રાખે છે એક લાગણી મુજ ને અમીર જેમ
પ્રેમમાં ભાવભીનાં નેણે નીર ઉભરાતાં જેમ.

મોર મારા મનનો ગહકતો રહ્યો છે રાતભર,
દિલની વીણા પર પ્રેમની ગઝલ લખાતી જેમ.

દૂધ જેવી ચાંદીશી ઊર્મિઓ પ્રેમ રંગે વરસતી રહી,
મેઘ-ધનુ અમૃત ધારા વરસાવે ધરતી પર જેમ.

હર્ષની હેલીમાં પ્રેમ મદિરા જામ નવા છલકાવે,
આંસુઓ કોરા જિંદગીની સુરા પીવાતી જેમ.

રંગમય વાતાવરણ નશીલી આંખો મદિલી ક્ષણો,
છાની અછાની પ્રણયની આશાઓ ફળતી જેમ.

ઘાટકોપર, મુંબઈ

e.mail : bijaljagadsagar@gmail.com

તમારા સંતાનો કે સંબંધીઓના સંતાનો આઈ.એ.એસ. / આઈ.પી.એસ.ની તૈયારી કરતા હોય તો તેમણે ‘શિક્ષાપત્રી’ કોણે લખી, ક્યારે લખી, તેમાં કેટલા શ્લોક છે, તેમાં કઈ અદ્દભુત ફિલોસોફી છે, નિષ્કર્મ કર્મયોગી એટલે શું, શિક્ષાપત્રીએ કઈ રીતે શૂદ્રોનો ઉદ્ધાર કર્યો હતો? વગેરે બાબતોની જાણકારી મેળવવી પડશે’ હોંશિયાર ઉમેદવારો ચેરમેન અને ઈન્ટરવ્યૂ બૉર્ડના સભ્યોની પૃષ્ઠભૂમિ જાણી લેતા હોય છે! દેશમાં ધર્મસંસદ / હિન્દુ મહાપંચાયતના ભડકાઉ ભાષણોની ચર્ચાઓમાં વડા પ્રધાન પોતાનું કામ સીફતપૂર્વક આગળ ચલાવે છે. અદાણીને સરકારી મિલકતો / સરકારી મદદો અપાઈ રહી છે. લોકો હિન્દુ-મુસ્લિમની ચર્ચામાં ગૂંચવાઈ ગયા છે. ૫ એપ્રિલ, ૨૦૨૨ના રોજ વડા પ્રધાને, મનોજ સોનીને (જન્મ : ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૫) દેશના ઉચ્ચ નોકરશાહોની પસંદગી કરતી યુ.પી.એસ.સી. – યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશનના ચેરમેન બનાવી દીધા છે ! જો કે તેઓ યુ.પી.એસ.સી.ના સભ્ય તો હતા જ.

કોણ છે મનોજ સોની? તેમની નિમણૂક થતાં ફેસબૂક ઉપર સ્વામિનારાયણ સંસ્થા સાથે જોડાયેલ કેટલાંક મિત્રોએ ‘સત્સંગી મનોજ સોની’ને અભિનંદન આપ્યા હતા! મનોજ સોની સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના એક ફાંટા અનુપમ મિશન સાથે જોડાયેલા છે. ૧૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૦માં તેમણે ‘નિષ્કર્મ કર્મયોગી’ તરીકે દીક્ષા લીધી હતી. કપાળે હંમેશાં તિલક-ચાંદલો કરે છે. ૨૦૦૨માં ગુજરાતમાં નરસંહારની ઘટનાઓ બની હતી, તે અંગે તત્કાલિન મુખ્ય મંત્રી અને હાલના વડા પ્રધાન ઉપર સખ્ત માછલાં ધોવાઈ રહ્યા હતા / આલોચના થઈ રહી હતી, તે સમયે મનોજ સોનીએ પુસ્તક લખેલ – In Search of a Third Space. તેમાં તેમણે તત્કાલીન મુખ્ય મંત્રીનો બચાવ કરેલ. તેથી ઈનામ તરીકે ૨૦૦૫થી ૨૦૦૮ સુધી વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાં કુલપતિનું પદ સૌથી યુવાન વયે તેમને મળ્યું હતું. ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૫માં તેઓ બાબાસાહેબ ઓપન યુનિવર્સિટીના કુલપતિ હતા. તેમને માન/સન્માન/એવોર્ડ મળ્યા છે. તેમની નિયુક્તિને 'ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’એ આ રીતે દર્શાવી હતી -‘Meet the monk who will now head UPSC!’ તે અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે પિતાના નિધન બાદ મનોજ સોનીએ અગરબત્તી વેચીને પરિવાર ટકાવ્યો હતો. તેઓ ૧૨ સાયન્સ પ્રવાહમાં ફેઈલ થયા હતા, તેથી આટ્‌ર્સ પ્રવાહ લઈને આગળ વધ્યા હતા. M.A. કર્યા બાદ તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં Ph.D. કર્યું હતું. તેમણે ટાઈપિસ્ટ તરીકે પણ કામ કર્યું હતું. તેમણે બે વખત યુ.પી.એસ.સી.ની પરીક્ષા આપી; પ્રથમ પ્રયાસમાં સફળતા મળી ન હતી; બીજા પ્રયાસમાં ઇન્ટરવ્યૂમાં સફળતા મળી ન હતી. અગરબત્તી વેચનાર સંઘર્ષ કરીને યુ.પી.એસ.સી.ના ચેરમેન બને તે ઘટના નાની નથી. તે અંગે કેટલાકે ‘મોટિવેશનલ સ્ટોરી’ પણ લખી !

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું ધર્મપુસ્તક છે – ‘શિક્ષાપત્રી.’ તે મનુસ્મૃતિની લઘુ આવૃતિ જ છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય અને આર.એસ.એસ.ની વિચારસરણી સરખી છે, બન્ને સામંતી મૂલ્યોમાં માને છે. મનોજ સોની જ્યારે એમ.એસ. યુનિવર્સિટીમાં કુલપતિ હતા ત્યારે તેમણે યુનિવર્સિટીનું ભગવાકરણ કર્યું હતું. મે ૨૦૦૭માં એક ઘટના બની હતી. ફાઈન આર્ટ ફૅકલ્ટીના ૨૩ વર્ષના વિદ્યાર્થી શ્રીલમંથુલા ચંદ્રમોહને coursework assessmentના ભાગ રૂપે ચિત્રો દોર્યા હતા, તેનું યુનિવર્સિટી-પરિસરમાં ચિત્ર પ્રદર્શન યોજ્યું હતું. વી.એચ.પીએ. ધાર્મિક લાગણી દૂભાવવાના કારણે ચિત્રોનો વિરોધ કર્યો હતો. મનોજ સોનીએ વી.એચ.પી.નું સમર્થન કર્યું હતું, જ્યારે ફાઈન આર્ટ ફેકલ્ટીના ડીન પ્રોફેસર Shivaji Panikkar – શિવાજી પાણિકકરે, ચંદ્રમોહનને સપોર્ટ કર્યો હતો; તેથી મનોજ સોનીએ, શિવાજી પાણિકકરને ચાર વર્ષ સુધી સસ્પેન્ડ કર્યા હતા! શિવાજી પાણિકકરે છેવટે રાજીનામું આપી દીધું હતું ! ચંદ્રમોહન સામે આઈ.પી.સી. કલમ-૧૫૩ (છ) હેઠળ ધાર્મિક દુશ્મનાવટને પ્રોત્સાહન આપવા સબબ ગુનો દાખલ કરાવી જેલમાં પૂરાવેલ! ચંદ્રમોહનને ચાર દિવસ જેલમાં રહેવું પડેલ અને ગુજરાત નહીં છોડવાની શરતે જામીન ઉપર છૂટેલ. ચંદ્રમોહન ડિગ્રી વિના અજાણ્યા રાજ્યમાં કઈ રીતે રહી શકે? ચંદ્રમોહને ૨૦૦૭માં માસ્ટર ડિગ્રી પૂરી કરી હતી; તેમ છતાં ૧૧ વરસ સુધી તેમને ડિગ્રી આપી ન હતી. તેથી તીવ્ર હતાશામાં, ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮માં, ચંદ્રમોહને વાઇસ ચાન્સેલરની ઓફિસમાં આગ લગાડવાનું કડક પગલું ભર્યું હતું! તેની તાત્કાલિક ધરપકડ કરવામાં આવેલ અને કેટલાક મહિનાઓ બાદ હાઈકોર્ટે જામીન પર છોડેલ ! ચંદ્રમોહને કહ્યું હતું  કે “મેં વી.સી.ને ૩૦-૪૦ પત્રો લખ્યા. મને મારું પરિણામ જાહેર ન કરવા માટેનું કારણ આપતા નથી કે પરિણામને ૧૧ વર્ષ સુધી રોકવા માટેનું કારણ પણ આપતા નથી!” ચંદ્રમોહન, આંધ્રપ્રદેશના પૂર્વ ગોદાવરીના એક ગામના હતા. તેમના ગામમાંથી ચંદ્રમોહને પ્રથમ વખત યુનિવર્સિટી જોઈ હતી. તેમના પિતા સુથાર તરીકે કામ કરે છે અને તેમને આશા હતી કે ચંદ્રમોહન તેની કળાથી પરિવારને ટેકો આપશે; પણ એવું ક્યારે ય બન્યું નહીં. તેમને યુનિવર્સિટીમાંથી તેમની ડિગ્રી અને આર્ટ ગેલેરીમાં જગ્યા આપવાનો ઇન્કાર કરવામાં આવ્યો ! ચંદ્રમોહન તેજસ્વી કલાકાર છે; છતાં તેમની કળાને પ્રદર્શિત કરવા માટે કોઈ આર્ટ ગેલેરી તૈયાર થતી નથી ! મનોજ સોનીએ, ચંદ્રમોહનની કારકિર્દીની શરૂઆત થવા ન દીધી; તેની કળા માટે તેને ગુનેગાર બનાવી દીધો! મનોજ સોનીને યુ.પી.એસ.સી.માં સફળતા ન મળી; પરંતુ યુ.પી.એસ.સી.ના ચેરમેન જ બની ગયા! કઈ જડ્ડીબુટ્ટી છે? યાદ રહે, ગુજરાતમાં મનોજ સોની કરતાં વધુ વિદ્વાન ૧,૦૦૦ માણસો હોવાના, પરંતુ વિદ્વાનો ક્યારે ય સફળતાની જડ્ડીબુટ્ટીનો ઉપયોગ કરતા નથી; ગોડસેવાદી અને સામંતી સંસ્થાઓ સાથે જોડાતા નથી; એટલે તેમને મનોજ સોનીની જેમ હોદ્દો મળતો નથી!

(રમેશ સવાણીની ફેસબુક વૉલપરથી સાભાર)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 મે 2022; પૃ. 14

ગ્રામક્રાંતિના એક નવઆંદોલન સમી લોકભારતી દેશના એવા લોકોને ઉચ્ચ શિક્ષણ પહોંચાડે છે જ્યાં તેની ખાસ જરૂર છે અને શિક્ષણ પણ એવું જે ગામડાના લોકોને પોસાય અને તેમને આંજી ન નાખે પણ મૈત્રીપૂર્ણ લાગે. આ લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠે હવે ખાનગી યુનિવર્સિટી તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત કરી છે. લોકભારતી યુનિવર્સિટી ફૉર રુરલ ઈનોવેશન તરીકે હવે એ ગ્રામવિકાસ-શિક્ષણના પોતાના મૂળ ધ્યેયને લગતાં શૈક્ષણિક અભિયાનો ચલાવશે…

મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ કહેતા, ‘આપણા શિક્ષણમાં મુખ્ય ખામી એ છે કે કે ઉત્પાદક છે તે નાગરિક નથી અને જે નાગરિક છે તે ઉત્પાદક નથી. આપણે ઉત્તમ ઉત્પાદકો અને ઉત્તમ નાગરિકો જોઈએ છે. આનો રસ્તો જડે તો દેશમાં સમૃદ્ધિ-સહકાર-રાષ્ટ્રીયતાનો ત્રિવેણી સંગમ થાય. આ કરી આપવાની શક્તિ નઈ તાલીમમાં છે.’

આ પ્રકારની કેળવણી આપતી શિક્ષણસંસ્થાઓ સર્જવાનું સ્વપ્ન ઋષિવર્ય કેળવણીકાર નાનાભાઈ ભટ્ટે જોયું. આજથી 111 વર્ષ પહેલા – 1910માં એમણે ભાવનગરમાં ‘દક્ષિણામૂર્તિ વિદ્યાર્થી ભવન’ની સ્થાપના કરી. વિદ્યાર્થીઓ-શિક્ષકો પરિવારની જેમ સાથે રહે અને વિદ્યાર્થીઓનું સર્વાંગી ઘડતર થાય એ એનો હેતુ. પછી 1937માં તેમણે આંબલા ગામમાં ફિન્લૅન્ડ-ડૅન્માર્કમાં સફળ થયેલી ફૉક સ્કૂલ જેવી દેશની સૌ પ્રથમ લોકશાળા ‘ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ’ની સ્થાપના કરી, જેને રાષ્ટ્રીય વિરાસતનો દરજ્જો પણ મળ્યો છે. ત્યાર પછી 1953માં એમણે કૃષિપ્રધાન દેશમાં જરૂરી એવી, વિવિધ ખેતીવિષયોને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સમાવતી, ગ્રામાભિમુખ કેળવણીને ઉજાગર કરતી અને ગાંધીજી પ્રેરિત નઈ તાલીમ કેળવણીને સમર્પિત દેશની સૌ પ્રથમ નિવાસી લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરી.

આ ભગીરથ કાર્યમાં મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર, કેળવણીકાર અને ઇતિહાસવિદ્દ મનુભાઈ પંચોળી  ‘દર્શક’, વિદ્યાર્થીવત્સલ અને ગુજરાતના જુલે વર્ન તરીકે જાણીતા એવા મૂળશંકર મો. ભટ્ટ અને ભાષાવિદ્દ નટવરલાલ બુચ જેવા દિગ્ગજો જોડાયા. પોતપોતાના ક્ષેત્રના નિષ્ણાત રતિલાલભાઈ અંધારિયા, ઈસ્માઇલભાઈ નાગોરી, ઝવેરભાઈ પટેલ, કૃષ્ણલાલ શુક્લ જેવા પ્રતિબદ્ધ સાથીઓનો નિષ્ઠાભર્યો સાથ મળ્યો. લોકભારતીના સદ્દભાગ્યે અધ્યાપકો, વિભાગીય વડાશ્રીઓ અને અન્ય કાર્યકરો પણ પૂરા નિષ્ઠાવાન, લોકભારતીને સમર્પિત એવા અભ્યાસુ-સંવેદનશીલ મળ્યા. સ્થાપક-દાદાઓની વિદાય પછી જયાબહેન શાહ અને દલસુખભાઈ ગોધાણી જેવા સંનિષ્ઠ લોકસેવકોએ અથાક પુરુષાર્થ દ્વારા લોકભારતીને તેનાં મૂલ્યો સાથે ટકાવી રાખી અને છેલ્લા દસકાથી ડૉ. અરુણભાઈ દવેના નેતૃત્વ નીચે લોકભારતીએ પ્રયોગશીલતા, સર્જનશીલતા અને સ્વતંત્રતાની દિશામાં હરણફાળ ભરી છે. 

ભાવનગર-રાજકોટ હાઈવે પર, ભાવનગરની પશ્ચિમે 45 કિલોમીટર અને રાજકોટની પૂર્વે 130 કિલોમીટરના અંતરે આવેલા સણોસરા ગામને અડીને, રળિયામણી અને વિવિધ જીવસૃષ્ટિથી ભરપૂર રાજેન્દ્ર હિલ્સની તળેટીમાં, નાનકડી સિંદરી નદીને કાંઠે લોકભારતી વસેલી છે. સાત તળાવડાં, વિવિધ પાક લેતાં ખેતરો, ફળવાડીઓ અને વૃક્ષરાજિ વચ્ચે 165 એકરના સુંદર પ્રાકૃતિક પરિસરમાં દસ છાત્રાલયોમાં દર વર્ષે 500 વિદ્યાર્થીઓ ગીર ગાયોની ગૌશાળા, લોકવિજ્ઞાન કેન્દ્ર, કૃષિવિજ્ઞાન કેન્દ્ર, નર્સરી, ઘઉં સંશોધન કેન્દ્ર જેવા 22 વિભાગોમાં ગ્રામજીવનને લગતા વિષયોનો અનુભવ લેતાં સ્નાતક થાય છે, ઉત્સવો ઊજવે છે, નેતૃત્વની તાલીમ લે છે, રાજનીતિ-સાહિત્ય-કૉમ્પ્યુટર સાથે ખેતી, પશુપાલન, ફૂડ પ્રોસેસિંગ વગેરે પણ શીખે છે. એ જ પરિસરમાં 70 જેટલા કાર્યકર-નિવાસોમાં 250 જેટલા પરિવારજનો પણ રહે છે. લોકભારતીનો આ સહનિવાસ એ સમૂહજીવનના અને સમૂહશિક્ષણના પાઠોની, સ્વસ્થ-પ્રસન્ન જીવનશૈલીની અને સંગઠિત વિકાસની જીવંત પ્રયોગભૂમિ છે, સમયાંતરે એક આદર્શ ઈકોસિસ્ટમનું સર્જન થયું છે.

1053માં સ્થપાયેલ લોકભારતીની મુલાકાતે રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદનું આવવું અને 1964માં ઉપરાષ્ટ્રપતિ ડૉ. ઝાકીરહુસેનનું આવવું એ લોકભારતીની ગુણવત્તા દર્શાવતા દૃષ્ટાંતો છે. અસંખ્ય સાહિત્યકારો, કેળવણીકારો અને વિજ્ઞાનીઓએ લોકભારતીની મુલાકાત લઈને ધન્યતા અનુભવી છે.

ગ્રામ-ક્રાંતિના નવ-આંદોલન સમી આ લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠે હવે ખાનગી યુનિવર્સિટી તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત કરી છે. લોકભારતી યુનિવર્સિટી ફૉર રુરલ ઈનોવેશન તરીકે હવે એ ગ્રામવિકાસ-અભિમુખ શિક્ષણના પોતાના મૂળ ધ્યેયને લગતાં શૈક્ષણિક અભિયાનો ચલાવશે. અલબત્ત આ માટે જરૂરી પંદરેક કરોડ રૂપિયાની આર્થિક સહાય મેળવવી એ લોકભારતી માટે મોટો પડકાર છે …

નાનાભાઈએ લોકભારતીની સ્થાપના કરી એ એક ઐતિહાસિક ઘટના હતી. ત્યારે એમની ઉંમર 71 વર્ષની હતી. લોકભારતી યુનિવર્સિટી બની રહી છે એ બીજી ઐતિહાસિક ઘટના છે. યોગાનુયોગ, એને યુનિવર્સિટી બનાવનાર ડૉ. અરુણભાઈ દવે અને એમના અડીખમ સાથી હસમુખભાઈ દેવમુરારિ જે લોકભારતીના નિયામક છે, તે બન્ને 72 વર્ષના છે! આ બેઉ જબ્બર દાદાઓની જોડાજોડ, પોતાની ઊર્જા, અભ્યાસ અને બુદ્ધિમત્તાથી હંફાવી શકે એવા અને બહુમુખી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા 33 વર્ષના ડૉ. વિશાલ ભાદાણી ઊભા છે. આ ત્રણેને જોઈ લોકભારતીના વિદ્યાર્થીઓ અને કાર્યકરોને શેર લોહી ચડે છે.

લોકભારતીને પ્રેરનાર છે ઉપનિષદનો ધ્યાનમંત્ર :

વિદ્યાં ચ અવિદ્યાં ચ યસ્તદ વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યુ તીર્ત્વાં વિદ્યયાડમૃતમશ્નુતે ।।

ઈશોપનિષદના આ શ્લોકમાં ‘વિદ્યા’ અને ‘અવિદ્યા’નું સચોટ અર્થઘટન છે. અવિદ્યાનો ‘અ’ નકાર નહીં, પ્રકાર સૂચવે છે. ‘અવિદ્યા’ એટલે ભૌતિક વિદ્યાઓ – કૌશલ્યો, જેની મદદથી મનુષ્ય સામાજિક કર્તવ્યો અને જવાબદારીઓ પાર પાડવાનું સામર્થ્ય મેળવે છે. ‘વિદ્યા’ એટલે અધ્યાત્મ, જેના વડે મનુષ્ય અમૃતત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. લોકભારતીનું સ્વપ્ન, ‘વિદ્યા’ અને ‘અવિદ્યા’ બન્નેની પ્રાપ્તિથી દુન્યવી તેમ જ આંતરિક વિકાસ કરે તેવું મનુષ્યત્વ કેળવવાનું છે.

એકવીસમી સદીના શિક્ષણ માટે નીમાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય કમિશનમાં દુનિયાના વિવિધ ક્ષેત્રના 15 ખ્યાતનામ વિદ્વાન સભ્યોએ યુનેસ્કો માટે તૈયાર કરેલા ‘શિક્ષણ : ભીતરનો ખજાનો’ (લર્નિંગ, ધ ટ્રેઝર વિધિન) અહેવાલમાં શિક્ષણ માટે ચાર મૂલ્યસ્તંભો ગણાવ્યા હતા – લર્નિંગ ટુ નો, લર્નિંગ ટુ ડુ, લર્નિંગ ટુ લિવ ટુગેધર અને લર્નિંગ ટુ બી હવે એમાં પાંચમો સ્તંભ લર્નિંગ ટુ ટ્રાન્સફૉર્મ વનસેલ્ફ એન્ડ સોસાયટી ઉમેરાયો છે – ટૂંકમાં મસ્તક, હૃદય, હાથ અને આત્માનો સામાજિક નિસબત સાથેનો વિકાસ.

આ વિકાસ લોકભારતી વર્ષોથી સાધી રહી છે. અહીં મગજને માહિતીનું કારખાનું બનાવાતું નથી. અહીં એકનો વિજય એ બાકીનાનો પરાજય નથી. અહીં છે સ્પર્ધામુક્ત અને સહકારયુક્ત, સૌનો વિકાસ. અહીં મૂલ્યો ‘ભણાવી’ દેવાતાં નથી, જીવીને શીખવાય છે. અહીં વિદ્યાર્થીઓ પોતાનો-સમાજનો – પ્રકૃતિનો વિકાસ કરવા, પરસ્પરને સક્ષમ કરતી કેળવણી પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્નશીલ રહે છે. એમને નૈતિક મૂલ્યો – વૈજ્ઞાનિક અભિગમના વિવેકપૂર્ણ સમન્વય સમા સક્રિય નાગરિક બનાવવા લોકભારતીનું ભાવાવરણ જ પૂરતું છે. અહીંનું શિક્ષણ ગામડાના લોકોને પોસાય તેવું અને તેમને આંજી ન નાખતું પણ મૈત્રીપૂર્ણ લાગતું શિક્ષણ છે જે ગ્રામીણ જીવનશૈલીને ખરા અર્થમાં ઈકોફ્રેન્ડલી બનાવે છે.  

લોકભારતીની સિદ્ધિઓ ટૂંકમાં જોઈએ :

*40 વર્ષથી દેશના હજારો હેકટરમાં વવાતા ‘લોક-૧’ ઘઉંની શોધ કરી લોકભારતીએ દેશની અન્ન-સ્વાવલંબન-ક્રાંતિમાં મહત્ત્વનું પ્રદાન કર્યું છે અને વિશ્વનો સૌથી મોટો ઘઉંનો દાણો 'લોક-બોલ્ડ' પેદા કરીને કૃષિમાં નોબેલ પારિતોષિક મેળવનાર ડો. બોર્લોગ દ્વારા વિશેષ સન્માન પ્રાપ્ત કર્યું છે.

*યુ.જી.સી.ની એન.એ.એ.સી. કમિટી દ્વારા લોકભારતીને ‘એ’ ગ્રેડ મળ્યો છે.

*નેશનલ એજ્યુકેશન પૉલિસી – 2020ના ૯૦% પાસાંઓ લોક્ભારતીની શિક્ષણ પ્રણાલીના હાર્દરૂપ તત્ત્વોમાં છેલ્લાં ૬૮ વર્ષોથી રહેલાં છે.

*સરદાર સરોવર યોજના વખતે સરકાર અને વિસ્થાપિતો વચ્ચે કડી બનીને પુનર્વસન કરવામાં સરકાર દ્વારા લોકભારતીની વિશેષ પસંદગી કરવામાં આવી હતી.

*કુદરતી આફતો વખતે લોકભારતીના વિદ્યાર્થીઓએ સેવાકાર્યમાં જોડાઈ જવાબદાર નાગરિક તરીકેની ફરજ બજાવી છે.

*અહીંના ૧૦૦% વિદ્યાર્થીઓને રોજગાર મળે છે. સરકારી વિભાગો, કૉર્પોરેટ જગત, શિક્ષણ, ગ્રામીણ સેવાકીય પ્રવૃત્ત્તિઓ વગેરેમાં કામ કરી એમણે લોકભારતીને ઊજળી બનાવી છે.

*૫૦ વર્ષથી કાર્યરત એવા લોકભારતી લોકવિજ્ઞાન કેન્દ્રને ગુજરાત કાઉન્સિલ ઑફ સાયન્સ એન્ડ ટૅક્નૉલૉજી દ્વારા રાજ્યના તમામ લોકવિજ્ઞાન કેન્દ્રોને માર્ગદર્શન આપવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.

*ગુજરાતના ધોરણ ૫થી ૭નાં વિજ્ઞાન, ગણિત અને પર્યાવરણનાં પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કરવામાં નોંધપાત્ર સહયોગ આપ્યો છે.

*લોકભારતી ગૌશાળા દ્વારા સમગ્ર દેશમાં ગીર ગાયોના સંવર્ધનનું નોંધપાત્ર કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

*લોકભારતી કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર દ્વારા આખા ભાવનગર જિલ્લાની કૃષિ-ઉત્પાદક્તાને સમૃદ્ધ બનાવવાના પરિણામલક્ષી કાર્યક્રમો કરવામાં આવે છે.

*બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતો જેવા કે નિર્ધુમ ચૂલા, બાયોગેસ પ્લાન્ટ, સોલાર એનર્જી, અને વિન્ડ એનર્જી ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર સંશોધનો કરી લોકભારતીએ વિશ્વકક્ષાએ સન્માન મેળવ્યું છે.

*ગાંધી-150માં લોકભારતીએ શરૂ કરેલા ગાંધીવિચાર અનુશીલન કેન્દ્રએ કોરોના દરમિયાન ગાંધીવિચાર  આધારિત ઓનલાઇન કોર્સ તૈયાર કર્યો છે, જેમાં ૮૬ દેશના ૧,૧૭૦ વિદ્યાર્થીઓ ભણી રહ્યા છે.

મહાત્મા ગાંધીએ કહ્યું છે, ‘જેને નઈ તાલીમ મળી છે તેને જો ગાદી પર બેસાડશો તો તે ફુલાશે નહીં અને ઝાડુ આપશો તો તે શરમાશે નહીં. તેના જીવનમાં નકામા મોજશોખને સ્થાન નહીં હોય. તેની એક પણ ક્રિયા અનુત્પાદક કે અનુપયોગી નહીં હોય. નઈ તાલીમનો વિદ્યાર્થી ઢબ્બુ તો રહી જ ન શકે, કેમ કે, તેના તો પ્રત્યેક અંગને કામ મળશે, તેની બુદ્ધિ તથા તેના હાથ સાથે સાથે ચાલશે. આમ થશે ત્યારે બેકારી કે ભૂખમરાનો તો સવાલ જ નહીં રહે. મારી નઈ તાલીમ અને ગ્રામોદ્યોગ એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે. એ બન્ને સફળ થશે તો જ સાચું સ્વરાજ આવશે.’

ચારે તરફ ચાલતા હિંસા, ભૌતિકવાદ અને સ્પર્ધાના ગળાકાપ પ્રવાહો વચ્ચે શાંતિ અને સહકારભર્યા વિકાસનો પ્રસન્ન ટાપુ રચતી ગુજરાતનું શાંતિનિકેતન કહી શકાય એવી લોકભારતી જેવી સંસ્થાઓ વધતી જાય તો નવી પેઢી કેવી સરસ તૈયાર થાય!!

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 03 ઍપ્રિલ 2022