આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ભારતીય સિનેમામાં દલિત પાત્રોને વિવિધ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જેમ કે જમીનદારોના જુલમનો ભોગ બનેલા દલિત પાત્રો (દામુલ, 1985), આ સિવાય અન્ય એક ફિલ્મ બેન્ડિટ ક્વીનમાં દલિત પાત્ર તેમ જ ઉચ્ચ જાતિઓની મદદ વિના ન્યાય નહીં મેળવી શકતી વ્યક્તિઓ (આર્ટિકલ 15, 2019). “માંઝી” (2015) અને “ન્યૂટન” (2017) જેવી ફિલ્મોમાં અલગ રીતે દલિત પાત્રો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમાં બોલિવૂડના એક્શન હીરોની દેખાડાતી તાકાત અથવા લોકપ્રિય અપીલનો અભાવ હતો. આ સંદર્ભમાં અનિલ કપૂરની તાજેતરની ફિલ્મ “સૂબેદાર” મહત્ત્વની છે કારણ કે તે દર્શાવે છે કે વંચિત પણ મુખ્ય પ્રવાહના હીરો બની શકે છે અને વિજય મેળવી શકે છે. દિગ્દર્શક સુરેશ ત્રિવેણીની આ ફિલ્મ “સૂબેદાર” લોકપ્રિય સિનેમાની માચો હીરો પરંપરા સામેનો એક મજબૂત વિરોધ છે. જેમાં એક્શન છે અને સમાજની વાસ્તવિકતાનું ચિત્રણ પણ કરે છે કે જેમાં જાતિ અને સમુદાયની વાત રજૂ થાય છે. “સૂબેદાર” એક એવા હીરોનું ચિત્રણ કરે છે જે જાતિ-આધારિત દબાણ હેઠળ જીવે છે અને પોતાની હિંમત તેમ જ ગુસ્સાથી તે તોડવા માટે પણ તૈયાર છે. ફિલ્મમાં જાતિનો સીધો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ પ્રતીક અને વર્તન દ્વારા તે દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જે દર્શકોએ સમજવું પડશે.
ચંબલના કોતરોમાં સ્થિત આ વાર્તા રેત માફિયાઓનું રાજ હોય તેવા એક નાના શહેરને દર્શાવે છે કે જેનું સંચાલન બાબલી દીદી અને તેના ભાઈ પ્રિન્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ પાત્રો જમીનદારી અને જાતિના ઘમંડનું ચિત્રણ રજૂ કરે છે, જે ગરીબોનું શોષણ કરે છે. અનિલ કપૂર સૂબેદાર અર્જુન મૌર્યની ભૂમિકા ભજવે છે કે જે એક નિવૃત્ત સૈનિક છે, જે તેની પત્નીના મૃત્યુ પછી તેની પુત્રી પાસે પાછો ફરે છે. મૌર્ય અને તેની પુત્રી શ્યામા વિવિધ વિલન તરફથી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરે છે. મૌર્ય માફિયા નેતા પ્રિન્સ દ્વારા દુર્વ્યવહાર અને અપમાન સહન કરે છે, જ્યારે તેની પુત્રી પોતાની ઓળખ જાહેર કરવા બદલ જાતીય હિંસાનો સામનો કરે છે. આવી સ્થિતિમાં ગુસ્સે ભરાયેલા હીરોનું ઉભરી આવવું સ્વાભાવિક છે. પિતા અને પુત્રી હાર માનવાનો ઇન્કાર કરે છે અને ગુંડાઓને પડકાર આપે છે અને અંતે લડીને જમીનદારોને હરાવે છે. આ ફિલ્મ શરૂઆતમાં એક સરળ એક્શન ફિલ્મ લાગે છે, તે જાતિ અને સમાજની વાસ્તવિકતાઓને ઊંડાણપૂર્વક રજૂ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ફિલ્મમાં એક જૂની જીપની વાર્તા દર્શાવવામાં આવી છે, જેની ગુંડાઓ દ્વારા તોડફોડ કરવામાં આવે છે. આ જીપ મૌર્યની પત્ની તરફથી ભેટ હતી, જે તેને સમાજમાં માન-સન્માન મેળવવા માટે આપવામાં આવી હતી. દલિત માટે ગાડી હોવી તે આત્મસન્માન અને સમાનતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે, જેની ઉચ્ચ વર્ગ કદર કરતો નથી. તેથી, ગુંડાઓ જીપની મજાક ઉડાવે છે અને તેને નુકસાન પહોંચાડે છે.
સુબેદાર ફિલ્મમાં “મૌર્ય” અટકનો ઉપયોગ પણ નોંધપાત્ર છે. ઉત્તર ભારતમાં તે દલિત ઓળખ સાથે સંકળાયેલ છે. ફિલ્મમાં એક દૃશ્ય છે જ્યાં પ્રિન્સ એક લાચાર સ્ત્રીને માર મારે છે અને પછી પોતાના હાથ ધુએ છે, જે “શુદ્ધતા” અને “અશુદ્ધતા”ના વિચારોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. બીજા દૃશ્યમાં તે મૌર્યની જીપ પર પેશાબ કરે છે જે વાસ્તવિક જીવનના જાતિ અત્યાચારોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમ જ એક ખાલી પડેલું દલિત ગામ પણ બતાવવામાં આવ્યું છે જ્યાં હીરો છુપાઈ જાય છે, આ સમાજની વાસ્તવિકતા દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
“સૂબેદાર” ફિલ્મ દલિત પાત્રોને નબળા નહીં, પણ મજબૂત અને લડાયક પાત્રો તરીકે દર્શાવે છે. પિતા અને પુત્રી બંને સિસ્ટમ સામે ઊભા છે અને અંતે વિજય મેળવે છે. મૌર્ય અન્ય બોલીવુડ હીરોની જેમ હિંસાનો સહારો લે છે, પરંતુ તે પરિવર્તન લાવવા માટે છે. બહુ ઓછી ફિલ્મોમાં દલિત પાત્રોને આવા ગુસ્સા અને તાકાત સાથે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જ્યારે અગાઉ ફિલ્મોમાં તેમને નબળા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, “સૂબેદાર” તેને મજબૂત, ગુસ્સાવાળા અને વિજયી તરીકે દર્શાવે છે. લાંબા સમય સુધી બોલીવુડે ઉચ્ચ વર્ગના પાત્રોને પ્રાથમિકતા આપી છે તેમ જ દલિત-બહુજન પાત્રોને હાંસિયામાં ધકેલ્યા હતા. “સૂબેદાર” આ પરંપરાને તોડીને એક નવા પ્રકારના હીરોનો પરિચય કરાવે છે. “ભીડ” (2023), “ધડક 2” (2025), અને “હોમબાઉન્ડ” (2025) જેવી તાજેતરની ફિલ્મોમાં પણ દલિત પાત્રોને શિક્ષિત અને પોતાના અધિકારો માટે લડતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તેમને ભાગ્યે જ એક્શન હીરો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. “સૂબેદાર” આ ખાલી જગ્યાને ભરે છે. દલિત-બહુજન નાયકોનો ઉદ્ભવ દર્શાવે છે કે હિન્દી સિનેમા ધીમે ધીમે બદલાઈ રહ્યું છે અને વધુ વાસ્તવિક વાર્તાઓ રજૂ કરી રહ્યું છે. આ ફિલ્મ ઉદ્યોગને વધુ સમાનતા અને ન્યાય તરફ દોરી જશે. હોલીવુડમાં, “બ્લેક પેન્થર” (2018) જેવી ફિલ્મોમાં અલગ ઓળખ ધરાવતા નાયકો દર્શાવવામાં આવ્યા છે, અને બોલીવુડમાં “સૂબેદાર” એ દિશામાં એક પગલું છે. વિવેચકોએ આવા પરિવર્તનને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ જેથી સિનેમા દરેક સમુદાયને સચોટ અને મજબૂત રીતે દર્શાવી શકે.
સ્રોત –
https://hindi.theprint.in/opinion/anil-kapoor-and-the-rise-of-angry-dalit-bahujan-hero/957479/
e.mail : nbhavsarsafri@gmail.com
