PROFILE

મારે ત્યાં પાણી ખૂટી ગયું તો તમારા વિસ્તારમાંથી લઇશ, તમારે ત્યાં પાણી ખૂટી જશે તો પાડોશીને ત્યાંથી લઈ આવીશું. આમ કેટલા દિવસ દોડાદોડ કરતાં રહીશું? એના બદલે, આવો અનુપમ મિશ્રાને મળીએ-સમજીએ. 19મી ડિસેમ્બર 2016ના રોજ તેમણે ચિરવિદાય લીધી, તે નિમિત્તે તેમને યાદ કરીએ.

દિવસો-દિવસ પાણીની સમસ્યા વિકરાળ થતી જાય છે, અને મા ધરતીના સંસ્કારો નેવે મૂકી સવાયો થવા મથતા હોશિયાર દીકરા ‘વિકાસ’નું ગાંડપણ વધતું જાય છે. આ અંગે હવે સમગ્ર વિશ્વ ધીરે-ધીરે આળસ મરડી બેઠું થઈ રહ્યુ છે, પણ તે અંગે ચેતવણીની રેખા તો દાયકાઓ પૂર્વે અનુપમજી દોરતા ગયા – જ્યારે “પર્યાવરણ”, “એનવાયરમેંટ” , “રેનવોટર હારવેસ્ટિંગ” જેવા આજના ફેશનેબલ શબ્દો ભાગ્યે જ વપરાશમાં લેવાતા ત્યારે. પર્યાવરણીય પત્રકારત્વનો કદાય પ્રારંભ જ તેમણે કરેલો, સિત્તેરના દાયકામાં, “આજ ભી ખરે હૈં તાલાબ”, “રાજસ્થાન કી રજત બુંદે” અને અન્ય કોપીરાઈટ-મુક્ત પુસ્તકોથી  જેમાં તેમણે પાણીની સમસ્યાનો સામનો કરવા ગ્રામજનોએ આધુનિક યંત્રસંસ્કૃતિના  બદલે પરંપરાગત ઉપાયો કેવી રીતે અમલમાં મૂક્યા તેનું મૌલિક સંશોધન દુનિયા સામે રજૂ કર્યું. એક ડગલું આગળ વધીને કહીએ તો, આજના સમયમાં આપણી સમસ્યાઓ બાબતે ગાંધીવિચાર કેવી રીતે લાગુ પાડી શકાય તેનો દાખલો અનુપમજીએ રજૂ કર્યો. આ કામ તેમણે માત્ર પુસ્તકો વાંચીને અને પુસ્તકો લખીને કર્યું હોત તો તેની આટલી અસર ના પડી હોત. તેઓ ખાસ કરીને રાજસ્થાનનાં ગામડાંમાં, ફરીફરીને, જૂની પેઢી સાથે વાતચીત કરીને, જળસંગ્રહની જૂની વ્યવસ્થાઓનો સ્થળ પર અભ્યાસ કરીને લખતા. તેમના નિધન પછી સ્મૃતિસભામાં જેટલા અંગ્રેજીભાષી નિષ્ણાતો આવ્યા તેટલા જ રાજસ્થાનના ગ્રામજનો પણ આવ્યા, અને અનુપમજીએ બંધાવેલા તળાવોએ વર્ષો પછી પણ તેમની જમીન કેવી લીલીછમ રાખી છે, તેના ફોટા બતાવ્યા. દાયકાઓ પહેલાં, કારમાં નહિ પણ એસ.ટી. બસમાં બેસીને અમારા ગામમાં આવીને ભરઉનાળે અનુપમજીએ કેવાં જળસંગ્રહો કરાવ્યાં તે વાત આજે પ્રૌઢાવસ્થામાં પહોંચેલા ગ્રામજનોએ યાદ કરી ત્યારે તેમના એકલાની જ આંખમાં ઝળહળિયાં નહોતાં.

આજે દિલ્હીવાસી તરીકે હું જ્યારે ડગલે ને પગલે ચોખ્ખાં હવા-પાણી માટે ફાંફા મારું છું, ત્યારે મારા હૃદયમાં અનુપમજીની છબી વિશાળ થતી જાય છે.

મિટ્ટી બચાઓ આંદોલન, જયપ્રકાશ નારાયણ આંદોલન કે ચંબલના ડાકુઓ સાથે કામ પાર પાડતા અનુપમજી કે ધર્મપાલના અભ્યાસી અનુપમજી વિષે ઘણું લખાયું છે. પ્રસિદ્ધ હિન્દી કવિ (અને સંપૂર્ણ ગાંધી વાંગ્મયના સંપાદક) ભવાની પ્રસાદ મિશ્રના દીકરા અનુપમજીના સરળ, મૃદુ, પ્રસન્ન વ્યક્તિત્વ વિષે પણ ઘણું લખાયું છે. એ વિષે વધુ વાતમાં નહીં જતાં હું માત્ર પાણી વિષે વાત કરીશ.

એક તરફ લાતુરમાં દુકાળ હતો ત્યારે બીજી તરફ સાવ નજીવો વરસાદ મેળવતા જેસલમેરના રણપ્રદેશની પ્રજાને પાણીની કોઈ સમસ્યા નહોતી. તેનું રહસ્ય ભણેલી નહીં પણ ગણેલી એવી પારંપારિક ઊંડી સૂઝબૂઝથી કસાયેલી રાજસ્થાનની ગ્રામ્ય જનતા પાસેથી પામીને ઘડીમાં પાણી માટે તરફડતી તો ઘડીમાં પૂરમાં ડૂબતી સ્માર્ટસિટીની બંધિયાર વ્યાખ્યામાં રમતી પ્રજા સમક્ષ અનુપમજી રજૂ કરે છે. તેની પાછળનો તેમનો ઉદેશ એક માત્ર કે પાણીના અભાવે માનવજીવન સમાપ્ત ના થાય. તેમણે જીવનનાં છેલ્લા દાયકાઓમાં પાણી અંગે વિવિધ પ્રસંગોએ કે અખબારી મુલાકાતોમાં જે અગત્યની વાતો કરી, તે મારી સમજ મુજબ આપની સમક્ષ રજૂ કરું છું.

અંગ્રેજો જ્યારે આપણાં દેશમાં આવ્યા તે વખતે હજારો નાનાં-મોટાં તળાવ હતા, વિશાળ સરોવરો હતાં. માત્ર દિલ્હીમાં જ 800 તળાવ હતા. આજે રાજધાનીમાં તેમાનાં પાંચેક બચ્યાં છે. પ્રકૃતિ દર વર્ષે પાણી આપે છે, તેને કાશ્મીરથી લઈને કન્યાકુમારી સુધીનો સમાજ આબોહવા, જમીન, વર્ષાના વૈવિધ્ય મુજબ પોતાની અનોખી પારંપારિક કળાથી સંઘરતો. પેઢી દર પેઢી એ જ્ઞાન સોંપાતું જતું. દુકાળ તો એ દિવસોમાં પણ પડતો, પૂર પણ આવતું, પરંતુ સમાજની સૂઝબુઝને કારણે દુરાગ્રહી ચોમાસુ કશું બગાડી શકતું નહોતું. લોકોનું જીવન સહજતાથી ચાલતું.

જ્યારે અંગ્રેજો ભારત પર રાજ કરતા થયા ત્યારે પાણી અંગે શાસકના ખ્યાલ બદલાયા. અંગ્રેજી શાસનને પ્રતાપે રાજા અને પ્રજા બંને ધીરે-ધીરે તળાવ પ્રત્યે બેદરકારી દાખવતાં થયાં. તળાવો નષ્ટ થતાં ગયાં. પહેલાં ફસલની પસંદગી પણ પર્યાવરણને આધારે થતી. આજે પંજાબ કે જ્યાં સૌથી વધારે કૃષિ વિદ્યાલય છે ત્યાં પારંપારિક ફસલ મકાઇ-સરસવનું સ્થાન ઘઉં-ચોખાએ લીધું છે. ત્રેવડ પ્રમાણે પાકની પસંદગી થતી નથી. રાજસ્થાનમાં પાંચસો વર્ષ પહેલાં પૂર્વજોએ નિર્ણય લીધો હતો કે ખેતીવાડી નહીં પણ પશુપાલન કરીશું, તો જ સૌને જરૂરિયાત જેટલું પાણી મળશે અને ટકાશે. જેસલમેરના રણવિસ્તારમાં ન તો કોઈ પંચવર્ષીય યોજના બની કે ન તો કોઈ સરકાર કે એન.જી.ઓ.એ ત્યાં રોકાણ કર્યું. આપબળે (એન્જીનિયરિંગ ડિગ્રીના જોરે નહીં પણ પારંપારિક જ્ઞાનના જોરે) તેમણે માર્ગ કર્યો છે.

આ બાજુ આપણાં ‘વિકાસ’ ભાઈએ ગણતરી માંડી કે પાણીની કોઈ કિમ્મત નથી, કિમ્મત તો જમીનની છે, અને તેણે તે પાણીની જગ્યા સાફ કરીને દુકાનો બનાવી, મકાનો બનાવ્યાં, સ્ટેડિયમ બનાવ્યાં. મોલ-એરપોર્ટ બનાવ્યાં, તળાવ ના રહેવાં દીધાં. અત્યારે દિલ્હીમાં એટલી જ વર્ષા થાય છે જેટલી પહેલા થતી હતી. પણ પાણી જે તળાવોમાં સંઘરાતું તે રહ્યાં નથી. તો પાણી જાય તો ક્યાં જાય? માટે પૂર આવે છે. વખતસર જાગીશું નહીં તો ચોમાસું માત્ર બસ અડ્ડા જ નહીં પણ હવાઈ અડ્ડા પણ ડૂબાડશે.

આજે ચોવીસ કલાકની વીજળી થતાં એક બટન દબાવતાં જ પાણી મળે છે, માટે આપણે ઘણું પાણી વેડફી નાખીએ છીએ. કૂવામાંથી પાણી ખેંચતાં હાથ કસાતાં અને આપણે જરૂરિયાત જેટલું જ પાણી લેતાં.

નવી આકાર લેતી આઇ.આઇ.ટી. માટે જ્યારે જોધપુર નગરપાલિકાએ પાણી માટે હાથ જોડી દીધા. ત્યારે ૧૧૦૦ એકરની જમીન ધરાવતી આઇ.આઇ.ટી.એ કેમ્પસમાં ૩૦ તળાવ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો. અને હરિયાળી માટે ઘાસનાં વિશાળ મેદાનોને સ્થાને ખેતીનો વિકલ્પ અપનાવ્યો. વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો અમુક વર્ષો પહેલાં જ્યારે ખૂબ પાણી વાપરતા ફ્રેન્કફર્ટ હવાઈ અડ્ડા પાસે નગરપાલિકાએ વધારે કર ચૂકવવાની માંગણી કરી ત્યારે વિકલ્પરૂપે એરપોર્ટને રેનવોટર હારવેસ્ટિંગની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડી, પણ આજે તે પાણી માટે નગરપાલિકા પર આધારિત નથી.

લાતુરમાં રેલગાડીથી પાણી મોકલવામાં આવ્યું હતું, અમુક વર્ષ પહેલા ગુજરાતનાં તટીય વિસ્તારોમાં વહાણ વાટે પાણી પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. આજે દિલ્હીમાં ગુજરાતનું તે જ નેતૃત્વ શાસન કરે છે. વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત કે વાઈબ્રન્ટ ભારત બે કલાકમાં હવાઈ જહાજથી પાણી પહોંચાડી શકે છે. વિકાસની પરાકાષ્ઠાએ કદાચ બુલેટ ટ્રેનથી પણ પાણી પહોંચાડશે. મોટી નદીઓને બંધ બાંધીને જોડવાની યોજના છે, તે માટે ભૂગોળને નષ્ટ કરવી પડે અને ભૂગોળનો આપણે ક્યારે ય નાશ નહીં કરી શકીએ. જો ભારત આખાને એક જ નદીથી જોડવાની પ્રકૃતિની ઇચ્છા હોત તો હિમસાગર એક્સપ્રેસની જેમ કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી એક જ નદી વહેતી હોત.

હવે કેટલીક  અંગત વાત કર્યા વગર રહેવાતું નથી.

અનુપમજી એક સાદું, મોકળાશી વ્યક્તિત્વ. અનુપમજીને હું બાળપણથી ઓળખું. ઉનાળાના વેકેશનમાં મમ્મી-પપ્પા-ઋતા સાથે હિમાલય ફરવા જવાનું થાય ત્યારે રસ્તામાં દિલ્હી આવે જ. પ્રભાષકાકાનું ઘર અને અનુપમજીની ગાંધી શાંતિ પ્રતિષ્ઠાનની ઓફિસ. જૂની, નકામી, ચીંથરેહાલ,  જર્જરિત વસ્તુઓને ઘાટ આપીને અનોખી ઢબે સર્જાયેલુ તેમનું કલાત્મક ટેબલ. અમને બે બહેનોને મજા પડી જાય. આ થઈ પ્રાથમિક શાળાનાં વર્ષોની વાત. કોલેજનાં વર્ષોમાં અલપ-ઝલપ જ મળવાનું બન્યું. બીએસ.સી. પછી હું કમ્પ્યુટર સાયન્સની દુનિયામાં એવી તો ખોવાઈ ગઈ કે આસપાસના જગત સાથે કોઈ લેવા દેવા નહીં, બસ, માત્ર કોડિંગ જ ગમે.

પછી ૨૦૦૫માં કૈલાસ-માનસરોવર જતી વખતે દિલ્હી રોકાવાનું થયું, અને હું પ્રભાષકાકાના ઘરે પહોંચી. હું અને ઋતા બાલ્યાવસ્થામાં હતા ત્યારે બંને બહેનોથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ અનુપમજીએ કરેલાં વિધાનો વિશે ઉષાબહેન-પ્રભાષકાકાએ ઉમળકાથી ઘણી વાતો કરી હતી, તે વાતો મનોમન વાગોળતી, હવામાં ઊડતી પ્રભાષકાકાના નિર્માણવિહારના ઘરેથી વિકાસ માર્ગે ગાંધી શાંતિ પ્રતિષ્ઠાન પહોંચી. અનુપમજી તરત જ કેંટિનમાં લઈ ગયા. ખૂબ વાતો કરી. છૂટા પડતાં ખૂબ ભાવપૂર્વક એમણે પુસ્તક ‘આજ ભી ખરે હૈં તાલાબ’ અને તેના પોસ્ટકાર્ડ મારા હાથમાં મૂક્યાં. સોફ્ટવેરની (આઇસોલેટી) દુનિયામાં દટાઇ ગયેલી એકેન્દ્રિય એવી મારાથી તરત જ બોલાઈ ગયું, “મૈંને તો કભી હિન્દી પઢા હી નહીં.” તરત જ એમણે પુસ્તક મારા હાથમાંથી પરત લઈ લીધું. મેં કહ્યું, “અબ મૈ પઢ લૂંગી.” એમણે કહ્યું, “નહીં, કમ્પ્યુટર ચલા લેના.” પછી મારી બસ આવી ત્યાં સુધી આઇ.ટી.ઓ. પર ઊભા-ઊભા ઉષ્માભરી બીજી ઘણી વાતો કરી. એક નિર્દોષ સરળ સંતોષી બાળામાંથી સોફ્ટવેર નિષ્ણાત બનીને આસપાસના સમાજથી વિખૂટી પડી ગયેલી એવી પ્રકાશભાઈ-નયનાબહેનની દીકરીના વિકાસશીલ ઉત્તરો સાંભળી તેમના મનમાં શું છાપ પડી હશે તેની કલ્પના માત્ર આજે આકરી લાગે છે.

છતાં ય હંમેશની પેઠે આત્મીયતાથી ભરપૂર મોકળાશી મીઠાશનું સિંચન તો કર્યું જ હતું એ મુલાકાતે, એટલે જ પછીનાં વર્ષોમાં હું છૂટથી તેમની સાથે બાળસાહિત્યની અને શિક્ષણની કથળતી જતી સ્થિતિની ચર્ચા કરી શક્તી. છેલ્લે રાજઘાટની લોનમાં ચંપાના વૃક્ષ નીચે ઊભા-ઊભા બાળ સાહિત્યની વર્તમાન અવદશા વિષે (‘ચાચા ચૌધરી’ વગેરે) વાત કર્યાનું સ્મરણ થાય છે. પ્રભાષજીની યાદમાં દર વર્ષે ઉજવાતા પ્રસંગમાં આવીને પાછલી હરોળમાં ચૂપચાપ બેસી જતાં. એક મિત્રે એમની સાથેનો અનુભવ વાગોળતાં કહેલું કે, “ઘણી વાર મને ઈન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર પર મળી જતાં. હું એમને કાર ઓફર કરતો તો તે અસ્વીકાર કરતાં કહેતા, ના, ખાલી કાર પાછી આવે એ ના ચાલે, અને બસમાં બેસી જતાં. આજે દિલ્હીમાં પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટની વાત થવા માંડી છે. ઓડ-ઇવનના પ્રયોગ થયા. ત્યારે એમની જીવનશૈલી યાદ આવે.

આ એ જ અનુપમજી જેમણે 1980માં જ્યારે ભાગ્યે જ કોઈ “પર્યાવરણ” શબ્દનો ઉપયોગ કરતું ત્યારે પર્યાવરણ પર પુસ્તક લખ્યું. સમસ્યાના ઉકેલ માટે નહીં પણ એક જિજ્ઞાસાથી અનુપમજીએ પારંપારિક જ્ઞાન ગ્રહ્યું, આપણને ચેતવ્યા અને જમાનાથી આગળ વહી ગયા. તેઓ તેમના દીકરા શુભમને કહેતા કે વર્ગમાં કોઈ એક વિદ્યાર્થીનો તો છેલ્લો નંબર આવે જ ને! એ આપણે પણ હોઈએ તો વાંધો નહિ. એક પ્રસંગે મને અને આશિષને સહેજ ટપારતાં કહ્યું હતું કે, “તમે તો દીકરીને અત્યારથી તળાવની બધી વાત કરી દીધી, અમે તો શુભમને ક્યારે ય વાત કરી જ નહીં, એને રસ હશે તો એ જાણી લેશે.” આમાં વડીલભાવ નહોતો, પણ એક પિતા બીજા પિતા સાથે વાત કરી રહ્યાનો સમભાવ હતો. જોગાનુજોગ કૈલાસ-માનસરોવરથી પાછી ફરી ત્યારે આશિષની બદલી દિલ્હી થઈ ગયેલી, પછીનાં વર્ષો પશ્ચિમી દિલ્હીના દ્વારકામાં પાણી અને વીજળીની અછત સાથેના સંઘર્ષના વર્ષો એ ખરા અર્થમાં તો અનુપમજીને સમજવાનાં વર્ષો હતાં.

સૌજન્ય : રીતિબહેન શાહની ફેઈસબૂક દિવાલેથી સાભાર, 19 ડિસેમ્બર 2020

Category :- Profile

આમ આપણા રામ જ્યારે જ્યારે મુંબઈ પહોંચી જઈએ, ત્યારે ત્યારે સોનલ શુક્લને ત્યાં ધામા નાખીએ. મને જે રૂમ આપ​વામાં આવે, તે માટે કાયમી ધોરણે ‘સુઘોષની રૂમ છે.’ એવું કહેવામાં આવે. આમ​, મારી ઍન્ટ્રી અને સુઘોષની ઍક્ઝિટ ​- એવું વર્ષો સુધી ચાલેલું. મેં ક્યારે ય સુઘોષને જોયેલો નહોતો. ફક્ત એટલી જ માહિતી હતી કે સુઘોષ એ ઉત્કર્ષ અને સોનલબહેન એ બધાંનો કઝીન છે.

સુઘોષની બહેને એનાં કુટુંબનાં તમામ સભ્યોને સ્પોન્સર કરી, ગ્રીનકાર્ડ અપાવી અમેરિકા સ્થિર કર​વાનો નિર્ણય લીધેલો. એમાં આપણાં સુઘોષનો છેલ્લો વારો આવેલો. મુંબઈમાં ફિઝિકલ થૅરપિસ્ટ તરીકે બોમ્બે હૉસ્પિટલ જેવી જગ વિખ્યાત હૉસ્પિટલનું કામ ઠેબે ચડાવી, ભાઈ તો અમેરિકા પહોંચી ગયેલા!

એકાદ મોડી સાંજે આ ભાઈ સુઘોષનો ફોન આવ્યો કે: “હું સાન ફ્રાન્સિસ્કો પહોંચી ગયો છું.” મારા ખ્યાલથી ૧૯૮૪ કે ૧૯૮૫ની સાલ હશે. પછી ધીમે ધીમે રોજ ફોન આવ​વા લાગેલા. ભાઈ પોતે લોસ એન્જલસ મૂવ થઈ ગયેલા. પછી તો મહિનાઓ ને મહિનાઓ અમે ફોનમાં વાતો કરતાં કરતાં પાક્કા ભાઈબંધ થઈ ગયાં. એની સાથેની વાતો દ્વારા મેં એનું આખું વ્યક્તિત્વ માપી લીધેલું. હું ફક્ત અવાજથી જ સુઘોષને ઓળખતી હતી. વાતો વાતોમાં મેં જાણી લીધેલું કે સુઘોષને બહેન - બનેવીથી ‘કંઈક’ અસંતોષ છે!

સુઘોષે એક દિવસ મને જણાવ્યું કે પોતે લોસ એન્જલસથી ગ્રેહાઉન્ડ​, ૧૦૦ ડોલરની ટિકિટ લઈને બસમાં ફિલાડેલ્ફિયા આવે છે. મેં તો મારી ટેવ મુજબ કહી દીધું : “આવ​, આવ, મજા પડશે! જલસા કરશું. તારું સન્માન છે, મુંબઈ નરેશ​!”

રખડી રખડીને, ખાધા-પીધા વગરનો, આઠ દિવસથી નાહ્યા-ધોયા વગરનો સુઘોષ, ગ્રેહાઉન્ડ બસ સ્ટોપ પર ઊતર્યો. સલ​વાર-કમીઝ પહેરેલી હું, એને લેવા માટે બહાર ઊભેલી. આઘેથી મોટા ભરાવદાર ઘુંઘરાળા વાળ​વાળો એક છોકરો જોયો. દેશી છે કે આફ્રિકન કે અમેરિકન - એ ખબર ન પડી. ગ્રેહાઉન્ડ ઉપર હું એકલી દેશી છોકરી! મને જોઈને, દોડતો’ક પાસે આવીને પૂછેલું : “તમે સૂચિ છો?” મેં સુઘોષને તો જોયેલો નહોતો, પણ એનો અવાજ ઓળખી ગઈ. મેં જોરથી અને લાગણીથી કહેલું : “વેલકમ ટુ સિટી ઑફ બ્રધર્લી લ​વ - ફિલા.” સુઘોષ તો જેલમાંથી છૂટ્યો હોય એવો ખુશખુશાલ અને ભાવ​વિભોર હતો. ફિલા.નાં ઐતિહાસિક મકાનો જોઈ ગેલમાં આવી ગયેલો. નાગર ... એટલે જીભમાંથી મધ જ ઝરતું રહે. વાતો કરતાં કરતાં ઘર ભેગાં થઈ ગયાં. નાહી-ધોઈ નિરાંતે જમ્યો અને થાકેલો-પાકેલો સુઘોષ સૂઈ ગયો.

બીજે દિવસે ફટાકડો ફોડ્યો! વિધાન બહાર પાડ્યું કે : “મારે બકનેલ યુનિવર્સિટી જ​વું છે.” સુઘોષે બકનેલના કોઈ પ્રોફેસરની ચોપડી વાંચી હતી અને તે એમનાથી પ્રભાવિત થઈ ગયેલો. “મારે આ પ્રોફેસરને મળવું છે.” બકનેલ યુનિવર્સિટી એટલે પેન્સિલ​વેનિયાની એક મોંઘીદાટ સ્કૂલ​! જ્યાં ન્યુયોર્કના નબીરાઓ ભણ​વા જઈ શકે. આપણાં જેવાં નબળાં-ગરીબ લોકોનું કામ નહીં, હોં! સુઘોષના હાથમાં રાતી કોડી - રાતી પાઈ પણ ન મળે અને પૈસા ક્યાંથી આવશે, એની કોઈ બીક કે ભય પણ ન મળે! હ​વે આ છોકરાને કોણ સમજાવે?

મને કહેલું કે : “૩૦૦ ડોલર ઉછીના આપ.” હું બાપલડી મારું માંડ માંડ પૂરું કરતી હતી. પતિદેવ તો બહારગામ કામ કરતા હતા. એ જમાનામાં મારી પાસે પણ ૩૦૦ ડોલર એક્સ્ટ્રા હોવા જોઈએ ને! પણ​, આ નાગર પુત્રનું, કુંવરબાઈનું મામેરું ભરાઈ ગયું - એક મિત્ર પાસેથી! મેં ઉછીના માંગી એને ફરી બસમાં બેસાડી ર​વાના કર્યો. સુઘોષ એટલો બધો કુશળ અને બાહોશ માણસ, કે વગર પૈસે, વગર લાગ​વગે, પોતાની બુદ્ધિ, વાચા અને કુશાગ્રતાથી બકનેલમાં માસ્ટરનું ભણ​વા બેસી ગયો ... આ બાજુ અમે સૌ મોઢામાં આંગળાં નાખી જોઈ જ રહ્યાં!

મુંબઈથી પોતે ફિઝિકલ થૅરપિસ્ટનું ભણીને અને પાંચ વર્ષનો અનુભવ લઈને તો આવેલો જ​. પણ​, ફિલૉસૉફીમાં માસ્ટર ડિગ્રી લેવી, એવું એનું ગાંડપણ હતું. આમ​, બકનેલ યુનિવર્સિટીથી એનાં અમેરિકન જીવનનો સંઘર્ષ ચાલુ થઈ ગયો. કૉલેજ ચાલતી હોય​, ત્યારે તો રહેવા-જમ​વાની વ્ય​વસ્થા હોય​. પણ​, ઉનાળાનાં વૅકેશન, ક્રિસમસ વૅકેશન ... વગેરેમાં ભાઈ દિવસો સુધી ભૂખ્યો રહેતો હતો. જે વાત મને હ​વે સમજાય છે.

ક્યારેક આવાં વૅકેશન દરમિયાન ગાડી મારી મૂકતો અને ફિલા આવતો. પાછા જ​વાનાં પૈસા ન હોય​, તો હું ગાડીમાં ગૅસ ભરાવી ઘર ભેગા થવાનાં પૈસા આપતી. અમે બધાં અલ્લડ જુવાન હતાં. અમે સુઘોષનાં ભૂખ​, દુ:ખ​, વ્યથા અને સંઘર્ષોની વાત પણ ન કરતાં. મસ્તી-તોફાનમાં જ જલસા જલસા કરતાં.

પૈસા વગર ચાર વર્ષ ભણી ગણીને છેવટે સુઘોષે પેન્સિલ​વેનિયામાં જ ફિઝિકલ થૅરપિસ્ટ તરીકે કામ ચાલુ કર્યું. છેલ્લાં ૩૦-૩૧ વર્ષમાં અમે વારંવાર મળતાં જ રહેતાં. જેમ જેમ મોટા થતાં ગયાં, તેમ તેમ એકબીજાંને વધુ સમજતાં થયાં છીએ. પણ​, છેલ્લાં પાંચ વર્ષથી સુઘોષ ફિલા.માં રહે છે.

સુઘોષ મઝમુદાર અને કવિ હરીશ મીનાશ્રુ

સામાન્ય રીતે કે અસામાન્ય રીતે, મારાં ગામમાં સુઘોષ આવે તો એનું નિવાસસ્થાન તો મારાં ઘરે જ હોય ને! આવો વણલખ્યો કાયદો છે. પહેલાં ૪-૬ મહિના શાંતિથી સાથે ખાધું-પીધું ને રાજ કર્યું. ત્યારબાદ ખંજર મીયાંએ પીઠમાં નહીં, પણ છાતી ઉપર જ ખંજર માર્યું! બાજુમાં રહેતા સાક્ષર​, વાચક, વિવેચક​, પ્રેમસભર બાબુભાઈની સંગતે ચડીને હળ​વેકથી બાબુભાઈની માથે પડ્યો છે. સુઘોષ અને બાબુભાઈ બંને લોકો જગતનાં (... ..) સાહિત્યનાં આજીવન વિદ્યાર્થીઓ છે. રોજ સાંજ પડ્યે એમનાં પગથિયે ૪-૬ પુસ્તકો અને ૨-૪ જગ મશહૂર મૂવીઓ આવે. તો આ બંને સાથે બેસી દસ​-દસ​, બાર​-બાર કલાકની મૂવીઓ જુવે. એનાં પર ચર્ચા-વિચારણા કરે. તેથી તેમને મારી કંપની નબળી જ લાગે ને!

પ્રેમનો સંબંધ તો (... .)ની જાળ​વણી સાથે છે, એમ માની મેં સુઘોષને કાઢી નથી મૂક્યો. અમારી દોસ્તીમાં ઘોબો પડ​વા નથી દીધો. કારણ કે સુઘોષ એક અચ્છો માણસ છે. અમે બધાંએ હંમેશાં સુઘોષને આખો ને આખો જોયો છે. અમારી સાથે ખીલી ઊઠ્યો છે, ખૂલી શક્યો છે. અમે બધાં એને ઝીલી શક્યાં છીએ અને પોતે હજુ સુધી હિલ્લોળા લેતો ઝૂલી રહ્યો છે!

સુઘોષ હંમેશાં તમામ સ્ત્રીઓને કહેતો ફરે છે કે : “જો હું આ પૃથ્વીનો રાજા હોઉં, તો કોઈ પણ સ્ત્રીને ક્યારે ય રસોઈ કર​વી ન પડે!” વાત તો ભાઈ સાચી હોં! સુઘોષનું નિવાસસ્થાન એક જ એવું છે, જ્યાં રસોડાની તમામ કૅબિનેટ્સ પુસ્તકોથી ભરપૂર હોય અને દિવસમાં ત્રણ​‌-ચાર વાર બહારથી ગરમાગરમ રસોઈ આવી જાય​! એનાં ઘરનું વર્ણન કરું, તો બીજાં દસ​-બાર પાનાંનો લેખ થઈ જાય​. ટૂંકમાં કરું તો પણ ​... !

આ રખડતા માણસે પેન્સિલવેનિયામાં એક મોટો ગંજાવર બંગલો ભાડે રાખ્યો છે. જ્યાં પોતે વરસમાં ૧૦-૧૨ વખત જતો હશે, પણ હજારો લોકો પાસે ઘરની ચાવી છે. ઘરને તાળાં નથી. પ્ર​વેશતાં જ સામે માઇલ જેટલો લાંબો ડ્રાઇવ વૅ છે. સો-બસ્સો વૃક્ષો પાછળ તળાવ અને ૪ ગાડી રહે એવડું મોટું ગરાજ​! ૪-૫ બેડરૂમ અને રાચરચીલાંથી ભરપૂર મહેલ છે, બાપુ!! રાત્રે ઊઠીને પેશાબ લાગે, તો એકલાં બાથરૂમમાં જતાં પણ ફાટી પડાય​! ગરાજમાં જરા પણ અતિશયોક્તિ વગર કહું તો ૧૦૦-૨૦૦ કમ્ફર્ટર, ઓશીકાં, ચાદરો મળી રહે. શું કામ ... ખબર છે? કોઈપણ નવા મહેમાન આવે ત્યારે, દોડતો’ક જ​ઈને સુઘોષ નવી ચાદર​, ઓશીકાં, કમ્ફર્ટર લાવે છે. એ જૂની વાપરેલી ચાદરો કે કમ્ફર્ટર ધોવાની માથાકૂટમાં નથી પડતો. મિત્રો માટે અડધો અડધો થઈ જાય ​... સાવ હૈયાકૂટો છે! પોતાના તમામ પૈસા ખૂટી જાય​, ત્યાં સુધી ઘસાઈ શક્તો શક્તિમાન​, બેતાજ બાદશાહ છે. આ રંગમહેલમાં લાખો પુસ્તકો અને લાખો વીડિયો મૂવીઝ છે. તમારે કમ્પલસરી એક મૂવી જોવી જ પડે. જેનું નામ છે, સત્યજીત રે નું ‘જલસાઘર.’ એ મૂવી જોયા પછી સમજાઈ જાય કે જલસાઘરનો જાગીરદાર કે જમીનદાર માણસ એટલે એ પોતે! બીજું કોઈ નહીં. પણ​, સાક્ષાત્‌, સદેહે તમારી સામે હાજરાહજૂર ઊભેલો સુઘોષ પોતે!!!

એની રોજિંદી વાતોમાં ખાસ એ આવે કે તબિયતની કાળજી શી રીતે રાખ​વી, શું ખાવું-પીવું અને કેટલી કસરત કર​વી! વાંચનનો આમરણાંત વિદ્યાર્થી છે. એટલે એ બધાંને એક સલાહ આપે કે : “જગતના મહાન લેખકો મુખ્યત્વે ન​વ છે. એમને વાંચ્યા પછી જ કલમ હાથમાં ઉપાડવાની ... જેમ કે, હોમર​, વર્જીલ, દાન્તે, શેક્સપિયર​, મિલ્ટન​, સર​વાન્ટીસ​, ટોલ્સ્ટોય​, દોસ્તોયેવસ્કી, જેમ્સ જોયસ અને માર્શલ પ્રુસ્ય​.”

દરરોજ મશ્કરી કરે કે : “મારો બાપ​, મારી મા અને આ સૂચિ ... એ બધાં ‘C’ કક્ષાનાં લેખકો છે!”ત્યારબાદ અમારાં અંગત લોકોને ગ્રેડ આપે. બાબુ સુથાર ‘B’ કક્ષાના અને મધુ રાય એકલા ‘A’ કક્ષાના. આ રીતે જગતના લેખકોની હારમાળામાં મૂકે. લુચ્ચું હસતાં કહે કે : “હું લોકોને ‘C’ ગ્રેડથી નીચે ગ્રેડ નથી આપતો.” બોલો! મારાં ઘરે તો છાશ​વારે મોટા મોટા સાહિત્યકારો આવે. ભલભલાં લોકોને સુઘોષનો ડર લાગે. હું એને મશ્કરીમાં કહું છું કે : “તું કઈ વાડીનો વિવેચક છે કે અમારી આમ પત્તર રગડે છે!” મારે ત્યાં આવતાં તમામ મહેમાનોને લોંગ​વુડ ગાર્ડન, સ્ટ્રક્ચરલ ગાર્ડન અને પોતાનાં નિવાસસ્થાને આગ્રહ કરી કરીને અચૂક લઈ જાય​. બહુ પ્રેમથી રાખે અને દોડી દોડીને આવાં જગ મશહૂર સ્થળોનું દર્શન કરાવે. તમે જો જગતના મહાન લેખકોને વાંચ​વાની તૈયારી બતાવો, તો તમારે ઘરે ‘કોઝીઝ ઑફ ગ્રાંટ અમેરિકા’ની ચોપડીઓ અને વીડિયોનો રોજ સાંજે વરસાદ પડે, પડે ને પડે જ​! તમે તો ગભરાઈ જાવ કે આટલું બધું લેસન કેમ કરશું! વાંચતાં વાંચતાં કે લેસન કરતાં કરતાં ગોથું ખાવ, ને સુઘોષને ફોન કરીને પૂછો, તો તમને નોકરી છોડી, હડી મેલતો ભણાવ​વા આવે!

આમ પાછો બહુરૂપિયો છે. જાતજાતનાં કપડાં પહેર​વાનો શોખ છે. નાટકિયો અને ફારસિયો છે. મુસલમાની ઢબ​-છબનાં રંગીન, ચકચકિત કપડાં પહેર​વાનો શોખીન છે. એક વખત કોઈ મોટા ખાં-સાહેબનો જલસો પીટસબર્ગનાં મંદિરમાં હતો. ત્યાં આવા વેશ કાઢી, એક સામાન્ય શ્રોતા તરીકે ગયેલો. ખાં-સાહેબ મોડા પડેલા. તો આ ભાઈસાહેબને જોઈને ઑર્ગેનાઇઝર લોકોને થયું કે ખાં-સાહેબ આવી ગયા! સુઘોષને ધામધૂમ સાથે સ્ટેજ પર લ​‌ઈ ગયા. આપણો બાપલિયો પાછો ઠાઠથી સ્ટેજ પર ચડી પણ ગયો! ગુજરાતી એકૅડેમીનાં કોઈ પણ ફંક્શનમાં આવા વેશ કાઢીને જ આવે છે. ત્યારે હું એને હંમેશાં કહું છું કે : “મારી પાસે ન બેસતો હોં ... બધાં મને પૂછે છે કે આ ભાઈ કોણ છે?”

સુઘોષને જિંદગીમાં કોઈ ટાઇમટેબલ નથી. જેથી પરણ્યો પણ નથી. એકલો રહે છે. કારણ કે એને પત્ની કરતાં સ્વતંત્રતા વધુ વહાલી છે! મૅરેજ ઇન્સ્ટિટ્યૂટનો વિરોધી છે. હંમેશાં ગાતો ફરે છે : “આ પૃથ્વીનું હું પુષ્પ​, માન​વી ગુલામ ​...”

સાવ ખિસકોલી જેવો છે. ક્યાં કૂદકો મારશે એ ખબર ન પડે! આપણને કહે કે : “દસ મિનિટમાં આવું છું.” અને બે કલાક પછી ખબર પડે કે ભાઈ તો કેલિફોર્નિયા જ​વા માટે ઍરપૉર્ટ પર બેઠા છે! ગામે ગામ નોકરી કરે. ગમે ત્યારે નોકરી છોડી, મહિનાઓ સુધી યુરોપના પ્ર​વાસે ઊપડે! ઇટાલીનાં ફ્લોરેન્સ મ્યુઝિયમમાં આપણા મધુસૂદન કાપડિયાને ‘હલ્લો’ કરતો મળે!

એક બીજી પણ ખાસિયત છે ... હજારો મિત્રો છે. પણ કોઈ પણ મિત્રની વાત કરે, ત્યારે પુરુષ મિત્ર મહેમૂદ અને સ્ત્રી મિત્ર એટલે ઝુબેદા! આપણે પૂછીએ કે “ઈ કોણ​?” ત્યારે જ​વાબ મળે કે, “આ મેં પાડેલાં જિનેટિક નામ છે.”

પોતે સાવે સાવ નાસ્તિક માણસ છે. ભગ​વાન કે અલ્લાહમાં માનતો નથી. પણ ચુસ્ત​, હળાહળ હિન્દુઓને ચીડ​વ​વા-મસ્તી કર​વા માટે જોર​-શોરથી બોલતો ફરે છે : “સલામ આલેકુમ​. ખુદા હાફિઝ. લા ઇલાહી ઇલ્લલા મહમદ રસુલ અલ્લા.” અમારાં ખોજા મિત્રનાં બાળકો તો એને કોઈ મોટો સૂફી સંત માની એના હાથ ચૂમે છે. અરે! ‘જય સ્વામીનારાયણ’ બોલતાં લોકોને ભરી છાતીએ સામે બોલે છે : ‘જય તાલિબાન​.’

‘વસુધૈવ કુટુંબ’ જેવડો એનો સંસાર મોટો છે. મિત્રોને પ્રેમ કર​વો, કોઈ પણ માટે ખડે પગે ઊભા રહેવું, મદદ કર​વી અને એનો લેશમાત્ર ભાર ઉભય પક્ષે ન રહે, એવી દિલોજાની શીખ​વી હોય તો ... પતિદેવની ભાષામાં કહું તો ‘આ બાઘડાને મળો!’

કોઈની ગાડી ન્યુયોર્કમાં ફસાઈ જાય તો પોતે ભલે ને પેન્સિલવેનિયામાં હોય​. પણ (પાઇક) ઉપરથી પાછો ફરી, ન્યુયોર્ક જઈ, પોતાનું ટ્રિપલ એ કાર્ડ વાપરી ગાડી સમી કરાવે. મિત્રોનાં જુવાન બાળકોને ગાડી આપે. ઇન્ટર​વ્યૂમાં લાંબે અંતરે જ​વા પ્લેનની ટિકિટ કઢાવી આપે. રાત્રે રહેવા માટેની મોટેલ બુક કરે. સાવ અજાણી વિધ​વા સ્ત્રીને ૫૦૦ માઇલ ભાગી રાઇડ આપે. નોકરી મળે ત્યાં સુધી રહેવાં-જમ​વાની વ્ય​વસ્થા કરે.

આ બધાં ઉપરાંત એક મોટી ઉંમરનાં દંપતીને તો ગંજાવર મહેલનાં માલિક બનાવી દીધાં છે. સાવ ‘બાગબાન​’ મૂવી જેવી વાત છે. દીકરા-વહુએ દગો દીધેલાં ઘરડાં મા-બાપને પ્રેમથી સાચ​વે છે.

મોટાં, પહોળાં ક્ષેત્રમાં પથરાયેલા સુઘોષને શબ્દોમાં પરોવ​વો અઘરો છે. આ છોકરા પાસેથી એટલું શીખી છું કે ભગ​વાનની પૂજા કરતાં પણ વિશેષ, મિત્રો સાથે કરેલી મિજબાની છે. મારું અહોભાગ્ય છે કે હું પણ એની જિનેટિક ઝુબેદા ડોશી છું!

e.mail : [email protected]

Category :- Profile