ઉત્તર પ્રદેશના ભા.જ.પ.ના ધારાસભ્ય રાજેશ મિશ્રા ઉર્ફે પપ્પુ ભરતૌલની ૨૩ વર્ષની દીકરી, સાક્ષી મિશ્રા, ‘આર્ટીકલ-૧૫’ ફિલ્મની અસલી હિરોઈન જેવી છે. અજીતેષ કુમાર નામના દલિત યુવાન સાથેના તેના પ્રેમવિવાહથી ભડકેલા તેના તાકાતવર પિતાની ગુંડાગર્દીની વાકેફ, સાક્ષીએ સોશ્યલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરીને, પિતાની તાકાત હરી લીધી છે. બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિની સાક્ષીએ તેના મોબાઇલ પર બે વીડિયો શૂટ કરીને વાઈરલ કરી દીધા છે. વીડિયોમાં તેણે કહ્યું છે કે તેના પિતાએ તેની પાછળ ગુંડાઓ છોડી મુક્યા છે અને તેના જીવને જોખમ છે.

પતિ અજીતેષ સાથે કારમાં બેસીને શૂટ કરેલા વીડિયોમાં સાક્ષીએ એવી પણ ચેતવણી ઉચ્ચારી છે કે તેને કે તેના પતિને કંઈપણ થશે, તો તેના માટે તેના પિતા જવાબદાર હશે. સાક્ષી તેના પિતાને પૂછે છે, “'તમે બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’નું અભિયાન ચલાવો છો, તો પછી ખુદની બેટી સાથે આવો વ્યવહાર શા માટે કરો છો? તમે તમારા વિચાર બદલો, બેટા, જેટલું જ મહત્ત્વ મારી બહેનને આપો અને શાંતિથી રાજનીતિ કરો."

સાક્ષીનો આ વીડિયો અને હવે તેના ટી.વી. ઇન્ટરવ્યુથી તહલકો મચી ગયો છે. તેના પિતા બચાવની ભૂમિકામાં આવી ગયા છે, અને ખુલાસા કરી રહ્યા છે. અપેક્ષા પ્રમાણે જ રાજનીતિ પણ શરૂ થઇ ગઈ છે અને આરોપ-પ્રત્યારોપ ચાલુ થયા છે. કેટલાંક મીડિયાએ તો હવે અજીતેષ કુમારને બદનામ કરતા સમાચારો ચાલુ કર્યા છે, અને સાક્ષીના બયાનો પાછળ કોઈક સાજીશ છે, તેવી સ્ટોરીઓ શરૂ કરી છે. પિતા કદાવર નેતા છે, એટલે તેના પક્ષમાં લોકો હોય, તે સમજી શકાય તેમ છે. તેની સૌથી પહેલી જાણ તો સાક્ષીને જ હતી ને, એટલે તો તેણે વીડિયો રેકોર્ડ કરીને બધું સત્તાવાર કરી દીધું.

સાક્ષી મિશ્રાએ આમ કરવા જેવું હતું અને તેમ કરવાની જરૂર ન હતી, એવી સલાહો અપાઈ રહી છે, તેનું એકમાત્ર કારણ એ છે કે સાક્ષી જીવતી છે. દલિત મનના માણીગર સાથે વિવાહ કરવા બદલ, તેના પિતા અને ઉત્તર પ્રદેશમાં ભા.જ.પ.ના ધારાસભ્ય રાજેશ મિશ્રાના ગુંડાઓના હાથે તે મરી ગઈ હોત, તો આપણી સલાહ કેવી હોત?

જાત-પાતના ભેદભાવ દૂર કરવા માટે દલિતો સાથે રોટીનો વ્યવહાર કરવાનો મહાત્મા ગાંધીનો પ્રયોગ સફળ ના રહ્યો, ત્યારે બાબા સાહેબ આંબેડકરે બેટીના વ્યવહારની ભલામણ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું, "લોહીનો સંગમ થશે તો જ પરિવાર જેવી ભાવના આવશે." સાક્ષીની આપવીતી આપણે પહેરી રાખેલા દંભના ચહેરાને ઉઘાડા તો કરે જ છે, સાથે પિતાઓ અને સમાજના હાથે કચડાતી બેટીઓને એક રસ્તો બતાવે છે કે સોશ્યલ મીડિયા આમાં કેટલું ઉપયોગી થઇ શકે છે.

હૈદરાબાદની ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજીમાં ભણતા વધુ એક વિધાર્થીની આત્મહત્યા, ઊગતા સૂરજને પૂજતા આધુનિક સમાજની નિષ્ફળતાનો પુરાવો છે.

આઈ.આઈ.ટી.માં આ વર્ષે આ બીજી આત્મહત્યા છે. મૂળ વારાણસી, ઉત્તર પ્રદેશનો ૨૦ વર્ષનો માર્ક એન્ડ્ર્યુ ચાર્લ્સ, ડિઝાઇનિંગમાં માસ્ટર્સ કરી રહ્યો હતો. તેણે છેલ્લા વર્ષની પરીક્ષા આપી હતી અને અંતિમ પ્રેઝન્ટેશનની તૈયારી કરતો હતો. એને ડર હતો કે તે સારા માર્ક્સ નહીં લાવે. ગઈ ૯મી તારીખે, તે તેની હોસ્ટેલ રૂમના સીલિંગ ફેન પર લટકી ગયો. જાન્યુઆરી મહિનામાં આ જ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં, મિકેનિકલ એન્ડ એરોસ્પેસના ત્રીજા વર્ષનો વિધાર્થી, એમ. અનિરુદ્ધ, હોસ્ટેલના બિલ્ડીંગ પરથી કૂદીને મરી ગયો હતો.

માર્ક એન્ડ્ર્યુ ચાર્લ્સે મરતા પહેલાં તેના માતા-પિતા અને દોસ્તોને સંબોધીને, આઠ પાનાની ચિઠ્ઠી લખી હતી. તેણે લખ્યું હતું, "મારી પાસે નોકરી નથી, કદાચ મળશે પણ નહીં. ના-લાયકને કોઈ કામ પર રાખતું નથી! મારી ગ્રેડ શીટ દંગ રહી જવાય તેવી છે. હજુ થોડા વધુ અક્ષરો પાડેલા હોત, તો બારાખડી જેવી દેખાત. બીજા સૌની જેમ, મને પણ સ્વપ્નાં હતાં. આ બધી હકારાત્મકતા, સતત હસતા રહેવાનું, લોકોને કહેતા રહેવાનું કે 'હું ઓકે છું,' એ જૂઠ છે. હું ઓકે નથી. ઘરથી દૂર બે વર્ષ, શ્રેષ્ઠ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને આજુબાજુમાં ઉત્તમ લોકો, મે બધું વેડફી નાખ્યું.

"અંકિત, રજ્જો, આઈ.ટી. મેં કામ કરતે કરતે આપની લાઈફ મત ભૂલ જાના. રોજ થોડું થોડું જીવજો. એક હી જિંદગી મિલી હૈ. મને કલ્પના પણ ન હતી કે હું તમને આવી રીતે નિરાશ કરીશ. મને મીસ ના કરતા. હું તેને લાયક નથી. હું બેકાર છું. એટલું જ કે હું તમને એ જ રીતે પ્રેમ કરું છું, જેવી રીતે તમે કરો છો. મિત્રો એવા જ હોય ને? અને હું દુઃખી છું, એટલે આ નથી કરતો. તમે બેસ્ટ પેરન્ટ્સ છો, તેના માટે થેંક યુ. હું આવો નાકામ રહ્યો, તેના માટે સોરી. મારા શરીરને દફન ના કરશો. મેડિકલમાં દાન કરજો. ભારતના ભાવિ ડોક્ટરો માટે એ કામમાં આવશે."

આ ચિઠ્ઠી સમાજના ગાલ પર તમાચો છે. આ આત્મહત્યા પરીક્ષામાં ઓછા માર્ક્સની કે નાપાસ થવાની નથી. આ આત્મહત્યા સમાજની નજરોમાં ના-લાયક, નાકામ, નિષ્ફળ હોવાની છે. બંનેમાં ફરક છે. સમાજિક પ્રાણી તરીકે દરેક માણસો આપસી સહયોગ, સંબંધ, હમદર્દી અને ઉદારતાથી બંધાયેલા છે. એક બાળક માટે બીજી વ્યક્તિની પીડાથી વ્યથિત થવું બહુ સહજ છે. રસ્તા પર કોઈ માણસ અચનાક કોઈ વાહન સાથે ભટકાય અને ચીસ પાડે, તો આપણા મગજમાં પણ એક ટીસ ઊઠે છે અને આપણે પણ ચીસ પાડીએ છીએ. આને હમદર્દી કહે છે.

બીજાનાં દુઃખે દુઃખી થવું તે બુનિયાદી માનવ વૃતિ છે, પણ આપણે આ વૃતિથી વિરોધાભાસી સમાજમાં રહીએ છીએ, જેમાં દુનિયાની કુલ વસ્તીના એક ટકો લોકો પાસે દુનિયાની અડધોઅડધ સમૃદ્ધિ છે. આપણને બેઘર લોકો કરતાં, ઘરની વધતી કિંમતોની વધુ ચિંતા છે. આપણને આપણી રાજકીય પાર્ટીઓ આપણાં હિત જોશે કે નહીં તેની શંકા છે. સમાજમાં આપણી કિંમત આપણે શું છીએ, તેના પરથી નક્કી થાય છે. આધુનિક સામાજિક, રાજકીય અને આર્થિક વ્યવસ્થામાં લોકો બંધાયેલા રહેવાને બદલે વિમુખ હોવાનો અહેસાસ કરે છે.

એમાં આપણને એવું શીખવાડમાં આવ્યું છે કે સફળતાનો સૌથી મોટો માપદંડ પૈસો છે – આપણી આર્થિક લાયકાત આપણી માણસ તરીકેની લાયકાતને નક્કી કરે છે. સફળ એ છે જેની પાસે નામ છે અને દામ છે. જે સાધારણ છે, ગુમનામ છે, તે ગરીબ છે. આપણે સૌ અસાધારણ બનવા માટે એકબીજાની હરીફાઈમાં છીએ. એમાં જે સૌથી નિષ્ઠુર છે, તે જીતે છે અને સમાજની વાહવાહી મેળવે છે.

જે ક્રૂર છે, નિર્મમ છે, પ્રેક્ટિકલ છે, તે મક્કમ મનનો અને દિલેર છે. જેનામાં હમદર્દી છે અને ભાવનાત્મક સમજદારી છે, તે કમજોર છે. આપણે માનીએ છીએ કે માણસ બુનિયાદી રીતે કરુણામય અને લગાવવાળો છે, પણ આધુનિક સમાજનું જે વાતાવરણ છે, તે માનવીય સ્વભાવથી વિરોધી છે. આ નવું નથી. માણસના સહઅસ્તિત્વનો પાયો જ સહકાર અને સમાનતા પર રચાયેલો છે. આપણાં આપસી પરંપરાગત મૂલ્યો આ સહઅસ્તિત્વમાંથી આવ્યાં હતાં. આધુનિક સમાજનાં આ 'નવાં' મૂલ્યો, લાલચ, હરીફાઈ અને પાવરની વાસના, સમાજની ઘણી બધી ખરાબીઓના મૂળમાં છે. આપણને આ પણ ખબર છે.

ઇન્‌ફેક્ટ, આપણને આ બંને પરસ્પર વિરોધી મૂલ્યોની ખબર છે, તે જ આપણી મુસીબતનું મૂળ છે. આપણને એક અચ્છા પિતા અને અચ્છા પતિ બનવું છે, આપણને લાગણીશીલ મિત્ર અને સાથીદાર બનવું છે, આપણને આપણાં મોટેરાંઓ સાથે પરિપૂર્ણ સંબંધ રાખવો છે, આપણને આપણા મગજનો મૌલિક અને રચનાત્મક ઉપયોગ કરવો છે અને આપણને રાજકીય-સામાજિક રીતે જાગૃત જીવન જીવવું છે, પણ આપણે આપણા આ માનવીય વ્યવહારની બુનિયાદ અને સામાજિક માપદંડો પર ખરા ઉતરવાની મજબૂરી વચ્ચે પીસાઈ ગયા છીએ. જે પણ રસ્તે જાવ, તમે એકમાં તો નાકામયાબ જાવ જ છો.

તમે માણસ બનવા જાવ છો, તો સમાજની નજરમાં નિષ્ફળ જાવ છો. સામાજિક રીતે સફળ થાવ છો, તો માણસ તરીકે ખુદની નજરમાંથી પડો છો. આપણે બંને રસ્સી પર ચાલવા જઈએ છીએ, અને બેલેન્સ ગુમાવીએ છીએ.

૨૦ વર્ષનો માર્ક એન્ડ્ર્યુ ચાર્લ્સ, કદાચ આવી જ રસ્સી પરથી પડ્યો હતો.

 https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=2320264434968269&id=1379939932334062&__tn__=K-R 

સચિત્ર કથાઓનાં પુસ્તકો પ્રગટ કરતી, લંડનની ફોલિયો સોસાયટી નામની પ્રકાશન સંસ્થાએ ખલીલ જિબ્રાનની ચોપડી 'ધ પ્રોફેટ'ને પ્રગટ કરી છે. જિબ્રાનની ૨૮ ગદ્ય કવિતાઓ, તેમનાં જ ચિત્રો સાથે પ્રગટ થઈ છે. જિબ્રાન પોતે એક અચ્છા ચિત્રકાર હતા અને એમનાં ચિત્રો લેબેનાનમાં જિબ્રાન નેશનલ કમિટીમાં સચવાયેલાં પડ્યાં છે. ફોલિયો સોસાયટીએ તે રંગીન ચિત્રોની બાજુમાં 'ધ પ્રોફેટ'ની ૨૮ ગદ્ય કવિતાઓ મૂકી છે. કલેક્શનની અદ્દભુત ચોપડી છે (આ લેખ સાથે એનું ચિત્ર છે). રસ હોય, તો ફોલિયો સોસાયટીની વેબસાઈટ ચેક કરજો.

ખલીલ જિબ્રાનનું ચિંતન ગુજરાતીમાં કેટલું ઉપલબ્ધ છે અથવા હજુ કેટલું પ્રકાશિત થાય છે, તે ખબર નથી, પરંતુ એમના મૃત્યુના ૮૮ વર્ષ (૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૩૧) પછી પણ, હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં એ લગાતાર લખાતા-વાંચતા રહ્યા છે. ખલીલ જિબ્રાન એક લેબનીઝ-અમેરિકન કલાકાર, કવિ અને લેખક હતા. તેમનો જન્મ ૬ જાન્યુઆરી ૧૮૮૩ના રોજ લેબેનાનમાં થયો હતો. ચિત્રકળામાં દિલચસ્પી હોવાથી તે પહેલાં પેરિસ અને પછી ન્યુયોર્કમાં સ્થાયી થયા હતા. તે એમના ચિંતનના કારણે સમકાલીન પાદરીઓ અને અધિકારી વર્ગની નારાજગીનો ભોગ બન્યા હતા, અને નાતબહાર અને દેશનિકાલ પણ થયા હતા. અરબી સાહિત્યમાં તે 'ખલીલ જિબ્રાન' નામથી અને અંગ્રેજી સાહિત્યમાં 'ખલીલ જ્વાર્ન' નામથી મશહૂર થયા છે. ખલીલ દુનિયામાં શેક્સપિયર અને લાઓ-ત્ઝુ પછી ત્રીજા નંબરના સૌથી લોકપ્રિય કવિ છે.

૧૯૨૩માં આવેલી એમની 'ધ પ્રોફેટ' નામની ચોપડીથી ખલીલ બેહદ મશહૂર થયા. આ ચોપડી ૧૦૦ જેટલી ભિન્ન ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ છે, અને તેની ગણના ઇતિહાસની સીમાચિહ્નરૂપ સર્જનોમાં થાય છે. 'ધ પ્રોફેટ' લગાતાર પ્રકાશિત થતી રહે છે. ૨૦૧૨ સુધી એકલા અમેરિકામાં એની ૯૦ લાખ નકલો વેચાઈ હતી. ૧૯૨૩માં, એની ૨,૦૦૦ નકલ છપાઈ હતી. બીજા વર્ષે આંકડો ડબલ અને ત્રીજા વર્ષે ત્રિપલ થયો. ૧૯૫૭માં એની ૧૦ લાખ નકલો વેચાઈ. એક સમય એવો હતો કે દુનિયામાં દર સપ્તાહે 'ધ પ્રોફેટ'ની ૫,૦૦૦ નકલો વેચાતી હતી.

ખલીલ જિબ્રાનને વાંચવા એ ખુદની અંદર ઝાંખવા જેવું છે. તમને તમારી દરેક મુસીબતનો ઉપાય જિબ્રાનનાં એ વિધાનોમાં મળે, જે તેમણે તેમની કવિતાઓમાં કર્યા હતાં. એ અર્થમાં જિબ્રાનને વાંચવા એ કોઈ ડોક્ટરને મળવાથી ઓછું નથી. એમનું લેખન જીવનને સમજવાની એક કામયાબ ચાવી છે.

આ જ એક કારણ છે કે જિબ્રાન દરેક દેશ અને દરેક ભાષાના કહેવાયા. દરેક માણસને એમની વાત પોતાની લાગી. લઘુકથાઓ હોય કે સૂત્રો, પ્રેમ અને દોસ્તી સહિતના જીવનના તમામ અનુભવોની એમણે ઓછામાં ઓછા શબ્દોમાં એટલી સહજતાથી વ્યાખ્યા કરી હતી કે સૌના દિલમાં ઊતરી જાય.

ખલીલ જિબ્રાન ચિત્રકાર હતા, મોડેલ હતા, લેખક હતા અને સંપાદક હતા. તેમની જિંદગી બહુ બધા પડાવો પરથી પસાર થઈ હતી. એમાં એમના વ્યક્તિત્વના અનેક રંગ ચમકતા રહ્યા. અનેક તકલીફો હતી તેમના જીવનમાં. ૧૦ વર્ષની ઉંમરમાં એક મોટા પથ્થર પરથી પડી જવાથી ડાબા ખભામાં એવું દર્દ આવ્યું જે આજીવન રહ્યું. ૩૯ની વય સુધીમાં હૃદયની બીમારી આવી ગઈ. બાકી હોય તેમ, તેમને માનસિક હોસ્પિટલમાં ભરતી થવું પડ્યું.

એમને એક બેચેની પણ રહ્યા કરતી હતી કે તેઓ ખુદને વ્યકત નથી કરી શકતા. પોતાની ક્ષમતાઓને જાણવા છતાં અને એના પર ભરોસો હોવા છતાં એને આકાર નહિ આપી શકવાની કશ્મકશ તેમના માટે તકલીફદેહ હતી. તેમને લાગતું હતું કે આ એમની માનસિક નિષ્ફળતા છે. આ નિષ્ફળતાનું એક કારણ પણ હતું. તેમની ત્રીજી અને છેલ્લી પ્રેમિકા મે જૈદા સમક્ષ તેમણે આ દર્દ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું હતું, "હું એક એવો જ્વાળામુખી છું, જેનું મોઢું કાયમ બંધ રહે છે."

ધ મેડમેન, ધ ફોરરનર, ધ પ્રોફેટ અને સેન્ડ એન્ડ ફોર્મ જેવાં લોકપ્રિય પુસ્તકો આવ્યાં પછી પણ જિબ્રાનનું સૌથી મોટું સ્વપ્ન હતું ઇસુ ખ્રિસ્ત પર એક એવું પુસ્તક લખવાનું જે આજ સુધી કોઈએ લખ્યું ના હોય. આ સપનું પૂરું ના થયું.

દરેક સફળ પુરુષની પાછળ એક સ્ત્રી હોય છે એવી એક જાણીતી કહેવત છે. જિબ્રાનના કિસ્સામાં ય આ વાત સાચી હતી, બલકે એમની પાછળ ઘણી સ્ત્રીઓ હતી. મા અને બહેનો ઉપરાંત મિત્ર અને પ્રેમિકાનાં રૂપમાં તેમની જિંદગીમાં અન્ય ત્રણ સ્ત્રીઓ આવી – કવયિત્રી જોસેફીન, શિક્ષિકા એલિઝાબેથ મેરી અને અરબી લેખિકા મે જૈદા. પ્રેમ પર સૌથી બહેતર લખવાવાળા જિબ્રાનની જિંદગીમાં એક પણ પ્રેમ સફળ ન રહ્યો. એ જિંદગીભર એની પાછળ ભાગતા રહ્યા, અને પ્રેમ ઝાંઝવાના જળ જેવો બની રહ્યો. તેમણે લખ્યું હતું, "એક-બીજાને પ્રેમ કરો, પણ પ્રેમને કયારે ય બંધન ના બનવા દો. સાથે ઝૂમો અને આનંદ માણો, પણ ધ્યાન રાખજો કે કોઈ એની એકલતા ના ગુમાવી દે."

જિબ્રાન એમના વિચારો અને સંવેદનાઓ કાગળોના ટુકડાઓ પર કે સિગારેટના પેકેટ પર લખતા હતા. વ્યકત થવા માગતી કોઈ વાતને જગ્યા ન મળે, તેનું આ પરફેક્ટ પ્રતીક હતું. તેમણે એક લઘુકથા લખી હતી, જે એમના બંધ જ્વાળામુખીને સરસ સમજાવતી હતી:

એકવાર એક છીપે એની પાડોશી છીપને કહ્યું, "મને અંદર બહુ પીડા થાય છે. પીડાએ મને અંદર ઘેરી રાખી છે."

બીજી છીપે ઘમંડથી કહ્યું, "ભગવાનનો અને આ સમુદ્રનો આભાર કે મારી અંદર કોઈ પીડા નથી. હું અંદરથી અને બહારથી સંપૂર્ણ અને સ્વસ્થ છું."

ત્યાંથી એક કરચલો પસાર થયો. તેણે બંનેની વાત સાંભળી, અને બીજી છીપને ઉદ્દેશીને એ બોલ્યો, "હા, તું સ્વસ્થ અને સંપૂર્ણ છે. પરંતુ તારી પાડોશણ જે કારણથી પીડામાં છે તે એક અણમોલ મોતી છે."