(સત્વ, રજસ અને તમસ) પ્રકૃતિનાં ત્રણ મૂળભૂત લક્ષણો.
આયુર્વેદ મુજબ, માણસ પ્રકૃતિના પાંચ મૂળભૂત તત્ત્વો, પંચ મહાભૂતો, એટલે કે આકાશ (ઈથર અથવા અવકાશ), વાયુ (વાયુ), તેજસ (અગ્નિ), અપ (પાણી) અને પૃથ્વી(પૃથ્વી)થી બનેલો છે.
આ વિશ્વ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, ત્રણ ગુણો છે, જે હંમેશાં વિશ્વની તમામ વસ્તુઓ અને જીવોમાં હાજર છે અને ચાલુ રહે છે.
દરેક સજીવ અને નિર્જીવ ત્રણ ગુણોથી બનેલું છે – સત્વ, રજસ અને તમસ આ ત્રણ ગુણોને કહેવામાં આવે છેઃ સત્વ (સારાપણું, શાંતિ, સુમેળ), રજસ (જુસ્સો, પ્રવૃત્તિ, ચળવળ), અને તમસ (અજ્ઞાન, જડતા, આળસ).
જ્યારે આ ગુણો પ્રબળ હોય છે, ત્યારે તે આપણી ચેતનામાં ઉદ્ભવે છે. જો ગુણોમાંનો કોઈ એક પ્રબળ હોય, જેમ કે તમો ગુણ – તો આપણે ભ્રમણા અનુભવીએ છીએ, પોતાની જાતને મૂલ્યાંકન અથવા જીવન સહાયક પ્રવૃત્તિમાં જોડાઈ નથી શકતા. દ્વેષ, ક્રોધ.
ત્રણ ગુણોના ગુણ :
૧. તમસ : એ અંધકાર, જડતા, નિષ્ક્રિયતા અને ભૌતિકતાની સ્થિતિ છે. તમસ અજ્ઞાનમાંથી પ્રગટ થાય છે અને તમામ જીવોને તેમના આધ્યાત્મિક સત્યોથી ભ્રમિત કરે છે. અન્ય તામસિક ગુણો આળસ, અણગમો, આસક્તિ, હતાશા, લાચારી, શંકા, અપરાધ, શરમ, કંટાળો, વ્યસન, દુઃખ, ઉદાસી, ઉદાસીનતા, મૂંઝવણ, દુઃખ, અવલંબન, અજ્ઞાનતા છે.
૨. રાજસ : એ ઊર્જા, ક્રિયા, પરિવર્તન અને ચળવળની સ્થિતિ છે. રજસનો સ્વભાવ આકર્ષણ, ઝંખના અને અશક્તિનો છે અને આપણને આપણાં કામના ફળ સાથે મજબૂત રીતે બાંધે છે. અન્ય રાજસિક ગુણો છે ક્રોધ, ઉત્સાહ, ચિંતા, ભય, ચીડિયાપણું, ચિંતા, બેચેની, તણાવ, હિંમત, રમૂજ, નિશ્ચય, અરાજકતા.
૩.સત્વ : એ સંવાદિતા, સંતુલન, આનંદ અને બુદ્ધિની સ્થિતિ છે. સત્વ એ ગુણ છે જે યોગીઓ પ્રાપ્ત કરે છે કારણ કે તે રજસ અને તમસને ઘટાડે છે અને આમ મુક્તિ શક્ય બનાવે છે. અન્ય સાત્વિક ગુણો આનંદ, સુખ, શાંતિ, સુખાકારી, સ્વતંત્રતા, પ્રેમ, કરુણા, સમતા, સહાનુભૂતિ, મિત્રતા, ધ્યાન, આત્મ-નિયંત્રણ, સંતોષ, વિશ્વાસ, પરિપૂર્ણતા, શાંતિ, આનંદ, આનંદ, કૃતજ્ઞતા, નિર્ભયતા, નિઃસ્વાર્થતા છે.
ત્રિગુણી તત્ત્વ ચેતનાના 3 તબક્કા સાથે પણ સંબંધિત છે, જાગવું, સૂવું અને સ્વપ્ન જોવું.
૧.ઊંઘમાં – તમો ગુણમાં હોતા હોવ છો
૨. સ્વપ્ન અવસ્થમાં – રાજો ગુણમાં (શરીર આરામમાં છે છતાં સ્વપ્નમાં ઘણી બધી પ્રવૃત્તિ ચાલુ છે – શાંતિ/આરામ નથી)
૩.જાગૃત અવસ્થા – તમે તમારી જાગૃતિમાં ખૂબ સ્પષ્ટ છો.
મોટાભાગના લોકો સત્વ ગુણની સ્પષ્ટતા અનુભવતા નથી .. કારણ કે તે રજો અને તમો ગુણ સાથે ભળી જાય છે. જો તમે મેડિટેશન, સેવા, યોગ્ય અને મર્યાદિત ખોરાક, મંત્રોચ્ચાર અપનાવો તો સત્વ ગુણ આપ વધારી શકો છો. જ્યારે સત્વ વધે છે ત્યારે પ્રકૃતિ પણ તમને સાથ આપવાનું શરૂ કરે છે કારણ કે તેની ગુણવત્તા સંવાદિતા લાવવાની છે.
મોટા ભાગનું જીવન આ ત્રણ ગુણોના મિશ્રણથી ચાલવું જોઈએ, પણ એ જાણવું પણ જરૂરી છે કે વ્યક્તિમાં માત્ર એક જ ગુણવત્તા હોતી નથી. દરેક વ્યક્તિ પાસે આ ત્રણ ગુણ/ત્રિગુણ હોય છે. કેટલાકમાં રાજસિક ગુણ વધુ અસરકારક છે અને કેટલાકમાં તામસિક ગુણવત્તા. કોઈ પણ વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ તેની અસરકારક ગુણવત્તા નક્કી કરે છે. પરંતુ અસરકારક વ્યક્તિત્વ માટે વેરની ગુણવત્તા ઓછામાં ઓછી હોવી જોઈએ.
ઘાટકોપર, મુંબઈ
e.mail : bijaljagadsagar@gmail.com
