નીલપર ખાતે ચિરંતન ગાંધીવિદ્યા કેન્દ્ર દ્વારા આયોજિત ત્રિદિવસીય યુવા શિબિરમાં ભાગ લઈ અમે કોલેજ પહોંચ્યા. કૉલેજમાં વિવિધ ડેઝની ઉજવણી ચાલી રહી હતી. આજે ગ્રુપ ડે હતો ને બધા મિત્રો એની તૈયારીઓમાં લાગેલાં હતાં. આગળના બે દિવસના ડેકોરેશનનાં કારણે થોડો કચરો આસપાસ ઊડી રહ્યો હતો. હું ફ્રી હતો એટલે મેં એ કચરો ઉપાડવાનું શરૂ કર્યું. તૈયારી કરતા એક બે મિત્રો મારી સાથે મને કે કમને જોડાયા. ત્યાં તો મિત્ર ઓમનું ધ્યાન ગયું. તે તરત અમારી સાથે જોડાઈ ગયા. શિબિરમાં સાથે આવેલાં નંદની અને પ્રિયંકાએ આ કામ થતું જોયું તો તેઓ પણ જોડાઈ ગયાં.

મારા મનમાં કાયમ એટલું સ્પષ્ટ હોય છે કે આવા કામ સંદર્ભે કોઈને સૂચના ન આપવી, સ્વયં કરવા લાગવું, કોઈને મન થાય ને જોડાય તો ભલે નહિતર હરિ હરિ … આપણે તો એનો આનંદ જ લેવા કરતા હોઈએ છીએ. ધીરે ધીરે માનસી, આજ્ઞા, માહિનૂર, ક્રિષ્ના આદિ પણ જોડાતાં ગયાં. વિદ્યાર્થી ભાઈઓ જ્યાં સમૂહમાં બેઠેલા ત્યાં કચરો વિણતી વખતે ખાસ ધ્યાન રાખ્યું કે કોઈ સાથે આંખ ન મળે.. આંખ મળે તો એમને શરમ આવે ને તેઓ કમને પણ જોડાય. અમે એવું ન્હોતા ઇચ્છતા. કાર્યક્રમ માટે સરસ તૈયાર થઈને આવેલા વિદ્યાર્થી મિત્રો ત્યાંથી ચુપચાપ સરકી ગયા. પણ શિબિરમાં જોડાયેલા મિત્રોએ તો ત્યાં શ્રમદાન કરેલું, શ્રમનું મૂલ્ય સમજ્યા હતા ને જાહેરમાં કામ કરવાનો તેમનો છોછ દૂર થઈ ગયેલો. ત્રણ દિવસની શિબિરનો આ જાદુ જોઈ હું હરખાઈ રહ્યો હતો. બાજુની હાઈસ્કૂલના વિદ્યાર્થીઓ પણ અમને બધાને કુતૂહલની નજરે જોઈ રહ્યાં હતાં. એમણે બારીમાંથી ફેંકેલો કચરો અમારા બાળકો હોંશે હોંશે વીણી રહ્યાં હતાં. હજુ તેઓ કચરો નાખશે જ એ અમે જાણતા હતા, પણ મુન્નાભાઈની ગાંધીગીરીથી અમે રોજ એ ઉપાડી લઈશું, ક્યારેક તો એમને કચરો ફેંકતા સંકોચ થશે ! ને ન થાય તો ય શું ? અમારા સફાઈમાં મદદ કરનાર બહેન સોનાબહેન પણ આ બધું જોઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયેલાં.

આખા પરિસરમાં ફરી ફરીને નાનામાં નાની ચબરખી પણ વિદ્યાર્થીઓએ ઉપાડી લીધી. ક્યાં ય પણ કચરાનું નામ-નિશાન ન રહ્યું ને એમ કરતાં બહુ વાર પણ ન લાગી. વાનરસેના જે કામ હાથમાં લે પછી મૂકે ખરી ? કૉલેજના પ્રવેશદ્વાર પાસે સફાઈ કરતા યુવાનોને સામેની દુકાનોમાં બેઠેલા લોકો ને રસ્તે જતાં લોકો આશ્ચર્યભરી નજરે જોઈ રહ્યાં હતાં. શરમ તો ખરાબ કે ખોટું કામ કરવામાં આવે, આ તો સફાઈનું કામ હતું, એમાં શી શરમ ?

કચરો વીણાઈ રહ્યો હતો ત્યારે બે મિત્રો હાર્દિક અને કલ્પેશ પૂછવા આવ્યા કે, ‘સાહેબ ! અમે કાંઈ મદદ કરીએ ? મેં કહ્યું, ‘મદદ કરવી જ હોય તો મેદાનમાં અહીં તહીં પડેલ નાના નાના પથ્થર વીણી લો ..’ બંને મિત્રોએ ખુશી ખુશી એ કામ કર્યું. કૉલેજનું પરિસર એટલું ચોખ્ખું-ચણાક થઈ ગયું કે અચાનક આવેલા મહેમાનોનું પણ એ તરફ ધ્યાન ગયું ને એમણે પણ રાજીપો વ્યક્ત કર્યો.

વધુ મજા એ વાતની આવી કે કોઈએ પ્રદર્શન માટે ફોટા ન પડાવ્યા, મેં શિબિરમાં જોડાયેલાં મિત્રો કેવું સરસ શ્રમકાર્ય કરે છે એ નકુલભાઈ અને જ્હોનભાઈને જણાવવા એક ફોટો પાડ્યો તે જ બસ ! બધું કામ પૂર્ણ કરી, હાથ-મોં ધોઈ અમે આનંદભેર કાર્યક્રમમાં ભળવા જતા હતા ત્યારે મેં સૌનો આભાર માન્યો, તો બધા એક સામટું બોલી ઉઠ્યા, ‘સાહેબ, એમાં આભાર શું હોય ? આપણે શિબિરમાં શીખ્યા હતા ને કે સમાજકાર્ય એ તો આપણો ધર્મ છે, આ તો આપણી જ કૉલેજ જ છે, એને સાફ રાખવી તો આપણો ધર્મ જ કહેવાય ને !!!’

કોલેજનું પરિસર ચોખ્ખું થયું એનો તો આનંદ હતો જ પણ એથીયે વધુ આનંદ હતો વિદ્યાર્થીઓનું અંતર ઊજળું થયું એનો !!!

e.mail : ramjanhasaniya@gmail.com

રમજાન હસણિયા

ગામની સૌથી છેલ્લી શેરી ને એ શેરીમાં સૌથી છેલ્લું ઘર અમારું ! પ્રેમજીબાપાએ ભરચોમાસે માને આપેલ એ આશરો સત્તર વર્ષ સુધી અકબંધ રહ્યો. એ શેરીમાં વાણિયાના ઘર વધારે, પણ સાથોસાથ બે ઘર દરબારના એકાદ ઘર પટેલનું અને એક અમારું પણ ખરું. એ નાનકડી શેરી અમારી આનંદભૂમિ. 

કેટકેટલાં અભાવો વચ્ચે ખૂબ મજા કરી, એની વાત તો ક્યારેક નિરાંતે પણ અત્યારે તો હૈયે સાંભરી આવ્યા નબુમા. અમારી પડખે રહેતાં એક પટલાણી. બહુ ઓછું બોલે, એમને સંતાન નહિ, ચહેરા પર ઝાઝા ભાવ પણ ન દેખાય એટલું તટસ્થ એમનું મોં. તેઓ કાંઈ ઉત્સાહી ને એવા નહિ પણ એક વરસ એમણે નવરાત્રિમાં ગરબાની સ્થાપના કરેલી. પાંચ કે સાત વર્ષની માનતા લીધેલી.  સ્થાપના કરેલી એટલે માત્ર ઘરની એક દીવાલે પાટલો માંડીને ગરબામાં અડધા સુધી ઘઉં ભરી દીવડો પેટાવી એમાં મુક્યો એટલું જ. આખી શેરીના છોકરાઓને એમણે એ ક્ષણે ઘરમાં તેડાવેલાં. એમાં સૌથી આગળ તો હું જ હોઉં. મને આરતી આવડે, સ્તુતિ આવડે ને ગરબા પણ આવડે. ક્યાંથી શીખ્યો એનો કોઈ જવાબ નથી. ઘરમાં તો લાઈટ પણ નહિ, રેડિયો પણ નહિ ને છતાં બધું કડકડાટ મોઢે. આરતી નબુમા ઉતારે પણ ગાયક તો અમારું બાળવૃંદ. એમાં થોડાક ‘ઓમ જયોમ જયોમ મા જગદંબે’ વાળા જ. એક એક કડીએ તાન ચડે ને ‘ત્રમ્બાવટી નગરી’વાળી પંક્તિઓ, ‘સવંત સોળે પ્રગટ્યા ગંગાને તીરે, મા રેવાને તીરે ઓમ … ‘આદિ પંક્તિઓમાં તો રુંવાળા ઊભા થઈ જાય. તાળીઓના આવર્તનમાં એ ઉત્સાહ અભિવ્યક્ત થાય. એ પછી વિશ્વંભરી સ્તુતિ ગાઈએ. ત્યારે વસંતતિલકા છંદની કાંઈ ખબર નહિ પણ ભાવ બહુ આવે. ‘ખોટો ખરો ભગવતી પણ હું તમારો’ કહેતા અમે માતાજી સાથે પોતાનો અનુબંધ બાંધી લઈએ. કોઈને વાંસો તો નથી આવી ગયો ને એ પણ વચ્ચે વચ્ચે આંખ ખોલી જોઈ લઈએ. ઘરેથી કહી રાખ્યું હોય કે કોઈને વાંસો આવે તો વાળ ખોલી નાખવા. માએ કરેલી ભોઈમાની કેવી કેવી અદ્દભુત વાતો અત્યારે યાદ આવે છે. ખેર બાળકોને તો સૌથી વધુ રસ પ્રસાદમાં હોય. થાળ પણ અમે જ ગાઈએ ને પ્રસાદ પણ અમે જ વહેંચીએ. કોઈ ટેપ કે કેસેટ તો હોય નહીં , ગરબા અમારે જ ગાવાના. કેટલા ગરબા યાદ હતા એની યાદી બહુ લાંબી થાય. અમે બે ત્રણ જણ ગાઈએ ને બાકીના ઝીલાવે. ડોસીમાઓ સાથે બેઠા ગરબા ગાઈએ ને પછી વગર ઢોલે કેવળ તાળીઓના તાલે ગરબા પણ રમીએ. ‘અંબા અભય પદદાયિની રે ..’ મારો પ્રિયમાં પ્રિય ગરબો. બાલમંદિરના એક બહેન બહુ મધુર કંઠે ગરબા ગાતાં. એમની પાસેથી એ ગરબો સાંભળી સાંભળીને હું શીખેલો. એમાં ‘અંબા હિંડોળેથી ઉતર્યા રે, સિંહે થયા અસવાર ભીડભંજની, ‘હેમ હિંડોળે હિંચકે રે,’ ‘ભક્ત કરે છે પોકાર’, આ બધું આંખ સામે દેખાય. માતાજી જે રીતે ભક્તને ઉગારે એ સાંભળી, જોઈ આંખ ભીંની થાય. પીરાનપીરની વાર્તામાં પણ તેઓ વહાણ ઉગારી કિનારે લાવતા. માતાજી ને પીરાનપીર કોઈ જુદા તત્ત્વો છે એવું ક્યારે ય યાદે નહોતું આવતું, આજે ય નથી આવતું. 

‘રૂડે ગરબે રમે છે દેવી અંબિકા રે’ એ ગરબો એટલે ગમતો કેમ કે એમાં આવતા દેવો સાથે એમની પત્નીઓનાંનામ પણ આવતાં. ‘તું કાળીને કલ્યાણી રે મા, જ્યાં જોઉં ત્યાં જોગમાયા’ ગરબામાં દરેક યુગમાં કયા કયા નામે માતાજી ઓળખાયા એ યાદ રાખવાની મજા પડતી. સુધામાસી, હેમલતા મા, કુસુમકાકી, લાડુબા,આજુબાજુની શેરીમાંથી આવતાં બહેનો ભાવથી ગરબા ગાય. કોઈને આવડે તો ગવડાવે પણ ખરા. ક્યારેક ગામની ગરબી જોવા પણ જઈએ. નુમાકાકા એટલે કે નૂરમામદ શેરમામદ નવરાત્રિમાં નરસિંહ મહેતાની હૂંડી ગાય, એ સાંભળવાની ને વચ્ચે વચ્ચે બેસી જઈ ફરી ઊભા થઈ ગરબા લેતા ભાઈઓને જોવાની બહુ મજા પડતી. ગામની એક ગરબી ભાઈઓની દેરાસરના ચોકમાં થતી ને અંબેમાના મંદિરે બહેનોની ગરબી જુદી થતી. દરબાર સમાજના બહેનો ત્યાં વિશેષ હોય. ઢોલના તાલે ગામના જ ભાવિકો રમતાં રમતાં ગરબા ગાય ને પાછળ સૌ ઝીલે. ભાવસભર રીતે આખી પ્રક્રિયા ચાલે. ગરબે ઘુમતાં બધા ભેદ ભૂંસાઈ જાય ! 

એક બાળકની આંખોએ જોયેલી ને હૈયે કોતરાઈ ગયેલી આ નવરાત્રિ હવે ક્યાં શોધું ? નબુમાને ક્યાં જઈને કહું કે, ‘નબુમા  ગરબો સ્થાપવા આવોને’ !

સૌજન્ય : રમજાનભાઈ હસણિયાની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

યુવાનને શરમાવે એવો ઉત્સાહથી થનગનતો એક મોજીલો માણસ આમ અચાનક જીવનલીલા સંકેલી ચાલતો થાય એ માની નથી શકાતું.

અરવિંદભાઈ ગડા

ફેસબૂકના માધ્યમથી કેટલાંક સરસ લોકોની સાથે મૈત્રી બંધાઈ ને પછી પાંગરી છે એમાંના એક અરવિંદભાઈ ગડા. મૂળ આધોઈના એટલે વાગડમાં થતી નાની નાની પ્રવૃત્તિઓની નોંધ લે ને એમાં રસ લઈ ટેકો કરે. રાપર કોલેજના ખૂણે બેસી જે થોડું થોડું મથ્યા કરીએ એની તેઓ નોંધ લે. પ્રિયને પત્ર નામની એક સરસ પ્રવૃત્તિ શરૂ કરેલી ને વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન મળે એ માટે પત્ર લખી મોકલવાની ટહેલ મિત્રોને કરેલી, ત્યારે સૌથી પહેલા અરવિંદભાઈએ પત્ર લખી મોકલેલો. પછી તો નીલપર આપણા ઘરે પણ આવી ગયા. મિત્રોને પણ લાવ્યા. મુંબઈ મારું વ્યાખ્યાન હોય તો મિત્રમંડળ સાથે આવી જાય. એક વખત તો એમના ઘરે બધાને ભેગા કરી મેળાવડો જમાવેલો. બહુ મજા કરેલી. રાપર કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ સાથેના અનુબંધની વાતોમાં બધાને બહુ જ રસ પડેલો. ઘરે થયેલી વાતોથી પેટ ન ભરાયું હોય તેમ છેક બોરીવલી સુધી અમને મુકવા આવેલા. મુંબઈમાં કોઈ આટલો સમય આપે એની વાતો કરીએ તો કોઈ માને નહિ, પણ અરવિંદભાઈની તો આ જ રીત. 

એમના આખા વર્તુળને સાહિત્યની દુનિયા સાથે જોડવામાં એમનો સિંહફાળો. એમનું ભાવક હૃદય મને ખેંચનારું સૌથી મોટું પરિબળ. ‘કુંવરબાઈનું મામેરું’ની વાત સાંભળતાં ભીંજાતું એમનું હૈયું એમની આંખોમાં વર્તાઈ આવે. ભણવામાં નબળા વિદ્યાર્થીઓને પ્રેમ કરીએ તો એ રાજી થાય ને એમ કહે કે કોઈકે તો નાપાસ બાળકોની નિશાળ ચલાવવી પડશે ને ! મારા એક વિદ્યાર્થી માટે અંગત મિત્રોને ટહેલ મુકેલી એમાં એક હાકલે એમણે 50,000 જેટલી મોટી રકમ મોકલી આપેલી, ને પોતાનું નામ પણ આપવાની ના પાડેલી. આપણી સંસ્થા ગ્રામ સ્વરાજ સંઘને પણ સમયાંતરે વગર કહ્યે મદદ મોકલે. મારાં વ્યાખ્યાન સાંભળી વખાણ કરવાવાળા તો ઘણા મળે પણ આ એવા સ્વજન કે મારી ભૂલો સુધારે ને જાત માટે હું ક્યારેક નબળું વિધાન કરું તો મને એમ કરતાં પણ અટકાવે એવા કલ્યાણમિત્ર. 

 પોતે સરસ વાંચે, વિચારે, લખે અને બોલે પણ સરસ. હમણાં જીવનગોષ્ઠિમાં તેઓ વાત કરવા રાજી થયેલા ને યુવાશિબિરમાં પણ આવવાના હતા. તબિયતના કારણે શિબિરમાં ન જોડાઈ શક્યા પણ શરીફાબહેન વિજળીવાળાનો લાભ ભચાઉની દીકરીઓને મળે એ માટે એમણે બહેનનું ત્યાં વ્યાખ્યાન ગોઠવ્યું. પોતે ખાસ મુંબઈથી બે દિવસ માટે કચ્છ આવ્યા. એ અમારી છેલ્લી મુલાકાત બની રહેશે એવી તો કલ્પના જ ક્યાં હોય ? શરીફાબહેનને લેવા પોતે નીલપર આવ્યા, બધા સાથે મજાની વાતો કરી. બહેન સાથે મને અને મુસ્કાનને પણ લઈ ગયા. આખે રસ્તે મજાની વાતો થઈ. અમે ભચાઉ ઉતરી બસમાં જતા રહીશું એમ કહ્યું, પણ માને તો અરવિંદભાઈ શાના ? અમને ભચાઉમાં રોક્યા, સાથે જમાડ્યા ને ખાસ અંજાર મુકવાની વ્યવસ્થા ગોઠવી આપી. આખા રસ્તે એમના ગાડી ચાલક ભાઈ રમજાનભાઈ એમના ગુણગાન કરતા રહ્યા. નાના મોટા સૌના હૈયે વસેલા અરવિંદભાઈ હૈયામાં કાયમની જગ્યા મેળવીને ખુદ સરકી ગયા. 

પર્યુષણ પર્વમાં ઘરે આવવાનું એમણે કહેલું. બોરીવલી હોવા છતાં મારાથી જવાયું નહિ. ૧૭મી ઓગસ્ટની વરસાદી સાંજની એ મુલાકાત છેલ્લી બની રહી. આજની વરસાદી બપોરે દિલીપભાઈએ એમના આવા ગળે ન ઉતરે એવા સમાચાર આપ્યા. 

અરવિંદભાઈ, તમે તો બધાને પોતપોતાને સ્થાને પહોંચાડી ઘરે જનારા માણસ, આમ અધવચ્ચે છોડી જનાર તમે ન હો .. સાવ આમ હાથતાળી દઈને થતું રહેવાનું ? હજી કેટલા ય મેળાવડા કરવાના બાકી રહ્યા ! તમારા આધોઈ ગામમાં જે દેરાસર તમે બંધાવ્યું છે એના પ્રાંગણમાં તમને ગમતાં ભગવાનનાં સ્તવન ગાવાનાં બાકી છે ને બીજું પણ ઘણું ઘણું !  જીવન રમતને અધવચ્ચે છોડી તમે આમ જતા રહો તો આ અંચાઈની ફરિયાદ અમારે કોની પાસે કરવી ?

સૌજન્ય : રમજાનભાઈ હસણિયાની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર