PROFILE

ઇટલી દેશના ઉગમણે કિનારે આદ્રિઆતિક સાગરની છોળો પણ શમીને ઉદાસ બની ગઈ હશે, ત્યારે આન્તોનેલ્લા નામે એક દીકરી પોતાના ઘરમાં પ્રભુપ્રાર્થના કરતી હતી : ‘પિતાની યાતનાનો હવે અંત આણજે, હે દેવ!’ તો એની મા રોઝાલ્બા દેવળમાં ઇસુ ભગવાનને અરદાસ કરતાં હતાં : ‘હે પ્રભુ, મારા પ્યારા પ્રદ્યુમ્નને હવે તારે ખોળે મેલું છું, તારા પુત્રને શીળો લેપ દેજે!’ એ જ ટાણે થોડે દૂર પેસ્કારા નગરની ઇસ્પિતાલમાં પ્રદ્યુમ્ન તન્નાના દેહે આખરી વિરામ લીધો, ને પ્રાણનું પંખી દિગંતની વાટે પાંખો ફફડાવી ગયું. દિવસોથી કાયાના પિંજરને ધમરોળતી વેદનાઓ વિરમી ગઈ. જીવનને જેણે ઉત્સવ બનાવીને ગાયા કરેલું કે ‘રોમ રોમ નર્યો આનંદ-અંઘોળ’ એ કવિ-ચિતારો-છબિકાર – જીવનનો કવિ – પોતાનો અસબાબ સંકેલીને પરમને પંથે પળ્યો. ઑગસ્ટની 30મીની એ સવાર હતી.

કેટલા ય દિવસથી દીકરી આન્તોનેલ્લા પ્રદ્યુમ્નભાઈની આવરદા લંબાવવાના ઉપચારમાં મચી પડી હતી, પણ પ્રેમાવતાર પિતા એને વીનવતા હતા : “બેટા, હવે નથી જીરવાતી આ યાતના. મને રોક મા, જવા દે. આપણો લગાવ મારી પીડા બની ગયો છે.” આન્તોનેલ્લા કહે છે, “છેલ્લા દિવસો દરમિયાન પડી જવાથી કરોડરજ્જુને એવું નુકસાન થયું હતું કે પપ્પાને જીવનપર્યંત ‘વ્હીલ-ચેર’ના બંદી બનવાનું થાત.” વરસોથી દમનો વ્યાધિ તો પજવતો હતો જ; હવે કીડનીની તકલીફ પણ ભળી હતી. દેવળ જૂનું થયું હતું.

*

પૂર્વજો ભાવનગર પાસેના અધેવાડા ગામના હોવાના સગડ લઈને પ્રદ્યુમ્નભાઈ એકવાર ભાવનગર આવેલા ત્યારે, હવે તો ભાવનગરનું પાદર કહેવાય એવા એ ગામે અમે ગયેલા, પણ વડવાઓ દહાણુ વસવા ગયા હશે ત્યારના સ્મૃતિ-અવશેષ કોઇ જૈફ જણ કનેથી પણ મળેલા નહીં. દહાણુમાં લાકડાનો વેપાર સંકેલીને તન્ના કુટુંબે 1938માં મુંબઈને વતન બનાવ્યું. અત્યારે ચોપાટી પર જે ઘરમાં પરિવારનો એક વેલો વસે છે એ જ પ્રદ્યુમ્નનું પણ ભારતમાંનું થાનક. (મારાં બા-બાપુજી એ પહેલા એ જ બ્લૉકમાં રહેલાં તેનું સ્મરણ એ અમને બહુ રસપૂર્વક કહેતા.) આમ, કાઠિયાવાડ સાથેનો એમનો નાતો સીધો નહીં, પણ સાહિત્યના ઘેરા સંપર્કે એમને તળપદા સંસ્કારજળ પિવાડ્યાં હશે. અને પછી તો એમની કવિતામાં અને એમની ચિત્રસંપદામાં આ તળપદા રંગો ભરપૂર ઝિલાયા છે. જેવા કાઠિયાવાડમાં, તેવા જ રાજસ્થાનમાં, તેવા જ ઉત્તર ભારતમાં કે પંચસિંધુ-ભૂમિ પંજાબમાં.

1954-55ના અરસામાં પ્રદ્યુમ્નભાઈને મહેન્દ્રભાઈએ ભાવનગર નોતરેલા, ‘યુગવંદના’નાં કેટલાંક કાવ્યોના ભાવોને અભિવ્યક્ત કરતાં ચિત્રો કરવા માટે. મારી એ તરુણવયની સાંભરણો તો ભુંસાઈ ગઈ હશે. એ પછીનાં વરસોમાં ક્યારેક મળવાનું બન્યું હશે : બસ, એ જ સદા હસતો ચહેરો, ને એ જ રસભરી વાતશૈલી, સૃષ્ટિના સકલ રસો માણવાનો અને સાથે હોય તેને તેમાં સહભાવક બનાવવાનો ઉમળકો : પ્રદ્યુમ્નભાઇની પ્રકૃતિની આ મુદ્રા જીવનપર્યંત જળવાયેલી રહી. ત્રીસેક વરસ પહેલાં યુરોપની રખડપટ્ટીએ નીકળ્યો હતો ત્યારે એક દિવસ કોમો જઇને ઊભો રહ્યો. પહેલીવાર એમનાં સહચરી રોઝાલ્બા અને એમનાં ત્રણ સુંદર સંતાનો સાથે પરિચય થયો. બે-ત્રણ દિવસના એ સહવાસે રોઝાલ્બાએ સ્વજન બનાવી દીધાં. મોટી દીકરી આન્તોનેલ્લા, નાની નીરા, અને બેઉ બહેનોનો ભઈલો નિહાર. પરિવાર જાણે પાંચ પરિંદાંનો આશિયાનો. રોઝાલ્બા ચિત્ર-શિક્ષિકા. સાથે ઉત્તમ ગૃહિણી, ઉત્તમ માતા. એમનું આતિથ્ય મહેમાનને ઘરના બનાવી દે. ઘરમાં ભારતીય જીવનનું વાતાવરણ. કાઠિયાવાડી, રાજસ્થાની, પંજાબી લોકકળાની જણસોથી ખચિત ઘર જાણે નાનું એવું સંગ્રહાલય. બેઠકખંડમાં એક કાઠિયાવાડી પટારો. રોઝાલ્બા કહે : ‘આમાં મારું આણું ભર્યું છે.’

આલ્પ્સની ગીરીમાળામાં જાણે ત્રણ પેંથી પડી હોય એવી ત્રણ સરોવર-સેર : તેમાંની એક પેંથી એટલે કોમો સરોવર. તેને તીરે નામેરી આ નમણું કોમો નગર ઇટલી દેશના ઓતરાદે સીમાડે પહાડોની ગોદમાં ઝૂલે છે. એક સવારે સરોવર જોવા લઈ ગયા અને ઇટલીના લોકજીવન વિશેની તરેહતરેહની વાતો કરતા ગયા. રોઝાલ્બાએ કલાકો સુધી ગાડી ચલાવીને ગ્રામપ્રદેશ બતાવ્યો. નજીક્ના ગામમાં ઇટલીના તળપદા જીવન વિશેનું ખુલ્લું પ્રદર્શન જોવા ગયા. ત્યાં છેવટે મુલાકાતી-પોથીમાં અભિપ્રાય લખી દેવાનો હતો. પ્રદ્યુમ્નભાઇ કહે, ‘અંગ્રેજી અને ગુજરાતી બન્ને ભાષામાં લખો’.

રોઝાલ્બા–પ્રદ્યુમ્નના મિલનયોગની વાત પરીકથા-શી રમ્ય છે. મિત્રોની મિજલસ હોય કે ભાવકોની સભા હોય, પ્રદ્યુમ્નભાઈ એમની એ વિશ્રંભકથા તન્મયતાપૂર્વક માંડે. એમાં એમના આગવા લહેકા ભળતા જાય. પ્રદ્યુમ્નભાઈના સ્વમુખે જેમણે એ કહાણી સાંભળી હશે એમને એમના મધુર સહજીવનની પ્રતીતિ થયા વિના ન રહી હોય. પરિપૂર્ણ દામ્પત્યનું આવું નિર્માણ તો દીનાનાથે નવરાશની પળોમાં જ કર્યું હશે એમ માનવાનું મન થાય. ભાવનગર આવે ત્યારે કે અમદાવાદમાં ઉષાબહેન[ઉપાધ્યાય]ને ઘેર પડાવ હોય ત્યારે, સવારની નાસ્તા-બેઠકમાં દિવસનો આરંભ પ્રદ્યુમ્નભાઇ રોઝાલ્બાની વાતથી કરે, કરે અને કરે. પ્રસન્ન દામ્પત્યની એ ક્યારીમાં જે ત્રણ ફૂલ ખીલ્યાં એમણે પણ માતા અને પિતાના કલાસંસ્કારો ઝીલ્યા. નાનો પુત્ર નિહાર પ્રયોગશીલ સ્થપતિ બન્યો છે. વચેટ દીકરી નીરા ઇટલીની એક રેશમ કમ્પનીમાં ફૅશન ડિઝાઇનર છે. અને પહેલા ખોળાની આન્તોનેલ્લા સંકોચ સાથે કહે છે, ‘હું મારા પિતાની વારસદાર છું : આઇ એમ ડૅડ્સ ચાઈલ્ડ’. પિતા સાથે ચૈતસિક સંગ હતો. પ્રદ્યુમ્નભાઇની છબિકળાનું અનુસરણ કરતી આન્તોનેલ્લા પણ સર્જનના પંથ પર ડગ માંડી રહી છે.

‘છોળ’ કાવ્યસંગ્રહના પ્રકાશનના કામે અમદાવાદ જવાનું હતું. મેં પૂછ્યું, ‘હૉટેલમાં રહેશું?’ કહે : ‘કોઇને ઘેર રહેવાનું ન બની શકે?’ મેં વિકલ્પો આપ્યા તેમાંથી એમણે ઉષાબહેન ઉપાધ્યાયના ઘર ઉપર પસંદગી ઉતારી, અને અમે ત્રણ દિવસનો જાણે શિબિર રચ્યો. ઉષાબહેન તો હતાં જ, એમનાં સંતાનો કૌશલ અને જિગીશા પણ હતાં. રાજકોટથી યજ્ઞેશ દવે પણ જોડાયા. પ્રદ્યુમ્નભાઈ એટલે રસ અને ઉલ્લાસનો પ્રપાત. જીવનના કણકણમાંથી રસ શોધી કાઢે, અને ઉલ્લાસને પ્રસરાવે. એક સાંજરે ઉષાબહેનના ઘરમાં વાતમેળો થઈ ગયો. જીવતરનું સંભારણું બની જાય એવી હાસ્યની છોળો ઊડી હતી.

પ્રદ્યુમ્ન-મુદ્રા કહી શકાય એવી એ લાક્ષણિક છબિ આજે પણ નજર સામે ખડી થાય છે. વળતે દિવસે રવિવાર હતો. સાબરમતીના પટમાં ગુજરીમાં અમે ફરતાં હતાં, પણ પ્રદ્યુમ્નભાઈ જૂનાં વાસણની એક લારી પાસે ઊભાઊભા કોઇ વાસણ તપાસતા હતા. છેવટે પસંદ કરેલું પાત્ર લીધું. પછી ફોડ પાડ્યો કે ‘કાલે રોઝાલ્બાનો જન્મદિવસ છે : તેને માટે છે’. એ દંપતીના જૂનાં વાસણોના સંગ્રહમાં ઉમેરો.

ચિત્રકારે કૅમેરાનો કસબ હસ્તગત કર્યો. પ્રદ્યુમ્નભાઈની આંખો સચરાચરમાં કુદરતે વેરેલી અપરંપાર રસપ્રદ રચનાઓ શોધવા મંડી. ગટરના ઢાંકણા પર ઢોળાયેલા તેલમાં, હારબંધ ગોઠવેલી મીઠાની ગુણોમાં, કે પ્લાસ્ટિકના કાણાવાળા પાટિયામાં, અને બારીના કાચ ઉપર બાઝેલાં વરસાદી જલબિંદુઓમાં પણ એમને આકૃતિઓ દેખાણી અને તેને તસ્વીરોમાં ઝડપી લીધી. અમેરિકાનાં મહાનગરોની એકધારી સ્થાપત્ય-રચનાઓમાં એમણે વિશિષ્ટ ભાતો (‘પેટર્ન્સ’) શોધી. આને એમણે ‘ઍબ્સ્ટ્રેક્ટ’ છબિકલા કહી. એકવાર ભાવનગર ઊતરતા વિમાનમાંથી મીઠાના અગર જોયા, ને આવીને કહે, ‘અગરો જોવાનું બની શકે?’ ગયા જોવા. ત્યાં એમની નજર ફરી ‘પેટર્ન્સ’ શોધવા મંડી, કેમેરાની કીકીઓમાં એને ઝડપવા લાગ્યા. આ એમની છબિકળાનો આસ્વાદ એમણે ભાવનગરમાં મિત્રવૃંદને સ્લાઈડ બતાવીને કરાવેલો. છેલ્લાં વરસોમાં એમણે વૃક્ષોના પર્ણગુચ્છોની અનેક તસ્વીરો લીધી. ‘નિસર્ગની પર્ણલિપિ’ એવા નામ હેઠળ આ કૃતિઓનું પ્રદર્શન કરવાની એમની ઇચ્છા હતી. (આવી પાંચ છબિઓ એમણે ‘છોળ’માં મૂકી છે.) એમની કાવ્યકળામાં એક નવીન અખતરો આવ્યો એ હાઇકુ-રચનાનો. આમ તો, છેક ‘60ના દાયકામાં — હજુ ઇટાલીઅન ભાષાનો મહાવરો નહોતો ત્યારે — એક રાષ્ટ્રીય સ્પર્ધામાં એમના ઇટાલીઅન હાઇકુને પહેલું ઇનામ મળેલું. એ પછી સુષુપ્ત રહેલો એમનો હાઇકુ-રસ પાછો સળવળ્યો, અને મૌલિક અને અનુવાદિત હાઇકુ રચાતાં રહ્યાં : અંગ્રેજીમાં, ઇટાલીઅનમાં અને ગુજરાતીમાં. એક પત્રમાં લખ્યું: “એક અકળ ઘટના : આપણી બીચ ચાલતી રહેતી ’ટેલિપથિક’ આપ-લે : તમે ‘તણખલાં’ની તૈયારીમા ગળાડૂબ હશો એ જ અરસામાં હુંયે હતો ‘ઇન્ટરનેટ’ દ્વારા જાપાની હાઇકુના અભ્યાસમાં. કંઇ કેટલીનય ‘વર્ચ્યુઅલ’ સફરો કરી જાપાનની છેલ્લા વરસ-દોઢ વરસ દરમિયાન ને એ અનુભવા થકી જન્મ્યાં સિત્તેર-એંશી જેટલાં અંગ્રેજી હાઇકુ. ને પછી ઉમળકો થઇ આવ્યો જાપાનની હર સાલ યોજાતી બે’ક આંતરરાષ્ટ્રીય હાઇકુ સ્પર્ધા મહીં ભાગ લેવાનો ... મને ત્રીજું ઇનામ મળ્યું!”

એ 2000ની સાલ હતી. ‘છોળ’ના છાપકામ નિમિત્તે ભાવનગર આવેલા અને ઘણા દિવસો સુધી એમની સોબતનો લાભ મળેલો. કાવ્યસંગ્રહનું ક્મ્પોઝકામ જ્યાં થતું હતું એ એક મિત્રના મથક પર કલાકો સુધી બેસીને પ્રૂફનું મઠારકામ કર્યા કરતા. ઝીણીમોટી ગોઠવણીઓ કરાવે, બદલાવે, ફરી બદલાવે : આટલી ચીવટથી કામ કરનાર જણ કમ્પ્યૂટરના એ કારીગરોએ પહેલીવાર દીઠો. સામાન્ય કારીગર હોય તો આવી ‘ચીકાશ’થી કંટાળી જાય. પણ પ્રદ્યુમ્નભાઈ તો મિત્રો બનાવવાની કળાના માહેર. થોડીવારમાં તો સામા માણસને પોતાનો બનાવી લે, તેના જાણે સ્વજન બની જાય. ‘છોળ’નું ક્મ્પોઝકામ કરનાર જુવાન હરેશની સાથે મૈત્રી સાધી લીધી. જાણ્યું કે હરેશના પિતા વણકર છે, ત્યારે કહે, ‘મને તમારે ગામ લઈ જશો? તમારું વણાટકામ જોવું છે’. ને એક દિવસ હરેશભાઇની સાથે ઊપડ્યા વાળુકડ. એમનો તળપદો કસબ બરાબર જોયો. કારકિર્દીનો આરંભ પ્રદ્યુમ્નભાઈએ મુંબઈના વણકર સેવા કેન્દ્રના ડિઝાઈનર તરીકે છેક 1959માં કરેલો. અને ચિત્ર-શિક્ષિકા તરીકે નિવૃત્ત થયા પછી રોઝાલ્બાએ પણ વણાટકામને કલા-માધ્યમ બનાવેલું; ઘરમાં જ શાળ ગોઠવેલી. પ્રદ્યુમ્નનાં સાગર-ચિત્રો અને રોઝાલ્બાએ વણાટમાં નીપજાવેલી સમદર-લહરોની જુગલબંદી જેવું સહિયારું પ્રદર્શન પણ એમના કોમો નગરમાં યોજાયેલું. ભાવનગરની એ જ ખેપને આગલે દિવસે મુંબઈથી ફોન આવે છે : “’નવનીત-સમર્પણ’માં ભાવનગરનાં પક્ષીઓ વિશે લેખ છે; તેના લેખક નવનીત ભટ્ટને મળવું છે.” પછી તો નવનીતભાઈ એમને વિક્ટોરીઆ પાર્ક અને કુંભારવાડામાં યાયાવર પંખીઓ જોવા લઈ ગયા. મને ડગલે ને પગલે તાજ્જુબી થતી હતી : આ માણસની જ્ઞાન-સંવેદના કેવી અખૂટ છે!

પ્રદ્યુમ્નભાઈ એટલે સંવેદનોનો સાગર. જેમ હાસ્યની છોળો ઉડાડી શકે, તેમ મનુષ્યલીલા તેને હલાવી-રડાવી પણ શકે. ઇટલીમાં ઘરસંસાર માંડ્યો હતો હજુ તો, રોટલો અને ઓટલો — બન્નેની કાળી શોધમાં હતાં. બે જણને અને ફૂલ સરીખી દીકરીને સમાવી શકે એવા આશરાની શોધમાં વર-વહુ મરણિયાં થઈને મચ્યાં હતાં. ધીરજનો છેડો આવી ગયો હતો. એ જ વખતે એક સાવ અજાણ્યા યુગલે કોઈ પિછાન, કોઇ ભલામણ, કોઇ અનામત-ઍડવાન્સ માગ્યા વિના, માત્ર એટલું જાણ્યું કે આ ગૌરવરણો જુવાન આપણા મુલકનો નહીં, ગાંધીના દેશનો છે, ને, બસ, પોતાના નાના માળામાં સાંકડ-મોંકડે એમને સમાવી લીધાં : આ વાત, પ્રદ્યુમ્નભાઇ, તમે તો ડૂમો ભરાયેલા કંઠે, આંસુભેર કહી છે, પણ અમારી આંખો પણ ત્યારે છલકાઈ હતી. નિવૃત્તિ પછી ભારતની ખેપના ખરચ કાઢવા એમણે કીમિયો કર્યો : કોઇવાર બનસ્થલીમાં, ક્યારેક ચેન્નઈમાં, કદીક સૂરતમાં, તો ક્યારેક વળી દિલ્લીમાં યુવાનોને ડિઝાઇનકળા શીખવવાના પંદર-વીસ દિવસના શિબિરો યોજતા. એમનો પ્રવાસ-ખર્ચ તો નીકળતો, પણ તરુણ વિદ્યાર્થીઓ સાથેનો સહવાસ પણ એમની સર્જક-ચેતનાને લીલીછમ રાખતો. થોડા દિવસોનો આવો મેળો વીંખાતો ત્યારે ઊર્મિલ વાતાવરણ સરજાતું : વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રદ્યુમ્નભાઈ આંસુઓ ખાળી ન શકતા. કોઇ અનુભવ, કોઇ પ્રસંગની વાત કરતા કરતા સંવેદનભીના થતા એમને વાર ન લાગતી.

1984ની સાલ. ભાવનગર આવેલા. કહે, ચાલો, રાજસ્થાનમાં થોડું રખડીએ. રાણકપુરમાં પહેલો પડાવ. સાથે યજ્ઞેશભાઇ [દવે] અને મનોહરભાઇ [દેસાઇ]. કહો, પ્રદ્યુમ્નભાઇ, એ પછી બે વરસે તમે શિકાગોની જગવિખ્યાત આર્ટ ઇંન્સ્ટિટ્યૂટના વિદ્યાર્થીઓને ભારતનો કલાપ્રવાસ કરાવેલો, તેનો વિચાર અમને ત્રણ ‘વિદ્યાર્થીઓ’ને કલાજ્ઞાન આપ્યું હતું તેના ઉપરથી જ સૂઝ્યો હતો કે નહીં! રાણકપુરનાં દેવાલયો, રાજસ્થાનના અંતરિયાળ મુલકમાં પહાડો પર જાણે બુકાની બાંધીને ખડો હોય એવો બંકો રખેવાળ કુંભલગઢ, અને પછી ઉદયપુરની મધ્યયુગીન કલાસમ્પદા : આ બધાની સાચુકલી પહેચાન અમને કોણ કરાવત! રાજસ્થાનનું એ ભ્રમણ સ્મૃતિનું સંગી બની ગયું છે. મેં દહેશત દાખવી હશે કે આવા યોગ ફરી ક્યાં થવાના, ત્યારે તમે શું લખેલું, પ્રદ્યુમ્નભાઈ, યાદ છે? —

"આપણે ભેળાં હર્યાંફર્યાં ને મંનભરી માણ્યા એ દિવસો ફરી કદી નહીં આવે એમ કેમ કહીશું? વીતે, નષ્ટ પામે એ તો સ્થૂળ. સૂક્ષ્મ તો અજરઅમર. મંનભર માણી જે જે ભીતર ભરી લીધું એ તો એવું ને એવું અકબંધ રહે. આપણે કેવળ ઉખેળવાની ખોટી ને માણી મોસમની પળેપળ ને રંગ-સુગંધ ભીતર અંજવાળતી પહેલાં જેમ પ્રગટી રહે! કાળનું તો સ્થૂળ જગમાં ચલણ, સૂક્ષ્મ સૃષ્ટિમાં ક્યાં ય એની નડતર નહીં. ° ° ° ભલા, આપણે તો મળ્યા-માણ્યાનો જ આનંદ વાગોળવાનો. સાચી ઝંખના હશે તો સહિયારી રખડપટ્ટીનો યોગ જરૂર આવશે."

અને અત્યારે સંભારું છું કે થોડાં વરસ પહેલાં એમણે લખેલું : “યુરોપ આવો તો આપણે સ્કૅન્ડીનેવીઆમાં રખડીએ : મારે બાકી છે.” અરે, હમણાના મહિનાઓમાં બીજા કાવ્યસંગ્રહ માટેની થોડી સામગ્રી પહોંચાડી હતી, પ્રવાસ-નિબંધોનો સંગ્રહ ‘ચંદરવો’ પણ આયોજનમાં હતો. મને આશા બંધાણી હતી કે એ નિમિત્તે એક ખેપ મારશે અને થોડા દિવસના સહવાસનો અવસર ઊભો થશે. પણ નિયતિ તેની ચાલમાં અફર રહી.

2009ના આરંભમાં આંખોમાં એક અસાધ્ય રોગે ઘર કર્યું. તબીબી તપાસ કરાવી. ઓપરેશન થયું, પણ સુધારો ન ડોકાયો. વાંચી ન શકાય, ફોટોગ્રાફી ન થઈ શકે, કામકાજ વિના બેસી રહેવાનું : એ તે કાંઇ જિંદગી છે? નિરાશા ઘેરી વળી. ત્યાં અમેરિકાથી એક મિત્રનું તેડું આવ્યું : ‘ભારતના વિવિધ લોકભરત વિશે વ્યાખ્યાનો આપવા આવો.’ આ પ્રવાસમાં જ અંતકાળની એંધાણી આવી ગઈ હતી : આન્તોનેલ્લાને લાગ્યું કે હવે દીવો ઝળહળનાર નથી. બસ, એમણે ત્યાં પોતાનાં કાવ્યોનાં પઠન કર્યાં એ અંતિમ નીવડવાનાં હતાં. અમેરિકાથી પાછા ફર્યા, ને પંદર દિવસમાં ‘કાઉન્ટડાઉન’ શરૂ થયું. પ્રદ્યુમ્નભાઇનો યુવાનનો મિજાજ તો, આજે લાગે છે કે, નિયતિએ પ્રયોજેલ એક મહોરું હતું. દમનો વ્યાધિ એવો કે રાત આખી શ્વાસને શાંત રાખવા માટે કૈંક નુસખા અજમાવ્યા કરે, ગાદી-ઓશિકાની ગોઠવણો બદલ્યા કરે. છતાં, અધૂરી નીંદરને ગણકાર્યા વિના નવા દિવસની દોડધામ માટે તાજામાજા થઈ જાય. પણ .....

પૂરાં એંશી વરસની આવરદા : વિવિધ વ્યાધિઓથી ઘેરાયેલી કાયા. પછી અપંગ બનીને જ જીવવાનો વારો આવે. જેમ ઉદય હોય છે તેમ અસ્ત પણ હોય છે. ભંગુરતાને અધીન માનવીની જીવન-ઝંખના તીવ્ર હશે તો એ ભવાટવિના સ્વાદ લેવા, તકલાદી આવરદાનું નહીં પણ જન્માંતરોનાં વરદાન ચાહશે. પ્રદ્યુમ્નભાઇ, તમે ભીંત ફાડીને અંકુરિત થતા પીપળ વૃક્ષની માફક આ પૃથ્વી પર અચૂક અવતરશો, કણકણમાં ને ક્ષણક્ષણમાં, સકલ સ્થળ-કાળમાં નર્યા આનંદ-ઉલ્લાસ ભરી દેવા, ‘રોમ રોમ હાંર્યે નર્યો આનંદ-અંઘોળ’ એવું ગાન છેડવા, ફરી ફરી આવશો. પ્રદ્યુમ્નભાઇ, તમારો એ કોલ છે, આપણો કરાર છે.

[‘શબ્દસૃષ્ટિ’, સપ્ટેમ્બર 2009]

Category :- Profile

કાશીબહેન ગામડામાં સારવાર માટે

પંચોતેર જેટલાં વર્ષ પહેલાંનો સમય. ગુજરાતનાં ભાલ-નળકાંઠાના ખૂબ પછાત વિસ્તારનું શિયાળ ગામ. ત્યાંથી પચીસેક વર્ષની એક યુવતી એક વરસાદી સાંજે ફાનસ લઈને ઊંટ પર બેસીને નીકળી. ચાર કલાકે ગાજવીજ અને ઘનઘોર રાતમાં વરસતા વરસાદે ઝાંપ ગામે પહોંચી. ફાનસ ઓલવાઈ ગયેલું છતાં યુવતીએ કૂબો ખોળી કાઢ્યો.

અંદર એક પથારી માંડ રહી શકે એટલી જગ્યા. તેમાં એક સૂવાવડી બાઈ કણસે. તેની ગરીબી એટલી કે પહેરેલી સાડીને લગાવેલાં થીંગડાંમાંથી મૂળ સાડીનું કપડું કયું તે જ ખ્યાલ ન આવે.

ખાટલો પણ ટૂંકો ને તૂટેલો. ઘરમાં પિત્તળની એકેય તપેલી જોવા ન મળે. વેપારીને ત્યાંથી તપેલું મંગાવીને સાધનો ઉકાળવાં પડ્યાં.

બાઈને સલાઇન ગ્લુકૉઝ ચઢાવ્યું. પાડોશીને ત્યાંથી વાસણ ગોઠવવાનાં બે-ત્રણ પાટિયાં મેળવ્યાં ને બાઈને એના પર સુવાડી. યુવતીએ પ્રભુનું નામ લઈને ફોરસેપ કર્યું (ચીપિયાનો ઉપયોગ કરી માના ઉદરમાંથી બાળકને બહાર કાઢ્યું). બાઈ ને બાળક બેઉ બચ્યાં.

યુવતીને આપવા માટે ઘરવાળા પાસે કશું હતું નહીં. પણ યુવતીએ તેને વીસ રૂપિયા આપીને કહ્યું: 'બાઈને રાબ વગેરે બનાવીને પાજો.' ટાંકા આવ્યા હતા, એટલે એ કાઢવા માટે યુવતી થોડા દિવસે ફરીથી ઊંટ પર ઝાંપ ગઈ. ટાંકા સારા રહેલા ને બાળક તંદુરસ્ત હતું.

અંતરિયાળ ગામોમાં સુવાવડ

કાશીબહેન મહેતા

આવી અસાધારણ રીતે સંખ્યાબંધ બાળકોને અને ખાસ તો માતાઓને સુવાવડ દરમિયાન બચાવનાર તે ગુજરાતનાં એક લોકોત્તર આદ્ય પરિચારિકા (નર્સ) કાશીબહેન છોટુભાઈ મહેતા.

તેમણે ભાલ-નળકાંઠાનાં અગનપાટ નપાણિયા મુલકના સિત્તેર જેટલાં અતિ પછાત અંતરિયાળ ગામોમાં 1946થી લઈને સત્ત્યાવીસ વર્ષ સુધી નર્સ તરીકે જે સેવા આપી તેનો જોટો નથી.

કાશીબહેન આજે એકસો એકમાં વર્ષમાં પ્રવેશ્યાં હોત. તેમની જન્મશતાબ્દીનાં 2019-20ના વર્ષમાં જ રાજસ્થાનના કોટા અને ગુજરાતના રાજકોટની સરકારી હૉસ્પિટલોમાં તંત્રની બેદરકારીને કારણે નવજાત શિશુઓ મોટી સંખ્યામાં મોતને ભેટ્યાં એ કાળચક્રની એક વક્રતા છે.

કાશીબહેને સેવાવ્રતનું નમ્ર અને કૃતજ્ઞતાપૂર્ણ બયાન આપતી 'મારી અભિનવ દીક્ષા' (1986) નામની આત્મકથા સવાસો પાનાંમાં લખી છે જે વાચકને નતમસ્તક બનાવી દે છે.

તેની પ્રસ્તાવનામાં મનુભાઈ પંચોળી 'દર્શક' લખે છે : ‘... પ્રેમ જ્યારે નિ:સ્વાર્થ બને છે ત્યારે તેમાંથી ઈશ્વરનું સ્વરૂપ પ્રગટે છે. કાશીબહેને આ ઈશ્વરી સ્વરૂપની ઝાંખી કરી. અનરાધાર વરસાદ, ભીષણ તાપ, ઘોર અંધારું, ભયાનક વાવાઝોડાંની કેટલી ય અગ્નિકસોટીઓ વચ્ચે ભાલના નોંધારા પઢારો, કોળીઓ, હરિજનોના કૂબામાં મરણાસન્ન બાઈઓને, હોઠે આવેલ કોળિયો મૂકી, ઘોડા પર સવારી કરી, ઊંટ પર જઈ પ્રસૂતિઓ કરાવી, અનેક બાળકોની માવડી બન્યાં ...'

‘મારી અભિનવ દીક્ષા’ પુસ્તકમાં આત્મકથની વર્ણવી

'મારી અભિનવ દીક્ષા' પુસ્તક વર્ષોથી અપ્રાપ્ય બની ચૂક્યું છે. પણ તેની ટૂંકી આવૃત્તિ ભાવનગરનાં 'લોકમિલાપ' પ્રકાશન થકી ગુજરાતને મળતી રહી હતી.

કાશીબહેનનાં પુસ્તકનો સંક્ષેપ મહેન્દ્ર મેઘાણીએ 'ચંદનનાં ઝાડ' (1989) નામના સંચયમાં બીજાં ચાર ટૂંકાવેલાં આત્મકથનો સાથે આપ્યો હતો. તેની બે લાખ નકલો લોકોએ વસાવી હતી.

ત્યાર બાદ એ જ સંક્ષેપ તેમણે 'મારી અભિનવ દીક્ષા' નામની ખીસાપોથી તરીકે 2006માં બહાર પાડ્યો જેની અત્યાર સુધી 46 હજાર નકલો વાચકો પાસે પહોંચી છે. કાશીબહેનનાં સ્વકથનમાંના પ્રસંગો તો આજે લગભગ કાલ્પનિક લાગે છે.

ક ધોધમાર વરસાદી સાંજે કાશીબહેન કાંતી રહ્યાં હતાં ને કેસરડી ગામથી સુવાવડ માટે તેડું આવ્યું.

ચરખો બાજુ પર મૂક્યો, દાક્તરની પેટી ભરી ને ઘોડા પર બેસીને નીકળ્યાં. બે કાંઠે વહેતી નદી, તરતાં આવડતું ન હોવા છતાં, માણસોના ટેકે પાર કરી. ફરીથી જે ઘોડા પર બેઠાં તે વાંકોચૂંકો ચાલે. માંડ સમતુલા જાળવતાં ત્રણ કલાકે સુવાવડી પાસે પહોંચ્યાં.

ત્યાં અંધશ્રદ્ધાળુ સ્ત્રીઓ દાણા જોતી હતી. તેમને સમજાવી-ધમકાવીને કાઢી મૂકી. દરદીને બાટલો ચડાવ્યો.

બાળક આડું હતું. ધારિયું મગાવી, તેને ઉકાળી બાળકનો હાથ કાપી નાખ્યો, તેને ફેરવીને પ્રસવ કરાવ્યો. સ્ત્રી બચી ગઈ. ઘર એટલું ગરીબ કે દૂધ અને રાબ માટે રૂપિયા કાશીબહેને આપ્યા.

મૂળી-બાવળીથી કહેણ આવ્યું. રસ્તે કીચડ, ઘોડું ઊભું રહી ગયું. બે કિલોમીટર ચાલ્યાં પછી કાણાંવાળી હોડી મળી. રાતે દસ વાગ્યે રાણગઢ, ત્યાંથી કાદવ ખૂંદતાં દરદી પાસે. સવારે અગિયાર વાગ્યે પેટ્રોમૅક્સના અજવાળે સલામત પ્રસૂતિ પૂરી કરાવી. મલેરિયાના વાવડવાળા ગામમાં પચાસ દરદીઓને દવા-ઇન્જેક્શન આપ્યાં અને રાત્રે આઠ વાગ્યે દવાખાનાના મૂળ ગામ શિયાળમાં પાછાં આવ્યાં.

1944માં સાણંદમાં વિશ્વવત્સલ ઔષધાલય સ્થપાયું

સારવાર કરતાં કાશીબહેન

શિયાળમાં તેમનું દવાખાનું. પ્રગતિશીલ સેવાભાવી જૈન મુનિ સંતબાલની પહેલથી ભાલ-નળકાંઠામાં તબીબી સેવાઓ માટે 1944માં સાણંદમાં વિશ્વવત્સલ ઔષધાલય સ્થાપવામાં આવ્યું.

તેની એક શાખા 1946માં શિયાળ ગામમાં શરૂ કરવામાં આવી, જેનું ઉદ્દઘાટન મોરારજી દેસાઈએ કર્યું.

ત્યાં કાશીબહેન અને તેમનાં સેવાપરાયણ પિતા ભેખ લઈને બેઠાં. ગામ વિશે કાશીબહેન લખે છે : 'શિયાળ એટલે ભાલ-નળકાંઠાને સાંધતો બેટ. ચોમાસાના ચાર માસ એને ફરતું પાણી જ રહે, અને ઉનાળા-શિયાળામાં પગકેડીએ બગોદરા પહોંચાય. બગોદરાથી સાત માઇલ ચાલીને અરણેજ કે ભૂરખીના સ્ટશને પહોંચાય. તે સિવાય એ દિવસોમાં ન હતી સડક, નહોતી બસ કે નહોતાં વાહનવ્યવહારનાં બીજાં કોઈ સાધન.'

ચોમાસામાં બગોદરે સારવાર માટે જતાં ઘોડાએ પાડ્યા. એવી ચીકણી માટીમાં ફસાયાં કે નીકળવા મથે તો વધુ ઊંડાં ઊતરે. મદદ માટેની બૂમો સાંભળી એક ભાઈએ બચાવ્યાં, પાછાં ઘોડા પર સવાર થઈને દરદી સુધી પહોંચ્યાં.

જનશાળી જતાં ઘોડાએ પાડ્યાં, થાપાનાં હાડકાંમાં તિરાડ પડી. ગોદળાં નાખેલું ગાડું મગાવ્યું. તેમાં ગોદળાં વીંટીને ગોઠવાયાં. દરદીને ત્યાં પહોંચ્યાં એટલે બહેનો કાશીબહેનની ઊંચકીને ખાટલા પાસે લઈ ગયાં. મરેલા બાળકનો પ્રસવ કરાવ્યો. કારગત સારવારથી મહિલાને બચાવી.

પછી તરત ગાડું જોડાવી શિયાળથી બસમાં બેસી અમદાવાદના એક દવાખાને ગયાં. ફ્રૅક્ચરની સારવાર કરાવીને બીજે દિવસે પાછાં શિયાળ.

પથારી પાસે જ દવાખાનું ગોઠવી દીધું. સૂતાંસૂતાં સારવાર આપતાં. વડોદરેથી ભાઈ-ભાભી તેડવાં આવ્યાં. એટલે કાશીબહેન કહે : 'આસપાસ ચાલીસ માઇલના ઘેરાવમાં ડૉક્ટર કે દવાખાનું નથી. દરદીને છોડીને કેમ અવાય? પહેલાં દરદીની માવજત, પછી મારી. મને તો દરદીની આશિષથી જલદી સારું થઈ જવાનું છે. બન્યું પણ એમ. દોઢ માસમાં તો તદ્દન સારું થઈ ગયું.'

એક વખત રેલગાડીમાં અમદાવાદથી વડોદરા જતાં મહિલાઓના ડબ્બામાં એક મુસ્લિમ બહેનની સલામત પ્રસૂતિ બીજી સ્ત્રીઓની મદદથી કરી, બાબાનો જન્મ થયો.

બીજે વખત, દુમાલી ગામથી અમદાવાદ જતી બસમાં એક સ્ત્રીને વેણ ઊપડ્યાં. વિનંતીથી બસ ઊભી રખાવી. મુસાફરો દૂર ગયાં. કેટલીક મહિલાઓની સાથે રાખીને કાશીબહેને બાળકનો જન્મ કરાવ્યો. અરધા કલાકમાં બસ સાફસૂફ કરીને પાછી સોંપી દીધી.

'એક બહેનને એક વાર હોડીમાં પ્રસૂતિ કરાવવી પડી હતી', એમ પણ કાશીબહેન લખે છે.

અનુભવકથામાંથી જાણવા મળે છે કે સેવાતપનાં પચીસેક વર્ષમાં તેમણે પ્રસૂતિ માટે દર વર્ષે વધતા દરે ત્રણસોથી એક હજાર વિઝિટો કરી હતી! પ્રસૂતિ ઉપરાંતનાં સત્કાર્યો વળી જુદાં.

ભર બપોરે કાશીબહેન

જેમ કે, મેઘલી મધરાતે ત્રણ કલાકની દડમજલે કાયલાના દરદી લગી પહોંચ્યાં. ઝાડો-પેશાબ બંધ થઈ થવાના દુખાવાથી આળોટતા ભાઈને ઍનીમા આપી. તેની નળી કાઢતાં એટલો જોરથી ઝાડો છૂટ્યો કે કાશીબહેનનાં કપડાં બગડી ગયાં. નાહીને પરિવારની મુસ્લિમ બહેનોનાં કપડાં પહેરી લીધાં.

એક પઢાર ભાઈને પથરીની પીડા ઊપડી. પેશાબ બંધ થઈ ગયેલો. કાશીબહેને એને ગરમ પાણીમાં બેસાડ્યો, બીજા પણ ઉપાય કર્યા. એની પથરી નીકળી ગઈ ને શાંતિ થઈ.

કાશીબહેન લખે છે : ‘... સ્ત્રી-પુરુષ કે હિંદુ-મુસલમાન કે હરિજન એવો ભેદ રાખ્યા વિના સમભાવ ને વિશ્વાસથી હું સેવા કરતી, અને પ્રભુની અને સંતોની કૃપાથી સફળતા પણ મળ્યે જતી.'

સફળતા શીતળા જેવા ભયંકર રોગના દરદીની સારવારમાં પણ મળી.

શિયાળના પઢારવાસના એક બાળકના ઘરે દિવસો સુધી જઈને તેની આંખો ધોતાં, કાન સાફ કરતાં, એના હાથપગ હલાવતાં. શીતળા શમી ગયા ને બાળક કંઈ પણ ખોડ-ખાંપણ વિના હેમખેમ પાર ઊતરી ગયું.

કાશીબહેનના માતા સમરતબા અને પિતા છોટુભાઈ મહેતા

એથી પઢારોને વિશ્વાસ બેઠો. અંધશ્રદ્ધાને કારણે ઓરી-અછબડાના વાવરનો ભોગ બનતાં ઊગરી જવા લાગ્યા.

શિયાળ પહેલાં સાણંદમાં કામ કરતાં ત્યારે 1945માં કૉલેરાના વાવડમાં વીરમગામ અને ધોળકામાં રોગચાળો કાબૂમાં આવે તે માટે હાથમાં રાખ લઈને જ્યાંજ્યાં ગંદકી દેખાય તેની પર છાંટવાથી લઈને અનેક કામ કર્યાં.

'કાશીબહેનની 'અભિનવ દીક્ષા' તેમના અનુભવોની ટૂંકી તવારીખ છે.

સંકોચાતાં-સંકોચાતાં લખેલ છે' એમ નોંધીને દર્શક આગળ કહે છે : 'એક નાની, સરલ, કંઈક અબોધ બાલિકા, ધર્મસંસ્કારે કેમ નવા પ્રકારની દીક્ષા પામી અને જન-સમાજને દીક્ષિત કર્યો તેનો વૃત્તાંત મળે છે.'

કાશીબહેનનો જન્મ 18 જાન્યુઆરી, 1919ના દિવસે ધોરાજીમાં.

કાશીબહેન લખે છે : 'મારા જીવનમાં જે કાંઈ ખડતલપણું, સાદાઈ, સેવાપરિશ્રમ અને ગરીબો પ્રત્યે પ્રેમ છે, તે બધું મને મારાં માતાપિતાએ વારસામાં આપ્યું છે. બાનું નામ સમરતબા અને બાપુજીનું છોટુભાઈ.'

માતપિતા પર ભાલ-નળકાંઠામાં સેવાકાર્ય કરનાર પ્રગતિશીલ જૈન સાધુ સંતબાલનો મોટો પ્રભાવ હતો.

ભણવામાં રસ નહીં ધરાવનારા છોટુભાઈ વતન પાસેના જેતપુરમાં એક દાક્તરના દવાખાનામાં કમ્પાઉન્ડર તરીકે નોકરીએ લાગ્યા.

દરદી માટે દવા આપવાના અને પાટાપિંડી કરવાથી લઈને દવાખાનામાં આવેલા મૃતદેહનાં પોસ્ટમૉર્ટમ સુધીનું કામ છોટુભાઈ શીખી ગયા.

પછી વધુ પગારની નોકરી મળતાં મહારાષ્ટ્રના ખાંમગાવમાં ગયા. ત્યાં પછી કપાસિયાનો ધંધો શરૂ કરી નફો કમાવા લાગ્યા. પણ અગ્રણી સમાજસુધારક અને ગાંધીવાદી સાને ગુરુજી થકી ગાંધીવિચારના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યા, મોટો પલટો આવ્યો. રાગીમાંથી વૈરાગી બની ગયા.

આઝાદીની લડતમાં જેલમાં ગયા. જેલમાંથી છૂટી, ધંધો બંધ કરી સેવાસંકલ્પ લીધો. ગાંધીજીના અંતેવાસી બુધાભાઈ સાથે સાબરમતી આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યા.

આશ્રમમાં ગાંધીબાપુ માંદાંની બહુ સેવા કરતા. તેનાથી છોટુભાઈમાં પહેલેથી જ રહેલી તબીબી સેવાભાવનાને વધુ બળ મળ્યું. પિતાની સેવાવૃત્તિના સંસ્કાર દીકરી કાશી સતત ઝીલી રહી હતી.

કોમી રમખાણોમાં દરદીઓની સેવા

કાશીબહેનું જાહેર જીવન સાથે પહેલું જોડાણ હરિપુરા કૉંગ્રેસના અધિવેશન થકી 1938માં થયું. તેમાં તેમણે મૃદુલાબહેન સારાભાઈના માર્ગદર્શન હેઠળ સૌરાષ્ટ્રમાંથી સો સ્વયંસેવિકાઓની ભરતીનું કામ કર્યું. તેના માટે તેમણે ગામડાંમાં ફરીને સો જેટલી બહેનોને તૈયાર કરી.

એ જમાના પ્રમાણે કાશીબહેનના પિતા પર દીકરીના સગપણ માટે પત્રો આવવા લાગ્યા.

છોટુભાઈ પૂછે ત્યારે કાશીબહેન કહેતાં : 'મારે તો મીરાં થવું છે, પરણવું નથી.' સંતબાલજીને પણ તેમણે કહી દીધું કે 'મને લગ્ન કરવાની મુદ્દલ ઇચ્છા જ થતી નથી.' સંતબાલે બ્રહ્મચર્યના સંકલ્પમાં પ્રોત્સાહન અને માર્ગદર્શન આપવાનું શરૂ કર્યું.

વળી એ દિવસોમાં, કુમારિકા અવિવાહિત રહેવાનું પસંદ કરે તો એને દીક્ષાના માર્ગે વાળી દેવામાં આવતી. સગાં અને સાધુસાધ્વીઓ દીક્ષા માટે દબાણ કરવા લાગ્યા. એટલે કાશીબહેને જાહેર કર્યું : 'મને દીક્ષા લેવાનું મન જ નથી થતું, તો માથું મૂંડાવીને શું કરું?'

આ પછીના તબક્કા વિશે કાશીબહેન લખે છે : 'બહુ વિચારને અંતે સામાજિક સેવાની દૃષ્ટિએ મને નર્સિંગનો અભ્યાસ કરવાનો વિચાર સૂઝ્યો. 1938માં અમદાવાદની વાડીલાલ સારાભાઈ હૉસ્પિટલમાં પોણા ચાર વર્ષના અભ્યાસક્રમમાં પ્રવેશ લઈને પૂરો કર્યો.'

તે દરમિયાન કરુણા અને પ્રામાણિકતાથી તેઓ દરદીઓમાં વહાલાં થઈ પડતાં. ખાદી પહેરવેશ અને શાકાહાર ઉપરીઓ સાથે લડીને પણ જાળવી રાખ્યા. ચા સહિત તમામ બંધાણો-લાલચોથી મુક્ત રહ્યાં. સરવાળે 'કોલસાની કોટડીમાંથી વગર ડાઘે' કેવી રીતે પસાર થયા તે વિશે તેમણે આપવીતીમાં રસપ્રદ લખ્યું છે.

કાશીબહેન નર્સિંગનો અભ્યાસ કરતાં હતાં ત્યારે અમદાવાદમાં 1941માં રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં.

સેંકડો ઘાયલોની સારવારના અને ઢગલાબંધ મૃતદેહોની સગાંસંબંધીઓએ કરેલી ઓળખની કાર્યવાહીનાં સંભારણાં પણ કાશીબહેને સંયમપૂર્ણ લાગણીશીલતાથી લખ્યાં છે.

ત્યાર બાદ કાશીબહેને મુંબઈમાં હેલ્થ વિઝિટરનો એક વર્ષના અભ્યાસ કર્યો. તે દરમિયાન ગાંધીજી 1942ની લડતની તૈયારી કરવા લાગ્યા. કાશીબહેને તેમને લડતમાં પડવા અંગે પુછાવ્યું.

ગાંધીજીએ આપેલાં આશીર્વાદ

કાશીબહેન સંભારે છે : ' તેમણે લખ્યું : 'ભણી લે; તે પછી દેશની સેવા કરજે.''

મુંબઈનો અભ્યાસક્રમ કાશીબહેને એટલો ઉજ્જવળ રીતે પૂરો કર્યો કે તેના એક સંચાલક અને કાનૂનવિદ મંગળદાસ મહેતાએ તેમને પરદેશમાં ભણવા જવાની તકો સમજાવી અને મુંબઈમાં રહી જવાનું પણ સૂચન કર્યું.

કાશીબહેને સાભાર પ્રતિભાવ આપ્યો : 'ગામડાંની સેવા કરવાના આદર્શને લક્ષમાં રાખીને હું અહીં ભણવા આવી છું. એટલે હવે તો દરિદ્રનાયાયણના દુ:ખમાં ભાગીદાર થવા ગામડાંમાં જઈશ.'

સાણંદની વિશ્વવત્સલ ઔષધાલય સમિતિના ઉપક્રમે પિતા સાથે સેવાકાર્ય શરૂ કર્યું. કામના આરંભે જ મા સમરતબાએ ઔષધાલયને પ્રસૂતિનાં સાધનો લાવવા માટે પાંચસો અગિયાર રૂપિયાનું દાન આપ્યું.

બે વર્ષ જેટલો સમય ઔષધાલયના સાણંદ અને આસપાસના વિસ્તારની કામગીરીમાં રહ્યાં. તે પછી 1946માં સમિતિની શિયાળ શાખા શરૂ થઈ એટલે બાપ-દીકરીએ ત્યાં તપ આદર્યું.

બહુ દુર્ગમ એવા શિયાળ બેટે અવાવરું મકાન જાતે સરખું કરીને તેમાં રહેઠાણ અને દવાખાનું રાખ્યાં.

પાણી, રસ્તો, બળતણ, સલામતી, વાહનવ્યવહાર સહિતની તમામ પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચે અપરિગ્રહી, સાદું, કરકસરભર્યું અને કામઢું જીવન જીવતાં દરદીસેવાની ધૂણી અઢી દાયકા ધખાવી.

તેનું ભાષાના રંગરાગ વિનાનું વર્ણન કાશીબહેનનાં સ્વકથનનો સહુથી હૃદયસ્પર્શી હિસ્સો છે. તેની સાથે એક હિસ્સો ભાલના સર્વાંગી વિકાસ માટે તેમણે કરેલાં કાર્યનો પણ છે.

ગામડાંના સર્વાંગી વિકાસ માટે સંતબાલની પ્રેરણાથી કાશીબહેને નવલભાઈ શાહ અને અંબુભાઈ શાહની સાથે ખેડૂત મંડળીની કામગીરીમાં પણ બહોળો ફાળો આપ્યો.

કાશીબહેન મહેતા તેમના પિતા સાથે

પઢાર સહિત છેવાડાની અનેક કોમના લોકોને વ્યાજખોરોથી બચાવવા માટે ધિરાણ મંડળી અને સસ્તા હાટ માટે રેશનિંગની દુકાન કરી.

આવાં ઉપક્રમોને લીધે ઉપલા ગણાતા વર્ગોના વિરોધ અને કાવતરાંનો સામનો ય કર્યો. ચોરી, જમીનનો કબજો, સ્ત્ર સન્માન, કોમી એખલાસને લગતા બનાવોમાં ઘટતું કર્યું.

એક ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ તરફી પ્રચાર કર્યો અને ગણોતિયાધારાના અમલની કચાશના મુદ્દે પક્ષનો વિરોધેય કર્યો. વીસ ગામોમાં ફરતું દવાખાનું ચલાવ્યું.

રવિશંકર મહારાજની પ્રેરણાથી 1969 દુકાળ અને પછીનાં વર્ષે પૂર આપત્તિનાં રાહતકાર્યોમાં જોડાયાં. કાશીબહેનનું અવસાન 2009માં વડોદરામાં થયું.

કાશીબહેનનાં જીવનનાં પહેલાં ત્રેપન વર્ષનો આલેખ 'મારી અભિનવ દીક્ષા' પુસ્તકમાં મળે છે.

તેને પ્રકાશિત કરનાર મહાવીર પ્રકાશન મંદિરના મંત્રી મનુભાઈ પંડિત લખે છે : 'બહેન કાશીબહેન સાથીઓના આગ્રહને વશ થઈને સંકોચાતાં-સંકોચાતાં, સંયમપૂર્ણ રીતે લખવા તૈયાર થયાં. પરંતુ તેઓ મે 1973 - એટલે કે શિયાળથી અલવિદા પછી અટકી ગયાં છે. તો ત્યાર પછીનાં પણ પોતાનાં સંસ્મરણો અને પ્રસંગો આપી તેમના સુવાસિત જીવનની કડી પૂરી કરશે એવી આશા રાખીશું.'

જોકે એ આશા પૂરી થઈ નથી. પણ એમ છતાં કાશીબહેનનાં જીવનનું જે કથન મળે છે તે પણ તબીબી ક્ષેત્રે નિ:સ્વાર્થ સેવાનું ભાવવિભોર કરનારું દૃષ્ટાન્ત છે.

પ્રગટ : બી.બી.સી. ગુજરાતી,  19 જાન્યુઆરી 2020

[કાશીબહેન મહેતા કૃત ‘મારી અભિનવ દિક્ષા’ પુસ્તકમાંથી છબિઓ સાભાર લેવાઈ છે]

Category :- Profile