્થાતન્ત્રની મદદથી ‘વિશ્વમાનવ’ સમગ્રની પ્રકાશ ન. શાહના સમ્પાદન હેઠળ, ડિજિટલ આવૃત્તિ પ્રકાશિત થઈ છે, એમાં આ વ્હાલો ગુટકો પણ સમાવિષ્ટ છે. ‘નિરીક્ષક’-માં પ્રકાશભાઈએ એ વિશે ઉપકારકપણે દીર્ઘ એવો લેખ પણ કરેલો.

મારે ખાસ કહેવું છે કે ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યમાં રવીન્દ્રનાથને ઉપલબ્ધ કરાવવાના જે કંઈ પ્રયાસો થયા છે તેમાં આ ગુટકાએ અને સંલગ્ન ‘વિશ્વમાનવે’ પણ પાયાનાં પૂરણ કર્યાં હતાં.

કઈ સાલ તે યાદ નથી. પણ મુમ્બઈ, ચર્ચગેટ પરની ઈન્ડિયન મર્ચન્ટ ચૅમ્બર, તેના હૉલમાં, કાલિદાસ શેક્સપીયર અને રવીન્દ્રનાથ સંદર્ભે એક ત્રિ-દિવસીય પરિસંવાદ થયેલો. એમાં મેં ‘રવીન્દ્રસૃષ્ટિમાં નારી’ વિષયે વ્યાખ્યાન આપેલું. ત્યારે બધો સમય રવીન્દ્રનાથની નવલકથાઓ સિવાયનું કશું જ વાંચેલું નહીં. વ્યાખ્યાનમાં મેં એ સૂરને સ્થિર કરેલો કે રવીન્દ્રસૃષ્ટિમાં નારી એના પ્રકૃતિગત સ્વરૂપે વ્યક્ત થઈ છે. મનુષ્યજીવનના એક દુર્નિવાર અને અવિનાભાવી ઘટક તરીકે નારીનું જે મૂલ્ય છે, તેને પોતાની સર્જકતાના દ્રાવણમાં ઑગાળીને એમણે નવેસરથી અજવાળી આપ્યું છે.

વ્યાખ્યાનમાં મેં દર્શાવેલું કે એમની સૃષ્ટિમાં નારીનાં મને ચાર સ્વરૂપો જોવા મળ્યાં છે : પ્રિયા કે પ્રેયસી સ્વરૂપ : ’ચૉખેર બાલિ’-ની વિનોદિની. ‘ઘરે-બાહિરે’-ની વિમલા. બીજું સતી-લક્ષ્મી સ્વરૂપ. તે પ્રિયા પ્રેયસી પત્ની કે માતા હોઈ શકે. એમનાં મોટા ભાગનાં નારી-પાત્રો સતી-લક્ષ્મીનો સંસ્કાર ધરાવતાં હોય છે પણ પછી ઘણાંમાં એ સંસ્કાર છિન્ન થઈને લુપ્ત થઈ જાય છે. આ સ્વરૂપની ઉત્ફુલ્લ રમણા તો જોગાજોગ’-ની કુમુદિનીમાં અનુભવાય છે. ત્રીજું છે, ભગવતી-અમ્બા સ્વરૂપ. લગભગ બધી રચનાઓમાં માતાઓ લગભગ આ સ્વરૂપે છે, પણ ’ગોરા’-ની આનન્દમયી તો એવી વિશુદ્ધ માતા છે. પોતે નહીં જણેલાં એવાં ગોરા-વિનયને કે સુચરિતા-લલિતાને એ, અનર્ગળ વાત્સલ્ય અને પ્રેમ બહુ સહજ ભાવે અર્પી શકી છે. ચૉથું છે, આધુનિકા સ્વરૂપ. નવ યુગનો સીધો પ્રભાવ ‘ગોરા’-ની વરદા સુન્દરી પર છે. જો કે, કવિ આધુનિક પ્રભાવોનું નારીમાં જે સુગઠિત સ્વરૂપ ઝંખતા હતા તેનું ઉત્તમ પ્રતીક તો સુચરિતા જ છે. વ્યાખ્યાનનું મેં લેખરૂપે મારા પુસ્તક ‘કથાપદ’-માં પ્રકાશન કર્યું છે. એ લેખ ૩૨ પેજનો છે એટલું એમાં પ્રવેશતાં પહેલાં ધ્યાનમાં રાખવું.

કોરોનાવાયરસને કારણે સંખ્યાબંધ મૉત જે થયાં છે એ સ્ત્રી-પુરુષોમાં, કહેવાય છે કે, પુરુષોની સંખ્યા મોટી છે. એ કારણે, એટલે કે એ નર્યા દુ:ખદ કરુણ અકસ્માતે, વિધવા થયેલી સ્ત્રીઓમાં નારીનાં આ બધાં જ સ્વરૂપો હશે એમ માનવું જરાયે ખોટું નથી – કોઈ કોઈની પ્રિયા કે પ્રેયસી હશે – કોઈ કોઈની સતી-લક્ષ્મી હશે – કોઈ કોઈની ભગવતી-અમ્બા કે કોઇ કોઈની આધુનિકા હશે … એ સૌ માટે જેટલી દિલસોજી વ્યક્ત કરીએ એટલી ઓછી છે ….

(May 7, 2020 : Ahmedabad)

‘નોળવેલની મહેક’ ચોપાસ ફેલાય છે. દક્ષિણ, મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ સઘળેથી પરિષદની આ પહેલને જે શક્તિભર્યો પ્રતિસાદ અને સહકાર મળ્યો છે, એ જ એની ખરી તાકાત છે. સહુનો સહયોગ એ જ આ પ્રવૃત્તિએ પ્રસ્તુત કરવાનું વિષપ્રતિકારક ઔષધ છે. વિદેશોમાં વસતા ગુજરાતી સર્જકો-ભાવકોને પણ આ પરિષદની આ અભિનવ અગાસી સુધી આવી પહોંચવામાં કોઈ અવરોધ ન નડ્યો, એ વાતની સાખ આ અનોખા કાર્યક્રમની એપ્રિલ ૩0ની આ આવૃત્તિ, બીજી આવૃત્તિમાં વાંચવા મળતા લખાણો પૂરે છે. કેટકેટલા આશાસ્પદ યુવાસ્વરો અનેક જગ્યાએથી આવી આ ‘વર્ચ્યુઅલ મીટિન્ગ પ્લેસ’ આ ‘પ્રતીયમાન મિલન સ્થળ’માં એકત્ર થયા છે ! સાથે જ, દશકોથી જારી એવા પોતાના ઉત્તમ સર્જન-વિવેચનથી શોભતા એવા કેટલાક મહત્ત્વના ગુજરાતી સર્જકો-વિવેચકો-નાટ્યકર્મીઓ અહીં સામેલ થયા છે. અને અન્ય કલાઓના, ચિત્ર અને છબિકલાના, વિખ્યાત કલાકારો પણ. એ સહુ સામેલ થયા, એનો આનંદ છે. ‘નોળવેલ’ની કર્મઠ અને દ્રઢસંકલ્પ ટીમ સહુના સતત સંપર્કમાં રહે છે અને અહીં એમનું સ્વાગત કરે છે.

‘નોળવેલ’ એમ જ ઊગતી નથી. પરિષદની માટી તો ગોવર્ધનરામ અને રણજીતરામે, મુનશી અને ઉમાશંકરે, નારાયણભાઈ અને નિરંજનભાઈએ, સહુ સાથીઓએ સહિયારી ખેતી કરીને કેળવેલી માટી છે – ગાંધીના અંતેવાસમાં નોળવેલ ખીલવવાનો કીમિયો શીખેલી પરિષદની આ માટી છે. આપણે યે માટી થઈએ – વિષધર-ફુત્કાર સામે પૂર્ણપણે નિર્ભય.

યુવાચેતના, વિકૃત કરી નખાયેલી ન હોય તો, સ્વભાવે નિર્ભય હોય છે. એ નિર્ભયતાનું જતન કરવાનું છે. નિર્ભય, નિસ્વાર્થ, શોધક, સ્વાયત્ત સર્જકતાનું. યુવાસ્વર જ તો પરિષદની પોતાની આવતી કાલ છે. એ સંદર્ભે, મને ત્રણ સ્મરણો, છેલ્લાં ત્રણ વરસોના પટમાં પથરાયેલાં, યાદ આવે છેઃ સિકંદરાબાદમાં મળેલા ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અધિવેશનમાં, ૨૦૧૭ના ડિસેમ્બરમાં, ગુજરાત-ભારતભરમાંથી આવેલા યુવા પ્રતિનિધિઓએ જે રીતે સભાગારમાં પહેલી હરોળમાં પોતાનું સ્થાન લીધું હતું, મારી વિનંતીથી, એ આ ત્રણમાંનો પ્રસંગ. સાથે જ સૂરતના જ્ઞાનસત્રમાં, ૨૦૧૯ના આરંભે અને પાલનપુરના જ્ઞાનસત્રમાં ૨૦૧૯ની આખરે, વિશિષ્ટ યુવામંચો પર તેજસ્વી યુવાસ્વરો રજૂ થયા હતા અને એને વિવેચનપૂર્વક સાંભળવા માટે ગુજરાતી સાહિત્યના ઉત્તમ વિવેચકો, સંપાદકો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, એનું પણ આનંદસ્મરણ થાય છે. એ ઉપરાન્ત, ત્રીજું સ્મરણ તે ૨૦૧૯ના નવેમ્બરથી પરિષદની અગાસીમાં તેમ જ સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીના પ્રાંગણમાં ચુનંદા યુવાસ્વરોને સાંભળવા માટે પરિષદે સાહિત્ય કૃતિઓના આસ્વાદ અને વિવેચન માટે ગુજરાતના કેટલાક ઉત્તમોત્તમ લેખકો, વિવેચકો, સંપાદકો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, એ પ્રસંગોનું. એક લાંબી સાહસ સફર છે. અટકવાની નથી.

તત્કાળ પ્રસિદ્ધિ અને ફરમાસુ માલ વેચી મળતાં ઝાઝાં નાણાં, એ બેને રવાડે યુવા લેખકોને ચઢાવતાં અનેક આયોજનો સામે યુવા લેખકોનું સાચું જતન કરવું, એ કામ પરિષદ કરે છે. આજે જેને ‘ક્રિટિકલ રીડિન્ગ’, ‘ક્રિટિકલ ડિસ્કોર્સ’, ‘સર્ક્યુલેશન ઓફ ટેક્સ્ટ’ જેવા (કોઈને તરત ન સમજાય એવા) નામે ઓળખવામાં આવે છે, એને આપણા આદ્ય વિવેચક, નર્મદ-મિત્ર નવલરામ પંડ્યા ‘આનંદની ઉજાણી’ એવા સરલ છતાં અર્થસમૃદ્ધ નામે ઓળખાવતા. એ વિશે જે અજાણ્યા (થતા) હોય, એમને શું કહેવું? ‘લોક ડાઉન’ અંગે પણ એવી જ નુકતેચીની દેશવિદેશે કેટલાકો કરે છે, એ પણ અહીં યાદ આવે.

ન હિ કલ્યાણકૃત્ કશ્ચિત્ દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ, એ વચન સાચું છે, ગમે તે સર્પ ગમે તેવા ફુંફાડા મારે, આપણી આ નોળવેલ એ ઝેર ઉતારવા સક્ષમ છે, આપણે આ મહામારી સામેની આપણી સંયમપૂર્ણ, સર્જનાત્મક અને અણનમતાયુક્ય લડત જારી રાખીએ. ‘કાવ્યમ્ શિવેતર ક્ષતયે’ પણ હોય છે, શિવથી ઇતર, અશિવ, ઇવિલ સામે પ્રજાનું અને વ્યક્તિનું રક્ષણ કરે છે. સાહિત્યની પોતાની અજોડ રીતે ‘સદ્ય પરનિવૃત્તયે’ હંમેશાં પ્રવૃત્ત રહે છે. ‘ભયાનક’ સામે સાહિત્ય આંખમીચામણાં કરવા નથી કહેતું. મૃત્યુની આંખમાં આંખ પરોવી કવિતા સસ્મિત કહી શકે છે ‘ડેથ, બી નોટ પ્રાઉડ’. શોકનો શ્લોક કરી શકતી ભારતીય કવિતાના કાવ્યકૌવતની ઓળખ આ કપરા કાળમાં આપણે ગુમાવી ન બેસીએ, એ શુભેચ્છા.

e.mail : sitanshuy@gmail.com