શબ્દે શબ્દે સંતાતો માનવી
મર્મે મર્મે મરકતો માનવી
શબદ સંવેદના ઉછીની લઈ
લીલી લાગણી લજવતો માનવી
ગરજનું ખુદના ગજવે ભરવા
જ્ઞાન ગપાટા મારતો માનવી
નિજ આતમનો દીવો ઓલવી
પારકા પ્રકાશે પોરસાતો માનવી
ચાર દિવસની ચોપટ જિંદગીમાં
ચાર દીવાલોમાં ચૂંથાતો માનવી
દુ:ખના દાવાનળ વેઠતો માનવી
હરપળ જર્જરિત થતો માનવી
પાંચ પચીસમાં પૂછાતો માનવી
વખત આવ્યે વેચાતો માનવી
પરાભવ પામી પંડનાથી અંતે
ચાર કાંધોએ ઉંચકાતો માનવી …
હિતેશ રાઠોડ
છેલ્લા કેટલાક સમયથી ખાસ કરીને કેન્દ્ર અને ગુજરાતના રાજકારણમાં અલ્પશિક્ષિત લોકોના સત્તા પર આવવા વિશે મોઢા એટલી વાતો થઈ રહી છે. સૌ પોતપોતાનો મત રજૂ કરી રહ્યા છે. કોઈના મતે, ઓછું ભણેલા લોકો દેશનો વહીવટ ચલાવવા સક્ષમ નથી હોતા, ઓછું ભણેલા લોકોના હાથમાં સત્તા એટલે વાંદરાના હાથમાં નિસરણી, ઓછું ભણેલા શાસકને લોક-સમસ્યા અને તેના ઉકેલ વિશે વિશદ જાણકારી હોતી નથી, તો કોઈ વળી એમ પણ કહે છે કે શાસન ચલાવવા માટે ઉચ્ચ શૈક્ષણિક લાયકાત જરૂરી નથી, ઓછું ભણેલા લોકો પણ સારુ શાસન આપી શકતા હોય છે.
મેટ્રિકથી લઈ ડૉક્ટરેટ ડિગ્રી સુધી વિવિધ શૈક્ષણિક લાયકાત ધરાવતા શાસકો ભારત દેશને મળ્યા છે, અને એ બધા શાસકોએ પોતાનાં શિક્ષણ, સમજણ, સૂઝ, કૌશલ, કૌવત, આવડત, અનુભવ, કાબેલિયત, ચતુરાઈ અને કોઠાસૂઝથી દેશનો વહીવટ ચલાવી બતાવ્યો છે, કોઈકનાં અસાધારણ કાર્યો આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે તો કોઈકને વળી તેમની અસાધારણ કાર્યશૈલીથી યાદ કરવામાં આવે છે, તો કોઈક વળી તેઓના કેટલાક અણઆવડત ભરેલા નિર્ણયોથી ચર્ચામાં રહ્યા છે.
એ વાત સાચી છે કે શાસન ચલાવવા માટે શાસકમાં ઉચ્ચ શૈક્ષણિક લાયકાત હોવી અનિવાર્ય શરત નથી. શાસન ચલાવવા માટે હૈયે હામ, દિલમાં કોઈના માટે કંઈક કરવાની કસક અને હૈયાઉકલત હોય તો શાસકમાં શૈક્ષણિક લાયકાત છે કે નહિ એ બાબત ગૌણ બની જાય છે. લોકપ્રશ્નો અને સામાજિક સમસ્યાઓ અને તેના વ્યવહારુ ઉકેલ વિશે પાયાની જાણકારી, થોડી કોઠાસૂઝ અને બીજાઓ પાસેથી કામ લેવાનું કૌવત જો શાસકમાં હોય તો ભયોભયો. આ ત્રણ ગુણો વડે પણ તે દેશનો વહીવટ સુચારુ રીતે ચલાવી શકે છે. સ્વતંત્ર ભારતમાં અને એ પહેલાના રાજાશાહી કાળમાં પણ ઓછું ભણેલા કે અભણ શાસકોએ સુ-શાસન આપ્યાના દાખલા ઇતિહાસમાં મોજૂદ છે. અલબત્ત શાસક જો શિક્ષિત હોય તો એની અસરકારકતા ક્યાંકને ક્યાંક એના વહીવટમાં વર્તાયા વિના રહેતી નથી. રાજાશાહીમાં પણ અનેક શિક્ષિત રાજવીઓના લોકકલ્યાણ અર્થેનાં કામો શિક્ષણની સાથોસાથ તેમનામાં આમજનતા પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા, સૂઝ, ડહાપણ, દૂરંદેશીતા અને કાબેલિયતના દર્શન કરાવે છે, પછી એ સર સયાજીરાવ ગાયકવાડનું વડોદરા સ્ટેટ હોય, સર ભગવતસિંહજીનું ગોંડલ સ્ટેટ હોય, જામ સાહેબનું જામનગર સ્ટેટ હોય, સર કૃષ્ણકુમારસિંહજીનું ભાવનગર સ્ટેટ હોય, મહારાજા સર વાઘજી ઠાકોરનું મોરબી સ્ટેટ હોય, કે મહારાજા અમરસિંહજીનું વાંકાનેર સ્ટેટ હોય, આ બધા સ્ટેટ પોતપોતાની રીતે ભવ્ય અને આગવી પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા હતા.
અમુક રાજવીઓ એશોઆરામી હોવા છતાં મહદઅંશે એમનો વહીવટ લોકાભિમુખ હતો. લોકોના પૈસે એશ કરતા તો એ સામે લોકોને કંઈક આપવું જોઈએ એવા મત ધરાવતા હતા. પ્રજાને રંજાડનાર તત્ત્વોને તેઓ કદિ બક્ષતા નહોતા. રાજ્યની આમ જનતા પ્રત્યે તેમને ખાસ પ્રકારનો લગાવ રહેતો. અડધી રાતે પણ રાજા સમક્ષ ફરિયાદ કરવાની છૂટ હતી. રાજા પણ પ્રજાની રાવ ધ્યાનથી સાંભળતા અને પ્રજાનો અભિપ્રાય લઈ તેનો ઉકેલ આપતા.
આ બધાં રાજ્યોના રાજાઓએ એ જમાનામાં પ્રતિષ્ઠિત શૈક્ષણિક સંસ્થાનોમાંથી શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું, અને એમના શિક્ષણની સીધી અસર એમના રાજ્યના વહીવટમાં સ્પષ્ટ ઝલકતી હતી. શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોડ, રસ્તા, વીજળી, પાણી, કરવેરા જેવી લોકોને સીધી રીતે સ્પર્શતી બાબતોમાં આ રાજ્યોની કામગીરી ઉડીને આંખે વળગે એવી હતી. આ રાજ્યો લોકોને ફરજિયાત અને મફત શિક્ષણ આપવામાં અગ્રેસર હતા, ખાસ કરીને મહિલાઓ અને વંચિત સમુદાયના લોકોને શિક્ષણ આપવું એ તેમની પ્રાથમિકતા હતી. આ દર્શાવે છે કે શિક્ષિત રાજવીઓ શિક્ષણને વ્યક્તિ અને રાષ્ટ્રના વિકાસ માટે અત્યંત મહત્ત્વનું પરિબળ માનતા હતા. શિક્ષણ ઉપરાંત લોકોને નજીકમાં, મફત અને સમયસર આરોગ્ય સુવિધાઓ મળી રહે એવી સુચારુ આરોગ્ય વ્યવસ્થા તેમ જ આમ જનતા પર કરવેરાનું વધુ ભારણ ન આવે એવી કર વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી.
શાસકની શૈક્ષણિક યોગ્યતા રાજ્ય વહીવટ કરવા માટે અનિવાર્ય શરત ભલે ન હોય પણ જો શાસક સુશિક્ષિત હોય તો રાજ્યને અને રાજ્યની પ્રજાને એનાથી કેટલો મોટો ફાયદો થાય છે એના જીવંત ઉદાહરણો આપણા આ રજવાડાઓ છે. ગોંડલ, વડોદરા, ભાવનગર, જામનગર, મોરબી વગેરે જેવા રાજ્યોનો દૃષ્ટાંતરૂપ વહીવટ અને ઉડીને આંખે વળગે એવો અને લોકહિત માટેના તેમનાં કાર્યો ઉત્તમ શાસનના નમૂનારૂપ છે.
ગોંડલના રાજા ભગવતસિંહજી પ્રજાવત્સલ રાજા કહેવાતા હતા. રાજ્યની સામાન્ય પ્રજા માટેની એમની લાગણી એમના પોતાના સંતાનો કરતાં પણ વિશેષ હતી. પ્રજાની નાની નાની મુશ્કેલીઓનું પણ રાજા ધ્યાન રાખતા હતા. સામાન્ય પ્રજાને ખોટી રીતે રંજાડનાર તેમની ખુદની પ્રજા હોય તો પણ તેઓ તેમને માફી આપવાના મતના નહોતા. એ માટે એમને જે કોઈ કાયદાકીય સજા થતી હોય એ આપવામાં તેઓ પાછી પાની કરતા ન હતા. રાજા ભગવતસિંહજીની પ્રજાવત્સલતા કેટલાક દૃષ્ટાંતો જોઈએ તો, પહેલાના સમયમાં ગોંડલ રાજ્ય હેઠળ આવતા ગામોમાં દર દોઢ બે માઈલને અંતરે બંધાવેલા થાકલા એ ગોંડલ રાજવી સર ભગવતસિંહજીના પ્રજાલક્ષી શાસનનો એક નાનકડો નમૂનો છે.
ગોંડલ નરેશ સર ભગવતસિંહજી મહારાજ એક વાર ઘોડા પર સવાર થઈ બહારગામ જઈ રહ્યા હતા. ભગવતસિંહજી એકલા જ જઈ રહ્યા હતા અને પહેરવેશ પણ સામાન્ય માણસ જેવો હતો એટલે કોઈને ખબર ના પડે કે આ ગોંડલ નરેશ છે. રસ્તામાં તેમણે એક ગ્રામીણ સ્ત્રીને નીરણનો ભારો નીચે રાખી વિસામો ખાતી બેઠેલી જોઈ. ઘોડેસવારને આવતા દીઠો એટલે એ સ્ત્રી હાથ ઊંચો કરી ઘોડેસવાર મહારાજાને ઊભા રાખ્યા. ભગવતસિંહજીએ ઘોડાને રોક્યો અને પુછ્યું, “બહેન, શું કામ છે”, સ્ત્રીએ કહ્યુ,”ભાઈ, આ નીરણનો ભારો મારા માથા પર ચડાવવામાં મને મદદ કરોને” મહારાજા ભગવતસિંહજીએ ઘોડા પરથી નીચે ઉતરી સામાન્ય માણસની જેમ નીરણનો ભારો સ્ત્રીના માથા પર ચડાવ્યો. જતા જતા સ્ત્રીએ કહ્યું, ”આપણા ભગાબાપુ જો થાકલા બનાવી આપે તો ભારો ચડાવવા માટે કોઈની મદદની જરૂર ન પડે” મહારાજાએ પોતાની ઓળખ આપ્યા વિના પુછ્યું, ”આ થાકલા એટલે શું” ગામડાની એ સ્ત્રી બોલી, “માણસની ઊંચાઈ જેટલા બે મોટા પથ્થર પર એક આડો પથ્થર મુકી તેના પર બાંધકામ કરી જે તૈયાર કરવામાં આવે એ થાકલો. વટેમાર્ગુ થાક ઉતારવા માથા પરનો ભારો ઉપરના આડા પથ્થર પર મૂકી થોડી વાર વિશ્રામ લઈ શકે અને વિશ્રામ કરી લે પછી એ ભારો માથા પર ચડાવવા માટે કોઈની મદદની જરૂર ન પડે. વટેમાર્ગુ પોતે જ ભારાને સીધો પોતાના માથા પર ચડાવી શકે.” માથે ભારો ચડાવી ભગવતસિંહજી વિદાય થયા. ભગવતસિંહજી પોતાનું કામ પતાવી ગોંડલ પરત ફર્યા એ પછી તરત જ રાજ્યના મુખ્ય ઈજનેરને મળવા બોલાવ્યો. ભગવતસિંહજીએ થાકલા બનાવવા વિશે વાત કહી ઈજનેરને સૂચના આપી કે રાજ્યના ગામોગામ રસ્તા પર દોઢેક માઈલના અંતરે આવા થાકલા ઊભા કરી દો જેથી મારા રાજ્યની કોઈ વ્યક્તિને ભારો ચડાવવા માટે કોઈની રાહ ન જોવી પડે અને કોઈના ઓસિયાળા થવું ના પડે. આ થાકલાનો ઉપયોગ માઈલ સ્ટોન તરીકે પણ કરો જેથી વટેમાર્ગુને ખબર પડે કે નજીકમાં આવેલ ગામ કેટલું દૂર છે.
આમ જનતાની મુશ્કેલીને દૂર કરવા એમના સૂચન પર શીઘ્ર અમલ એ સર ભગવતસિંહજીની સામાન્ય પ્રજા પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા અને પ્રજાવત્સલ વહીવટનો ઉત્તમ નમૂનો છે.
ગોંડલ રાજ્યના રસ્તા બાબતે બિલખાના મહારાજાએ નોંધ્યું હતું કે ‘ગોંડલ રાજ્યની હદ ક્યાંથી શરૂ થાય અને ક્યાં પૂરી થાય એ જોવા હાથમાં નકશો રાખવાની જરૂર નથી. ગોંડલ રાજ્યના રસ્તા એટલા સમથળ હતા કે તમે ઘોડાગાડીમાં બેઠા હોવ અને રોદા આવવાનું બંધ થઈ જાય તો સમજી લેવાનું ગોંડલની હદ શરૂ થઈ ગઈ છે અને ફરી રોદા આવવાનું શરૂ થાય કે સમજવાનું કે ગોંડલની હદ પૂરી થઈ છે.’
શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિ વિશે એક અજાયબ કામગીરી એટલે મહારાજા ભગવતસિંહજી ખુદે તેમના જીવનકાળના લગભગ ૨૫ થી વધુ વર્ષ ભાષા અને સંસ્કૃતિ અંગે સંશોધન કરીને કુલ નવ ભાગમાં તૈયાર કરેલ “ભગવદગોમંડલ” નામનો મહાજ્ઞાનકોષ. ભગવદગોમંડલ એ કોઈ જ્ઞાનકોષ માત્ર જ નથી પરંતું એમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની સદીઓ પુરાણી પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિની વિરલ વાતો એમણે અથાગ પરિશ્રમ કરીને વણી લીધી છે. ભાષા અને સંસ્કૃતિ અંગે વિશદ માહિતી પૂરી પાડતો આટલો વિશાળ અને સમૃદ્ધ મહાગ્રંથ ભારત વર્ષમાં બીજે ક્યાં ય જોવા નહિ મળે. એક પ્રજાવત્સલ રાજાના શિક્ષણ પ્રેમનું આનાથી મોટું જ્વલંત ઉદાહરણ બીજું ક્યું હોય!
રાજાશાહીમાં જ્યારે ભણતર બહુ ઓછું હતું ત્યારે પણ એ સમયની નગરરચના, નગરની બાંધણી રોડ-રસ્તા, મહેલો, ઈમારતો વગેરે બેનમૂન હતા અને વર્ષો સુધી અડીખમ રહેતા. અલબત્ત સર ભગવતસિંહજી એ વખતના સમયમાં એક સુશિક્ષિત રાજવી ગણાતા હતા અને ગોંડલ સ્ટેટનો સુદૃઢ વહીવટ એમની શૈક્ષણિક યોગ્યતાનું આદર્શ પરિણામ કહી શકાય. જો કે શૈક્ષણિક યોગ્યતા કરતાં પણ વધુ મહત્ત્વનો ગુણ એમનામાં જે હતો તે એ કે રાજ્યની આમ જનતાની સમસ્યાઓ વિશે તેઓ અત્યંત સંવેદનશીલ હતા અને માયાળું હૃદયના રાજવી હતા. શિક્ષણ અને સંવેદનશીલતાનો સુભગ સમન્વય તેમના વ્યક્તિત્વમાં જોવા મળતો હતો. જો આ બંને ગુણો તેમનામાં ન હોત તો તેઓ લોકોના હૃદયમાં સ્થાન બનાવી શક્યા ના હોત. પોતે રાજવી હોવા છતાં લોકોના હિત સાથે સંકળાયેલ અમુક કાર્યો પોતાની જાતે કરવામાં પણ તેઓ કોઈ સંકોચ રાખતા ન હતા.
શાસકની શૈક્ષણિક યોગ્યતા એ શાસનની અનિવાર્ય શરત ન હોવા છતાં વર્તમાનમાં વિકાસના બદલાતા આયામો અને ટેકનોલોજીના વિકાસ અને માનવજીવનમાં તેની ઉપયોગીતાને ધ્યાનમાં લેતા શાસકની શૈક્ષણિક યોગ્યતાને સહેજે અવગણી શકાય એમ નથી. શિક્ષણથી વ્યક્તિમાં બીજું કોઈ પરિવર્તન આવે કે ન આવે પણ શિક્ષણથી વ્યક્તિનો જીવન પ્રત્યેનો દૃષ્ટિકોણ વધુ વિસ્તરે છે એમાં બેમત હોઈ શકે નહીં. શિક્ષિત વ્યક્તિ જીવન અને જીવન સાથે સંકળાયેલ તમામ પાસાઓને વધુ વ્યાપક દૃષ્ટિકોણથી મૂલવી શકે છે.
પહેલાના સમયમાં જીવન સાદું હતું અને જરૂરિયાતો સીમિત હતી. મોટાભાગે રોટી, કપડાં અને મકાનને લગતી સમસ્યાઓ પ્રમુખ હતી એટલે શાસકોને પણ સમસ્યાના સમાધાન માટે બહુ વિશેષ પ્રયાસો કરવાના રહેતા નહીં. ઓછા સંસાધનો અને ટાંચા સાધનોથી પણ સમસ્યાનો હલ મળી આવતો હતો. હવે સમયના પ્રવાહની સાથે વિકાસના આયામો, લોકોની જરૂરિયાતો, સમસ્યાઓની જટિલતા વગેરે પણ બદલાતા જાય છે એવે વખતે સમસ્યા ઉકેલ અંગે વ્યાપક દૃષ્ટિકોણની સાથે ઘણા બધા વિષયો અને લોકોના જીવન સાથે સંકળાયેલ બીજી ઘણી બધી બાબતો વિશે પ્રાથમિક જાણકારીની જરૂર પડે છે. શિક્ષિત શાસક પાસે આ બધા ગુણોની અપેક્ષા રહેતી હોય છે. અલબત્ત ભણેલા લોકોમાં આ બધા ગુણો હોય છે એવું જરૂરી નથી, તો પણ ભણેલી વ્યક્તિ પોતાની શૈક્ષણિક લાયકાતની મદદથી ઘણા ગુણો અને કૌશલ્યો સરળતાથી કેળવી શકે છે. આમ, તો શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવાને ઉંમર સાથે કોઈ સંબંધ નથી તેમ છતાં અલ્પશિક્ષિત શાસકની નબળાઈ એ છે કે તેને નવું કંઈ શીખવા કરતાં પોતાના અધકચરા શિક્ષણને જોરે જોહુકમી ચલાવી મનઘડંત, તરંગી, તુઘલકી ફરમાનો છોડવામાં વધુ રસ હોય છે. કોઈ નવી વસ્તુ શીખવી તેને પાકા ઘડે કાંઠા ચઢાવવા જેવું લાગે છે. કદાચ એ તેમની અલ્પશિક્ષિત અવસ્થાનું જ પરિણામ છે કે તેમને દેશ અને લોકોના વિકાસમાં નહિ પણ ખુદના ‘વિકાસ’માં વધુ રસ હોય છે!
હિતેશ રાઠોડ
જાન્યુઆરી ૨૦૧૫માં સરકારે આયોજન પંચનું નામ બદલીને નીતિ આયોગ કર્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨માં સરકારે રાજપથનું નામ બદલીને કર્તવ્ય પથ કર્યું, હજુ હમણાં જ પ્રધાન મંત્રી કાર્યાલયનું નામ બદલીને સેવા તીર્થ કરવામાં આવ્યું તેમ જ ગાંધીજીનું નામ ધરાવતા રોજગારી યોજનાના કાયદાનું નામ પણ બદલવામાં આવ્યું છે. એ સિવાય પણ શહેરો, ઈમારતો, ભવનો, સંકુલો, સ્મારકો, યોજનાઓ, કચેરીઓ, કમિશનો, આવાસીય વિસ્તાર વગેરેનાં નામો બદલવામાં આવ્યાં છે.
એક વાત તો માનવી પડશે. સરકારે બીજું કંઈ કર્યું હોય કે ના કર્યું હોય પણ નામ બદલવાનું કામ ફાંટ ભરીને કર્યું છે. કદાચ આ પહેલાની બધી સરકારોએ ભેગા મળીને પણ જેટલાં નામો નહિ બદલ્યાં હોય એટલાં નામો વર્તમાન સરકારે એકલા હાથે બદલી નાખ્યાં છે! સરકારે બીજું કંઈ બદલ્યું છે કે નહિ એ તો રામ જાણે પણ નામો જરૂર બદલ્યાં છે. નગર, શહેર, ભવન, ઈમારત, સંકુલ, કચેરી, આવાસ, સ્મારક, શાળા, યોજના, કમિશન, જે અડફેટે ચડ્યા એનાં નામ બદલી નાખ્યાં!
નામો બદલવા પાછળ કઈ માનસિકતા કામ કરતી હશે એ વિચારવા જેવું તો ખરું!! નામો બદલવા પાછળ એક માનસિકતા કદાચ એવી હોઈ શકે કે ‘નવા ભારત’ માં જૂના શાસકો દ્વારા નિર્મિત, રચિત કે ગઠિત જૂનું કંઈ ન ખપે. જે કંઈ જૂનું હોય એને બદલી નવું નિર્માણ કરો. પણ આમાં મુશ્કેલી એ આવે કે રાતોરાત તો કંઈ નવું નિર્માણ થઈ શકતું નથી. વળી, ખાટલે મોટી ખોટ એ છે કે નવું નિર્માણ કરવા માટે તો શાસકોમાં વિચક્ષણતા, વિદ્વતા, દૂરંદેશીતા, દીર્ઘદૃષ્ટિ, કોઠાસૂઝ, કૌવત, કાબેલિયત, આવડત અને હૈયે લોકહિત હોવાં જોઈએ, જેનો વર્તમાનમાં અભાવ જોવા મળે છે. ઉપરાંત, નવું નિર્માણ કરવા માટે શાસનનો બહુ લાંબો કાર્યકાળ પણ જોઈએ, વર્તમાન સરકારનો કાર્યકાળ કેટલો લાંબો ચાલશે એ અંગે ખુદ સરકારને પણ આશંકા હોય તો નવાઈ નહીં! જો કે સરકારે આનો પણ શોર્ટકટ શોધી કાઢ્યો છે. સરકારનો પોતાનો તર્ક હોય કે કોઈ મહામાનવના ફળદ્રુપ ભેજાની એ ઉપજ હોય, જેણે સલાહ આપી હોય કે નવું નિર્માણ કરવા માટે વધુ કંઈ કરવાની જરૂર નથી, બસ નામો બદલવા માંડો, જૂનાં નામને બદલે નવું નામ આપી દો એટલે થઈ ગયું નવું નિર્માણ! નામો બદલતાં જાવ અને નવા ભારતના નિર્માણની ઈંટ-ઈંટ મૂકતા જાવ! થઈ ગયું નવા ભારતનું નિર્માણ!
શેક્સપીઅરનું એક જગવિખ્યાત કથન છે : નામમાં શું છે? નામ તો એક નિમિત્ત માત્ર છે. અસલ વાત એના ગુણની છે. ગુલાબને ગુલાબ કહો કે અન્ય કોઈ નામે બોલાવો એનાથી એની મીઠી-મધુર મહેંકમાં કોઈ ફરક પડવાનો નથી. કરમાયેલ કે સૂકાઈ ગયેલ ગુલાબ પણ પોતાની મીઠી મહેંક છોડતું નથી. કોઈ વ્યક્તિને તમે ગુલાબ કહીને બોલાવો છો ત્યારે તમે એ વ્યક્તિમાં રહેલ ગુલાબ જેવી મીઠાશનો સંકેત આપો છો. તો વળી, કાગડાને કોયલનું નામ આપી દેવાથી કાગડો કંઈ કોયલ નથી બની જતો! એ માટે તો એણે કોયલનો અવતાર લેવો પડે!
સ્થળ, શહેર, ભવન, ઈમારત, રોડ, રસ્તા વગેરેનાં નામ બદલવાથી શું ફેર પડતો હશે એ તો સરકારને ખબર, પણ એની પાછળના સરકારના મનસૂબા અપ્રગટપણે પ્રગટ થઈ જાય છે. જ્યારે તમે કોઈ સ્થળ, શહેર, ભવન, ઈમારત, રોડ, રસ્તા વગેરેનું નામ બદલો છો ત્યારે તમે એ સ્થળ, શહેર, ભવન, ઈમારત, રોડ, રસ્તા, સંકુલ વગેરેના સંદર્ભમાં કોઈનો પરિશ્રમ, કોઈનો ત્યાગ, કોઈનું બલિદાન અને સંચયિત ઇતિહાસ સહિત તેની સાથે સંકળાયેલ તમામ મહત્ત્વપૂર્ણ તથ્યોને ભૂંસી એના પર નવાં નામનું કલેવર જડી પોતાનો નવો ઇતિહાસ થોપવા પ્રયાસ કરો છો. આમ કરવાથી નવો કોઈ ઇતિહાસ નથી રચાતો, પણ જૂના ઇતિહાસમાં એક કાળું પાનું જરૂર ઉમેરાય છે. ઇતિહાસનું નિર્માણ એક સુદીર્ઘ અને પ્રલંબ પ્રક્રિયા છે અને એ માટે એક લાંબી કષ્ટદાયક પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડતું હોય છે. વળી, દરેક સ્થળ, શહેર, ભવન, ઈમારત, રોડ, રસ્તા વગેરેનાં નામ પાછળ એક લાંબો સંચયિત ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ જોડાયેલાં હોય છે. સંકુચિત મહત્ત્વાકાંક્ષા સંતોષવા ખાતર કોઈ વ્યાજબી તર્ક વિના નામ બદલી કોઈના પરિશ્રમ, મહેનત કે સિદ્ધિને સીધેસીધી બીજાનાં નામે ચડાવી દેવાની સંકુચિત માનસિકતા સાથે નામ બદલવાની કુચેષ્ટા વીતેલા કાળની વ્યક્તિઓ, ઘટનાક્રમો, પ્રસંગો, કે ઇતિહાસને જનમાનસના સ્મૃતિપટમાંથી “નામશેષ” કરવાના તેમજ ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિને નકારવાના કરતૂતથી વિશેષ કંઈ નથી. નામો બદલવાથી ત્યાગ, બલિદાન અને સમર્પણને સંઘરી હજારો વર્ષોના ઘટનાક્રમોમાં પથરાયેલ અને લોકોની સ્મૃતિઓમાં સચવાયેલ ઇતિહાસ કંઈ ભૂંસાઈ શકવાનો નથી. આત્મશ્ર્લાઘાથી પીડાતા સ્વકેન્દ્રી અને સંકુચિત માનસિકતા ધરાવતા લોકોની આંધળી મહત્ત્વાકાંક્ષાને સંતોષવા જેણે જેણે કંઈ નવુ સર્જન કર્યા વિના કોઈના દ્વારા રચાયેલ ઇતિહાસને ભૂંસવાનો પ્રયાસ કર્યો છે એ બધા કાળની ગર્તામાં ક્યાં ય નામશેષ થઈ ગયા છે. ઇતિહાસ હંમેશાં એમના રચાતા આવ્યા છે જેમણે પરમાર્થ ખાતર પોતાનું સર્વસ્વ હોમી દીધું છે.
માત્ર નામો બદલવાથી કંઈ ઇતિહાસ નથી રચાતો, ઇતિહાસ રચવા માટે કંઈક નવું નિર્માણ કરવું પડતું હોય છે, નવું સર્જન કે ઉપાર્જન કરવું પડતું હોય છે અને એમ કરવા જતાં જરૂર પડ્યે કાળની ગર્તામાં ગરક થઈ ફના થઈ જવું પડતું હોય છે. રાજઘાટ કે શક્તિસ્થળ કંઈ એમ જ ઊભા થઈ જતા નથી એ માટે છાતીને ગોળીઓથી વિંધાવવી પડતી હોય છે, પણ ગોળીથી વીંધાવાનો જેમનો ઇતિહાસ ન રહ્યો હોય એમને ભલા આ વાત કેવી રીતે સમજાય!